ەكولوگيالىق جوبالارعا بەت بۇرعان اليۋميني زاۋىتى

اليۋميني توتىعى قالاي وندىرىلەدى؟

پاۆلوداردىڭ شىعىس ونەركاسىپ ايماعىنداعى توبەسى كوك تىرەگەن  مۇرجالاردى سىرتتان كەلگەندەر بىردەن بايقايدى. بۇل – وڭىردەگى 8 مىڭعا جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان پاۆلودار اليۋميني زاۋىتى. «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق بۇگىندە كەرەكۋ وڭىرىندەگى ەڭ ءىرى دەگەن وندىرىستەردىڭ قاتارىنان سانالادى. كاسىپورىن قوستاناي, پاۆلودار وبلىستارىنداعى كەنىشتەردە وندىرىلەتىن بوكسيت پەن اكتاستان اليۋميني توتىعىن شىعارادى. كومپانيا قۇرامىنا پاۆلودار اليۋميني زاۋىتى, جەو-1, قوستانايداعى كراسنووكتيابر كەن باسقارماسى, باياناۋىل اۋدانىنداعى «كەرەگەتاس» اكتاس كەنىشى كىرەدى.

جۋىردا زاۋىت اكىمشىلىگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىن شاقىرىپ, كاسىپورىن اۋماعىندا ءباسپاسوز تۋرىن ۇيىمداستىردى. وندىرىستىك ۇدەرىس پەن ەكولوگيالىق ءىس-شارالار باياندالدى.

اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ قۇرامىنداعى كاسىپورىندار ءبىرتۇتاس تەحنولوگيالىق كەشەنگە جاتاتىندىقتان, مينەرالدى شيكىزات ءوندىرۋ, وڭدەۋ جۇمىستارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان بارىنشا ءتيىمدى ادىستەرمەن جۇزەگە اسىرىلادى. كاسىپورىن شەجىرەسىنەن قىسقاشا سىر شەرتەر بولساق, وسىدان جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن, ياعني 1958 جىلدىڭ كۇزىندە پاۆلودار قالاسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا الىپ قۇرىلىستىڭ العاشقى قازىعى قاعىلدى. وداقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن جاستار الىپ قۇرىلىستى التى جىل بويى توقتاۋسىز جۇرگىزدى. اقىرى, 1964 جىلدىڭ قاراشا ايىندا جاڭادان ىسكە قوسىلعان ءىرى زاۋىتتىڭ العاشقى ءونىمى – اليۋميني توتىعىن تيەگەن تۇڭعىش ەشەلون رەسەيدىڭ نوۆوكۋزنەتسك قالاسىنا جونەلتىلدى. پاۆلودار اليۋميني زاۋىتى جۇمىسقا كىرىسكەن العاشقى كۇننەن باستاپ-اق ساپاسى تومەن بوكسيتتەن اليۋميني توتىعىن ءوندىرۋ ماقساتىنا بەيىمدەلىپ قۇرىلعان بولاتىن. سول ماقساتتا بۇرىن-سوڭدى وندىرىستە قولدانىلماعان «بايەر- كۇيەجەنتەكتەۋ» ءتاسىلى ويلاپ تابىلدى. دۇنيە جۇزىندەگى اليۋميني توتىعىن وندىرەتىن زاۋىتتاردا وعان دەيىن «بايەر» تەحنولوگياسى عانا قولدانىلىپ كەلگەن. ال «بايەر-كۇيەجەنتەكتەۋ» تەحنولوگيا­سىن تۇڭعىش رەت پاۆلودار زاۋىتىنىڭ عالىمدارى مەن ماماندارى وندىرىسكە ەنگىزدى. مىنە, وسىنداي وزىق تەحنولوگيا ادىسىمەن پاۆلودار اليۋميني زاۋىتىندا وندىرىلگەن اليۋميني توتىعىنا 1976 جىلى مەملەكەتتىك ساپا بەلگىسى بەرىلدى. زاۋىت ماماندارى عىلىمدى وندىرىسپەن ۇشتاستىرعان ىزدەنىستى جۇمىستارىن ودان ءارى ءساتتى جالعاستىرا بەردى.

ءبىزدى زاۋىت مەنەدجەرى سەرىك احمەتوۆ اۋەلى كاسىپورىننىڭ شيكىزاتى قوردالاناتىن قويماعا الىپ كەلدى. قويما دەگەن اتى بولماسا, بۇل اشىق دالادا ءۇيىلىپ جاتقان تاۋ-تاۋ بوكسيتتەر مەن اكتاستار, وزگە دە قۇرامداس ەلەمەنتتەر.

