سانجار اسفەندياروۆقا مەموريالدى تاقتا قويىلدى

ءىرى تۇلعانىڭ قۇرمەتىنە قويىل­­عان مەموريال – تابيعي تاس­­تان جاسالعان جانە وعان اسفەن­ديا­روۆتىڭ فوتوسۋرەتى, قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ دايەكسوزى, سونداي-اق QR-كود بەينەلەنگەن. كودتى سكانەرلەي وتىرىپ, سانجار جاپار ۇلى تۋرالى مۇراعاتتىق قۇ­جات­تارمەن, فوتوسۋرەتتەرمەن جانە كىتاپتارمەن تانىسۋعا بولادى. سانجار اسفەندياروۆ 1938 جىلى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جازىقسىز اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. جاڭا­لىق اۋىلىندا, ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇرباندارىنا ارنالعان مۋ­زەيدىڭ اۋماعىندا جەرلەنگەن. جي­­نالعاندار سانجار اسفەن­ديا­­روۆتىڭ عىلىم مەن مەديتسي­ناعا قوسقان ۇلەسى تۋرالى وي تولعادى.

سالتاناتتى ءىس-شارا بارىسىندا قازۇمۋ رەكتورى مارات شورانوۆ س.اسفەندياروۆتىڭ كوپقىرلى تۇلعاسىن جانە ونىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى باعا جەتپەس ءرولىن اتاپ ءوتتى.

«تاريحشىلار بۇل جەردە اح­مەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, ساكەن سەيفۋللين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت ماي­لين جانە قازۇمۋ نەگىزىن قالاۋ­شى سانجار اسفەندياروۆ سياقتى قازاق زيالىلارىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىمەن قاتار, مىڭداعان جازىقسىز ادام جەرلەنگەن دەپ مالىمدەيدى. سانجار جاپار­ ۇلىنىڭ عىلىم, مەديتسينا مەن جوعارى ءبىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى قازاقستان تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ قالا بەر­مەك. مەموريالدىڭ اشىلۋى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن عانا ەمەس, ونىڭ ەسىمىن ماقتانىشپەن اتاپ ءجۇرۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى. سانجار اسفەندياروۆتىڭ ەسىمى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, مەديتسينا مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ دامۋىنا باعا جەتپەس ۇلەس قوسقان ۇلى عالىم رەتىندە وشپەيدى», – دەپ اتاپ ءوتتى مارات شورانوۆ.

جىل باسىنان بەرى تۇلعا ەڭبە­گىنە ارنالعان بىرقاتار عىلى­مي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستى­رىلدى. وسى جازدا مەديتسينا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكە­سىندە شىمبۇلاقتىڭ جوعارى جاعىنداعى 3600 مەتر بيىكتىكتەگى «مەديك» شىڭىنا ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركىنىڭ كەلىسىمىمەن اسفەندياروۆ اتىنان ورىندىق ورناتىلىپتى. وتكەن اپتادان بەرى اسفەندياروۆ اپتالىعى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاتر اكتەرلەرىنىڭ قاتى­سۋى­مەن ساحنالىق قويىلىم ازىر­لەنگەن. ەندى مىنە, ۇلى تۇلعاعا ارناپ ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتىلدى. ءسوز اراسىندا مارات ەدىگە ۇلى سانجار اسفەندياروۆ تەك قانا دارىگەر, ۇستاز ەمەس, ۇلكەن تاريحشى بولعانىن دا قوستى.

