كۇلتەگىن كەشەنى: بۇدان ءبىر عاسىر بۇرىن

ەجەلگى قىتاي دەرەكتەرى نەگىزىندە جازىلعان تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى ءارى 1807-1821 جىلدارى پاتشالىق رەسەيدىڭ بەيجىڭدەگى ءدىني ميسسياسىن باسقارعان موناح ن.يا.بيچۋرين 1950 جىلى جارىق كورگەن «سوبرانيە سۆەدەني و ناروداح, وبيتاۆشيح ۆ سرەدنەي ازي ۆ درەۆنيە ۆرەمەنا» اتالاتىن كولەمدى ەڭبەگىندە: «731 جىلى اسكەري قولباسشى كۇلتەگىن 47 جاسىندا قازا تاپتى. اعاسى بىلگە قاعان قاتتى قايعىرىپ, ونىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش ورناتىپ, وعان قاشاپ جازۋ جازدىردى», دەيدى.

جوعارىدا بي­چۋرين ايتقانداي, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان كۇلتەگىن كە­شەنى 1909 جىلى تسين يمپەرياسى تاراپىنان قام­قورلىققا الىنىپ, اينالاسى قور­­شالىپ, تەك ەس­كەرت­­كىشتىڭ وزىنە ارناپ ارنايى ۇيشىك سالىنعان ەكەن. وعان دالەل مىنا فوتودەرەكتەر. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, مۇندا كۇلتەگىن ەسكەرت­كىشىنە ارناپ ءاپ-ادەمى ۇيشىك سالىنىپتى (1-سۋرەت).

بۇل سۋرەت 1909 جىلى تۇسىرىلگەن ءتارىزدى. ويتكەنى 1910 جىلى پەتەربور­دا­عى «فوتوتيپيا ي تيپوگرافيا ا.ف.درەسس­لەرا» باسپاسىنان جارىق كورگەن «ترۋدى ترويتسكوساۆسك. - كياحت. وتد. ي. ر. گ. و. ت. حV, ۆىپ. 1» اتتى جيناققا «نا مو­گيلنيك كيل-تەگينا» دەگەن تاقىرىپپەن جاريا­لانعان ەكەن.

بۋيان دە لاكوست (1867-1937)

ال ەكىنشى فوتو «البوم ميسسي بۋيانا دە لاكوستا ۆ 1909 گودۋ ۆ مونگولي. چاست 1» اتتى البومدا جاريا­لانىپتى (2-سۋرەت). ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىز بو­يىنشا ەكى فوتونىڭ دا اۆتورى ءبىر ادام ءتارىزدى. ول كىسىنىڭ تولىق اتى-ءجونى –  ەميل انتۋان انري دە بۋيان دە لاكوست.

2-سۋرەت

بۇل تۇلعانىڭ ءومىر جولىن شولىپ كورسەك, 1867 جىلى 14 قاڭتاردا فران­تسيادا تۋىپتى. 1885 جىلى عىلىم باكالاۆرى دارەجەسىن الىپ, ودان كەيىن ءوزىنىڭ قالاۋىنشا سەنت-سيردەگى اسكەري ۋچيليششەدە وقىعان. 1887 جىلى لەيتەنانت شەنىندە ءالپى باتالونىندا قىزمەت اتقارعان. 1891 جىلى يەرۋساليمدە, 1894 جىلى الجيردە, 1895-1897 جىلدارى ءۇندىستاندا وفيتسەرلىك بارلاۋ ىسىنە جەگىل­گەن. 1899-1910 جىلدارى ءوز سالاسىندا قىزمەتىن پەرسيا, اۋعانستان, پامير ولكەسىندە جالعاستىرىپ, ەڭ سوڭىن­دا موڭعولياعا ساياحاتتاپ, كوپتەگەن ارحەو­لوگيالىق ورىندى ارالاپ, زەرت­تەگەن. وسى ساپارىندا كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ ەكى فوتوسىن تۇسىرگەن سياقتى. 1912 جىلى 7 ماۋسىمدا ەلىنە ورالىپ, قۇرمەت لەگيونىنىڭ وفيتسەرى بولىپ تاعايىندالدى. 1937 جىلى قايتىس بولعان.

وسى ورايدا, «ەسكەرتكىش كەشەننىڭ اينالاسىن قور­شاپ, ۇيشىك ورنات­قان كىم؟» دەگەن ساۋال تۋارى انىق. ول ادامنىڭ اتى-ءجونى – ساندو. ياعني رەسمي قۇجاتتاردا «ساندو امبان» دەگەن اتپەن بەلگىلى.

بۇل ادام­نىڭ ۇلتى موڭعول بول­­­­عانىمەن, تولىق قىتايلانعان بەي­باق. ازان شاقىرىپ قويعان موڭعولشا اتى – ساندۋيدى قىتايشا «ساندو» دەپ وزگەرتكەن. ءوزى 1876 جىلى جەجيان پروۆينتسياسىنىڭ اقتاستى (چۋلۋن تسااگان) دەگەن جەرىندە تۋىپتى. ەسەيگەن شاعىندا جاپونيادا ءبىلىم العان.