– اليۋميني شىعارۋ وندىرىسىندە اليۋميني توتىعى – ەڭ باستى شيكىزات. اليۋميني توتىعىن الۋداعى باستى شيكىزات – بوكسيت, اكتاس, سونداي-اق كالتسيلەنگەن سودا, كاۋستيك سوداسى, قالىپتاۋشى كومىر پايدالانىلادى. جالپى, زاۋىتىمىزدا 13 تسەح ورنالاسقان, ونىڭ ۇشەۋى نەگىزگى تسەحتار. شيكىزاتتى دايىنداۋ قويماسى سىرتتان جەتكىزىلگەن شيكىزاتتار – بوكسيت, اكتاس, كومىر, كوكس پەن كالتسيلەنگەن سودانى قابىلدايتىن تسەح. وسى تسەحتا اتالعان شيكىزات ۇساقتالىپ, ورتاشالانىپ, ودان ءارى كۇيەجەنتەكتەۋ مەن گيدرومەتاللۋرگيا تسەحتارىنا جونەلتىلەدى. گيدرومەتاللۋرگيا تسەحىندا اليۋميني توتىعىن ءوندىرۋ بايەر ادىسىمەن جۇزەگە اسادى. بايەر ادىسىمەن بوكسيتتەن اليۋميني توتىعىن الۋ ءوندىرىسى مىناداي كەزەڭدەردى قامتيدى: بوكسيتتى ۇنتاقتاۋ, بوكسيت قويىتپاعىن سىلتىمەن ەرىتۋ, قىزىل شلامدى قويۋلاندىرۋ, جۋ, اليۋمينات ەرىتىندىسىن قايتا ءسۇزۋ, قىزىل شلامدى ءسۇزۋ, دەكومپوزيتسيالاۋ جابدىعىنان وتكىزۋ, گيدراتتى وندەۋ, بۋلاندىرۋ, تاۋارلىق شيكىزاتتى كالتسيلەۋ. جوعارىدا اتالعان ۇدەرىستەر مەن كۇيەجەنتەكتەۋ تسەحى تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەرىنەن وتكەن شيكىزات گيدرومەتاللۋرگيا تسەحىنىڭ №5 ۋچاسكەسىندەگى پەشتەرىنەن دايىن تاۋارلىق ءونىم بولىپ شىعادى. دايىن تاۋارلىق ءونىم – اليۋميني توتىعى, – دەيدى كاسىپورىن وكىلى.

بوكسيت ەڭ اۋەلى مۇندا جارتىلاي اشىق ۆاگوندارمەن جەتكىزىلەدى ەكەن. ودان سوڭ كونۆەيەرلەر ارقىلى كەن ۋاتقىشقا ءتۇسىپ, كەيىن قويماعا جينالادى. بوكسيتتىڭ ءتۇسى قىزىل. قۇرامىندا كرەمني ەلەمەنتى وتە جوعارى. مۇنداي بوكسيتتىڭ قۇرامىنداعى كرەمني مەن تەمىر وتە ناشار ايرىلادى. سوندىقتان كەزىندە «بايەر-كۇيەجەنتەكتەۋ» ءادىسى وندىرىسكە قولايلى ءتاسىل رەتىندە ەنگىزىلگەن. شيكىزاتتى دايىنداۋ تسەحىنىڭ الاڭىنا 600 مىڭ تونناداي شيكىزات ساقتاۋعا بولادى. قوستانايلىق بوكسيتتىڭ قۇرامىندا ىلعال وتە جوعارى, جالپى سالماعىنىڭ 20 پايىزىنا دەيىن جەتەدى. سوعان وراي بۇل شيكىزاتتان شاڭ-توزاڭنىڭ ۇشۋى وتە تومەن دەڭگەيدە دەپ ءتۇسىندىردى ماماندار. راسىندا تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن بوكسيتتى قوپارىپ جاتقان روتوردان, ۋاتىلعان كەندى ءارى قاراي تاسىپ جاتقان كونۆەيەردەن ارتىق ۇشقان شاڭ-توزاڭدى بايقامادىق. نەگىزگى شاڭ-توزاڭ وندىرىستىك ۇدەرىستەردە باستالادى. ال ولاردى تەحنولوگيا بارىسىندا قارماپ قالۋ, ياعني سۇزگىدەن وتكىزۋ جۇيەسى قۇرىلعان.

