قازاق جىلقىسىن قىلاڭ نەمەسە باران دەپ ەكى-اق تۇسكە بولەدى دەسەم, كەيبىرەۋلەر جاعامنان الۋى دا مۇمكىن قازىر. بىلەتىندەر «ە-ە, وسى دا ءسوز بە ەكەن؟» دەپ قويا سالادى. بوز, اقبوز, كوك, قىزىل, سۇر سياقتى الىستان كوزگە تۇسەتىندەرىن قىلاڭ دەيدى دە, قالعان قارا, قاراگەر, تورى, شابدار, كۇرەڭدەرىن باران اتايدى. «الدىڭعى ات باران بولماي, قىلاڭ بولدى» دەگەن جولدار ءىلياس جانسۇگىردىڭ «قۇلاگەرىندە» دە بار. قۇلاگەر باران ەكەنىن بىردەن اڭعارامىز.
مۇنداعى قىزىل تۇسىندە ءبىر گاپ بار. جىلقى تۇستەۋىندە قازاقتىڭ قىزىل دەگەنى كوك ءتۇستىڭ ءسال ب ۇلىڭعىر تارتقان ءتۇرى. اشىق كوك ەمەس, قاراكوكتەۋ, بىراق ايقىن قاراكوك تە ەمەس. انىقتاپ قاراسا, كوك قىلشىقتار اراسىندا قىزعىلت تۇكتەر كەزدەسەدى. سونى قىزىل اتايدى. ساكەن سەيفۋلليننىڭ «قىزىل ات» دەپ جۇرگەنى سول بولۋى كەرەك. مۇحتار ماعاۋين نارقىزىلدى سۋرەتتەگەن «جۇيرىك» حيكاياتىندا تاماشا تۇستەپ بەرەدى جىلقىنىڭ قىزىلىن. قىنالى بوز دەپ تە اتايدى. جيىپ-تەرىپ كەلگەندە, جىلقىعا ءتان وسى ءتۇستىڭ ءبارى قازاق دالاسىندا وسەتىن ۇشقاتتىڭ بويىنان تابىلاتىنىن ايتقىمىز كەلەدى. كوكتەمدە قار استىنان دۇنيە قىلتيعاندا, ءتىپتى ۇشقاتتىڭ ءتۇرىن تۇستەي الماۋىڭىز دا مۇمكىن. ءتۇسسىز سۇرلاندى دەيدى عوي قازاق. ياعني ءوڭ-ءتۇس جوق نەمەسە سۇپ-سۇر دەيدى. كوبىنە ادامعا قاتىستى ايتىلادى. وتە اۋىر جاعدايدا الگىندەي كەيىپكە ەنىپ كەتەدى پەندە بالاسى. بۇل دا سونى ەسكە سالادى.
جىل مەزگىلدەرىنە بايلانىستى سۇر, بوز, كوك, قاراسۇر, قاراكوك, ءتىپتى جوعارىداعى جىلقى تۇسىندەي قىزىل ۇشقاتتى دا كوردىم. بايقاماعانىم قانشاما بولۋى مۇمكىن. ءدال قازاق جىلقىسىنىڭ تۇسىندەي, ايىرىپ بولمايسىز.
عالامتوردى اقتارسام, ۇشقات تۋرالى مالىمەت كوپ ەمەس ەكەن. الايدا قىزىل كىتاپقا ەنگەنىن ءبىلىپ, قايران قالدىم. ءبىزدىڭ ارقادا قالىڭ-قالىڭ قاراعاننىڭ اراسىندا نەمەسە قىرقا-قىرات, شوقىلاردىڭ قويىن-قونىشىندا شوق-شوق بولىپ بيىك وسەتىن ۇشقات تال-بۇتالارى الىستان كورىنەدى. كوبىنە قىستا جىلقى ىقتايدى. سۇراپىل بوران, ۇسكىرىك سوققاندا ۇشقاتتى پانالايدى. كوكتەمدە ماڭايىنىڭ ءبارى جىلقىنىڭ تەزەگىنەن كورىنبەي قالادى. توپىراعى سولاي تىڭاياتىنعا ۇقسايدى.
كەيبىر قازاققا ۇشقات دەسەڭ, ونىڭ نە دەيدى. قاراقاتتى ءبارى بىلەدى. ويتكەنى جەمىسى بار عوي. ال ۇشقاتتىڭ گ ۇلى اۋرۋدىڭ نەشە اتاسىنا ەم ەكەن. اسىرەسە وكپە اۋرۋلارىنا. قىزىعى, جىلقى, ءبورى تۇستەس بولىپ كەلە بەرەتىن بۇل اعاش جىلىنا جالعىز رەت بىرەر جەتىدەي عانا گۇلدەيدى. اسسا ون كۇننەن سوڭ گ ۇلى ۇشىپ جوعالادى. جاپونداردىڭ ساكۋراسى دا سونداي-اق قۇبىلىس. بىزدە بىراق ونداي حانامي ءداستۇرى جوق.
بالا كۇنىمنەن جىلقىشىلارعا ەرىپ كورگەنىم, قالىڭ ۇشقاتتىڭ ىشىندە ەسكى, قۋ تومارلار شىعىپ جاتادى. ەسكى تامىرلارى عوي. بايقاماسا, قىزۋى تەمىر پەشتى ايىرىپ جىبەرە جازدايدى. وشاق پەن موسىنىڭ استىنا تاستاپ جىبەرىپ, وتىنا قاراپ وتىرسا, داۋىس سالىپ جاناتىنىن تارقاتىپ ايتساق, ول دا ءبىراز اڭگىمەگە جۇك.