20 جاسىنان باستاپ تسين يمپەرياسىنا ادال قىزمەت اتقارعان ەكەن. اۋەلى حانجوۋداعى اسكەري اكادەميانىڭ باستىعى, جەجيان پروۆينتسياسىنىڭ سىرتقى ىستەرىنە جاۋاپتى شەنەۋنىك مىندەتىن اتقارعان. 1902 جىلى بەيجىڭدەگى ەجەن حان ۋنيۆەرسيتەتىندە باقىلاۋشى. 1907 جىلى ازاماتتىق اكىمشىلىك باسقار­ما كەڭەسىنىڭ كەڭەسشىسى, 1908 جىلى كوححوت قالاسىنىڭ كومەندانتى قىزمەتىن اتقارىپ, گەنەرال شەنىن العان. 1909 جىلى قاراشا ايىندا سىرتقى موڭعوليانى باسقارۋشى امبان (مينيستر) قىزمەتى­نە تاعايىندالىپ, كۇرە قالاسىنا بارعان. بۇل مىندەتتى 1912 جىلى موڭعوليا تاۋەل­سىزدىك الىپ, جاڭادان بوعدا حاندىق بيلىك ورناعانعا دەيىن اتقارعان. كەيىن جاپون­دىقتاردىڭ ىقپالىمەن 1932 جىلى مان­جۋريا جەرىندە قۇرىلىپ, 1945 جىلى جويىلعان مانج-گو ۋاقىتشا ۇكىمەتىنە قىزمەت ەتكەن. 1941 جىلى 70 جاسىندا باقيلىق بولعان.

ساندو امبان (1876-1941)

وسى ساندو امبان سىرتقى موڭعو­ليانى باسقارۋعا كەلگەن ساتتەن باستاپ, ءاپايتوس ساحاراداعى كونە ەسكەرتكىشتەردى (بۇعىتاس, بالبال, كونە جازبالار, ت.ب) تىزىمدەپ, مەملەكەت قامقورلىعىنا الۋدى دىتتەگەن كورىنەدى. وسىلاردىڭ ىشىندە امباننىڭ نازارىن ايرىقشا اۋدارعان مۇرا – كوشو تسايدامدا تۇرعان كۇلتەگىن جازبا ەسكەرتكىشى.

امباننىڭ تۇركى ەسكەرتكىشىن قورعاۋعا العانى حاقىندا دالەل كوپ. سونىڭ ءبىرى موڭعول جۇرتىنا تانىمال كوسەمسوزشى ءارى تاريحشى تس.باتباياردىڭ ەڭبەكتەرىندە: ء«بىزدىڭ رۋحاني كەڭىستىگىمىزدە ۇنامسىز كەيىپكەر رەتىندە ورىن العان ساندو امبان بيلىك قۇرعان جىلدارى كوشو تسايدامداعى تۇرىك ەسكەرتكىشتەرىن قامقورلىققا الىپ, ونى قورشاپ-قورعاپ, كىرپىشپەن ءۇي تۇرعىزدى» دەپ جازسا (تس.باتبايار. «كوداما, ميتسۋي پۋس. كۇرەدەگى جاپوندار». 1911-1921 جىلدار.  ۇلانباتىر – 1993 جىلى 43-ب), تاعى ءبىر ەڭبەكتە ساندو امبان اتقارعان جۇمىس­تاردىڭ بايانحاتى تىركەلىپتى.

بۇل  بايانحاتتا: كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ بيىكتىگى 3,33 مەتر, ەنى 1,32 مەتر, قالىڭدىعى 0,46 مەتر. ءۇش جاق قاپتالىندا بارلىعى 68 جول, 10 مىڭ ءارىپ قاشالعان رۋنا جازۋى بار. 1-13 جولدارى كىشى جازۋلار بولسا, 14-68 جولدار ۇلكەن جازۋلار. بۇل جادىگەر العاش ءوڭ بەتى كۇنشىعىسقا قاراتىلىپ باقاتاستىڭ ۇستىنە ورناتىلعان. كەشەننىڭ جالپى كولەمى 67 مەتر, ەنى 29 مەتر. الاڭ 1 مەتر قالىڭ كىرپىش قورعانمەن, ال سىرتى ور قازىلىپ قورشالعان. قورعان ىشىندەگى ەسكەرتكىشكە 32ح32ح6 سانتيمەتر كىرپىشپەن ۇيشىك سالىنعانى تۋرالى جازىلىپتى (On relationship between Mongolia and Japan during the Japanese stay in Ulaanbaatar between 1911-1921. ر- 43).

قۇجاتتىڭ سوڭىندا, كەشەننەن قىش-قۇمىرا, تەمىردەن جاسالعان تۇرمىستىق بۇيىمدار ءھام ساندىك بۇيىمدار تابىلدى دەلىنگەن ەكەن. وسىعان قاراعاندا, سول تۇستا ەسكەرتكىشتى قورعاپ ۇيشىك ورناتۋمەن قاتار, از-ماز قازبا جۇمىستارىن دا جۇرگىزگەن ءتارىزدى.