ءتورت-بەس توننا بوكسيت شيكىزاتىنان شامامەن ەكى توننا توتىق الىنادى, ودان ءبىر توننا عانا اليۋميني شىعادى. گيدرومەتاللۋرگيالىق تسەحتا اليۋميني توتىعىنىڭ قالاي الىناتىنىنا كۋا بولدىق. ۇلكەن كۇيدىرۋ پەشتەرىندە اليۋميني توتىعىن الۋدىڭ سوڭعى ۇدەرىستەرى جۇرەدى. پەشكە وتىن رەتىندە مازۋت قولدانىلىپ, ول بىرنەشە وڭدەۋدەن ءوتىپ كەلگەن بوكسيتتى سۇر ۇنتاققا اينالدىرادى.

«گيدرومەتاللۋرگيالىق تسەحتا مۇنداي 5 كۇيدىرۋ پەشى بار. بۇلاردىڭ بارلىعى ءبىر مەزگىلدە جۇمىس ىستەمەيدى. ءونىمنىڭ كولەمىنە, سۇرانىسقا ساي 3-4 پەش ءبىر ۋاقىتتا جانىپ تۇرۋى مۇمكىن. ال جىلىنا بۇل پەشتەردەن ءبىز 1,5 ملن توننا اليۋميني توتىعىن الامىز. پەش ىشىندەگى گرادۋس 800-دەن 1 200 گرادۋسقا دەيىن جەتەدى», دەپ ءتۇسىندىردى س.احمەتوۆ.

سالانى دامىتۋعا – 112 ملرد تەڭگە

زاۋىتتىڭ باس ەكولوگى ماقسۇت جاقىپوۆ جەنتەكتەۋ پەشتەرىندەگى شاڭ تازالاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا بايلانىستى كاسىپورىندا قولعا الىنعان ەكولوگيالىق جوبالار تۋرالى باياندادى. بۇل – ءوندىرىستىڭ قورشاعان ورتاعا ىقپال ەتۋىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان ERG ەكوستراتەگياسىنىڭ ءبىر بولىگى. ونىڭ اياسىندا اليۋميني زاۋىتى بارلىق كۇيەجەنتەكتەۋ تسەحىنداعى ەلەكتر سۇزگىلەرىن رەكونسترۋكتسيالايدى. ولاردىڭ جالپى سانى – 16. جوبا كەزەڭ-كەزەڭىمەن, 2030 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسادى. 2019 جىلى باستالعان يگى جوبانىڭ ناتيجەسىندە العاشقى ەلەكتر سۇزگىلەرى تيىمدىلىگى جوعارى گيبريدى سۇزگىلەرگە الماستىرىلا باستادى. وسىلايشا, قولدانىستاعى ەلەكترلى ستاتيتيكالىق سۇزگىلەۋدى گيبريدتى سۇزگىلەۋگە قانداي دا ءبىر شىعىنسىز قايتا قۇرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى شەشىمى بولىپ وتىر.

– اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگى ءبىز ويلاعاننان اسىپ ءتۇستى. بۇل ايماقتىڭ ەكولوگياسىنا تۇسەتىن سالماقتى ەداۋىر جەڭىلدەتەدى. قازىر №4 تسەحتاعى №7, №8 پەشتەردىڭ ەلەكتر سۇزگىلەرى اۋىستىرىلادى. رەكونسترۋكتسيالاۋ كەزىندە بۇرىنعى ماتادان جاسالعان سۇزگىلەردىڭ ورنىنا گيبريدتى سۇزگىلەر قويىلادى. گيبريدتى سۇزگىلەردە تۇتىكتى جۇيە بار, ول شاڭ-توزاڭدى مەيلىنشە كوبىرەك تۇتىپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتالعان ەكى پەشتەگى سۇزگىلەردى الماستىرۋعا ءبىزدىڭ كومپانيا 10,3 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىپ وتىر. بۇل جوبا اتموسفەراعا گازدارمەن شىعارىلاتىن قاتتى بولشەكتەردىڭ ازايۋىنا اسەر ەتەدى. رەكونسترۋكتسياعا دەيىن كونتسەنتراتسياداعى شاڭ-توزاڭنىڭ ۇلەسى ءبىر نيۋتون-مەتردە 1 800 مگ-ءدى قۇراسا, جاڭا جابدىقتار ورناتىلعاندا ول 20 مگ-عا دەيىن تومەندەيدى. ياعني سالماق جاعىنان الساق, قازىر ءبىر شارشىدا 560 توننا بولسا, كەيىن شارشىسىنا 0,29-عا دەيىن كەميدى. سوندا جىلىنا كاسىپورىننان گازدارمەن شىعاتىن زياندى قاتتى بولشەكتەردىڭ ۇلەسى جىلىنا 360 مىڭ تونناعا دەيىن ازايۋى كەرەك. ەۋروپالىق ستاندارتتا ءبىر شارشىدا 20 مگ-عا دەيىن رۇقسات ەتىلگەن. ءبىزدىڭ تەحنولوگيا بۇل ستاندارتتى باسىپ وزادى دەپ سەنەمىز, – دەيدى باس ەكولوگ.