ەسكەرتكىش بەلگىنىڭ اشىلۋىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندا­رى مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مەيىر­­جان مۇساباەۆ: «بۇل جەر – كۇللى قازاق حالقىنىڭ قارالى تاري­حىنىڭ مەكەنى. مۇندا 4119 ادام­نىڭ سۇيە­گى جاسىرىن جاتىر. 1989 جى­لى قۇرىلىس قارقىن الىپ, ءار جەر قازىلعان سايىن ادامنىڭ باس سۇيەك­تەرى شىعىپ, بارلىعىنىڭ شۇيدەسىندە وقتىڭ ءىزى بولعانى انىقتالدى. سودان كەيىن ىشكى ىستەر ورگاندارى ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارى كومىلگەن قورىم ەكەنىن مويىنداپ, 1989 جىلى رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارىنان قۇرالعان «ادىلەت» ۇيىمى قۇرىلىپ, وسى 15 گەكتار جەردى ساقتاپ قالعان. ونىڭ 2 گەكتارىنا 2002 جىلى وسى مونۋمەنت ورناتىلدى. 2018 جىلى قۇربانداردىڭ ەڭبەكتەرىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىرۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسى اكىم­دىگىنىڭ قولداۋىمەنەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەيى اشىلدى. قۇربانداردىڭ ناق­تى قاي جەردە جاتقاندارى بەل­گىسىز, ياعني وسى اۋىلدىڭ ماڭايى تۇگەل قۇرباندار جەرلەنگەن جەر بولعاندىقتان, رۋحىنا قۇران باعىشتاۋ ماقساتىندا 2021 جىلى اۋىل ازاماتتارىنىڭ باستاماسىمەن مەشىت سالىنىپ, وعان «الاش ارىستارى» دەگەن اتاۋ بەرىلىپ, ءار جۇما ناماز سايىن الاش قاي­رات­كەرلەرىنە جەكە قۇران-حاتىم ءتۇ­سىرىلىپ وتىرادى. بۇگىنگى مەمو­ريال-تاقتا ءبىرتۋار عالىم سان­جار اسفەندياروۆتىڭ سۇيەگى وسى قاسيەتتى جەردە جاتقانىنىڭ بەلگى­سىن بىلدىرەدى», – دەگەن مۋزەي مەڭگەرۋشىسى ەل مەن جەر ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالاردى دارىپتەپ, قۇرمەت كورسەتۋ – ۇرپاققا پارىز ەكەنىن ايرىقشا اتادى.

«سانجار جاپار ۇلى – شىن ما­­نىندە تاريح قويناۋىندا, يدەو­­­لو­­گيانىڭ كولەڭكەسىندە قا­لىپ قويعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى. سە­­­بەبى ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىز وسى ەكى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نەگىزىن قا­لا­عان قايراتكەرلەردىڭ سوناۋ قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتا ءومىر سۇر­گەنىن, قانشاما قاجىرلى ەڭ­بەك ەتىپ, ۇلتتىق مىنەز كورسەت­كەنىن بىلمەي, ەلىمىز­دىڭ ءبىلىمى مەن مەديتسيناسىنا ۇلەس قوسا المايدى. سوندىقتان مۇنداي يگى ءىس-شارا جاستارىمىزعا رۋح بەرىپ, ونەگە بولۋى كەرەك. زا­مان­­نىڭ قيىن ۋاقىتىندا پاس­سيو­نار تۇلعالار وسىنداي ءىرى ۋني­ۆەرسيتەتتەردى قۇرىپ, عا­سىر­­لاپ ءومىر سۇرەتىن دەڭ­گەيگە جەت­كىزدى. بۇگىنگى شارا اسىل­دىڭ سىنى­عى, تەكتىنىڭ ۇرپاعى­نا سىي-قۇرمەت جانە ەلىمىزدىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنا قولداۋ رەتىندەگى باستامالاردىڭ ءبىرى سانالادى. جاستارىمىز وسى قاسيەتتى جەرگە كەلىپ, ارىستاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ تۇرۋى قاجەت. الداعى ۋاقىتتا سانجارتانۋ وقۋلارىن وتكىزەمىز. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە ۇلى تۇلعانىڭ 135 جىلدىعىنا وراي حالىقارالىق دەڭگەيدە ايتىس ۇيىمداستىرىلادى», – دەدى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋ جونىندەگى پرورەكتورى ماقسات جاقاۋ.

قازاق مەديتسيناسىنىڭ دا­مۋىنا وراسان ۇلەس قوسقان سانجار اس­فەن­دياروۆتىڭ ءومىر جولى مەن ەڭبەگىن جاڭالىق اۋىلىنىڭ اقسا­قالى قياقباي تورتباەۆ, قوعام قايراتكەرلەرى مەن ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى ومىرعالي كەنجەبەك, پروفەسسور ەراسىل ابىلقاسىموۆ تىلگە تيەك ەتتى.

ساياسي قۇعىن-سۇرگىن قۇربان­دا­رى مۋزەيىندە اسفەندياروۆ­تىڭ كور­مەسى ۇيىمداستىرىلىپ, وندا قويىلعان زاتتار كوپشىلىككە تانىستىرىلدى.

الماتى وبلىسى