اليۋميني زاۋىتىنىڭ 2019-2030 جىلدارعا نەگىزدەلگەن ەكولوگيالىق جوبالارىنا كاسىپورىن 112 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولۋدى جوسپارلاپ قويعان. ونىڭ 22,2 ملرد تەڭگەسى بۇگىندە يگەرىلدى. بۇل قاراجاتقا جەنتەكتەۋ پەشتەرىندە 4 سۇزگى, ەلەكتر ستانساسىنداعى كۇل تۇتقىش قوندىرعى, يوندى ساۋلەلەگىشتىڭ ءامپۋلدى كوزدەرى, ترانسفورماتورلارداعى ارنايى قوندىرعىلار اۋىستىرىلىپ, قورشاعان ورتاعا تۇسەتىن قالدىقتاردىڭ ۇلەسىن قاداعالايتىن اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جۇيەسى ورناتىلدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى اكىمدىكپەن بىرلەسە وتىرىپ, جاسىل جەلەكتەر وتىرعىزۋ ءىسى جالعاسىپ كەلەدى. بۇعان قوسا قازىرگى ۋاقىتتا جالپى سوماسى 19,8 ملرد تەڭگەگە 7 جوبا جۇزەگە اسۋ كەزەڭىندە.

2019 جىلى مۇندا اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جۇيەسى ورناتىلىپ, ءوندىرىستىڭ اۋاعا شىعاراتىن زياندى قالدىقتارىن ونلاين رەجىمدە باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. جۇيە ازوت, كومىرتەك وكسيدتەرى مەن كۇكىرت ديوكسيدىن, شاڭ سياقتى اۋانى لاستاۋ­شى زاتتاردىڭ كورسەتكىشىن مونيتورينگ ارقىلى باقىلايدى.

– شىعارىندىلاردى ازايتۋ قامىنداعى جوبالارىمىز ىركىلىسسىز جۇمىس ىستەپ تۇر. ال قالاداعى جاسىل جەلەكتەردى كوبەيتۋ ءىس-شارالارىنان زاۋىت تىس قالعان ەمەس. قازىرگى باسىمدىق – ەسكى شۇبەرەك سۇزگىلەردى مەتالدى سۇزگىلەرگە اۋىستىرۋ. سەبەبى مەتالل سۇزگىلەر جوعارى تەمپەراتۋراعا اسا ءتوزىمدى. ماتادان جاسالعان سۇزگىلەر 200 گرادۋسقا توتەپ بەرسە, جاڭالارى 500 گرادۋسقا دەيىن شىدايدى. سوندىقتان گيبريدتى سۇزگىلەر ءتيىمدى. ءبىزدىڭ زاۋىتتا وڭدەلەتىن بوكسيت ءتۇرى سۇرىپتىق جاعىنان تومەن. ونى وڭدەۋ بارىسىندا شاڭ-توزاڭنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرلەرى بار. ال كەلەشەكتە ءبىز شيكىزاتتى كۇيدىرۋ ارقىلى بوكسيتتى بايىتۋ تەحنولوگياسىنا اۋىسۋىمىز مۇمكىن. بۇل ماقساتقا قاتىستى كومپانيانىڭ ءوز جوسپارلارى بار, – دەيدى كاسىپورىن ديرەكتورى ايتۋعان احمەتوۆ.

كومپانيا ەكولوگيالىق ءىس-شارالاردىڭ ەڭ ۇلكەن باعىتى رەتىندە قالانى جاسىل جەلەكپەن قامتۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر. بيىلعى ءساۋىر ايىندا ERG توبى مەن پاۆلودار وبلىسى اكىمدىگى اراسىنداعى مەموراندۋمعا سايكەس, مەملەكەتتىك ورمان قورىنا 1,7 قاراعاي كوشەتى ەگىلدى. ال 2022 جىلدان باستاپ جىل سايىن تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارى اياسىندا 1 500 جاسىل جەلەك ەگىلەدى. مۇنىڭ سىرتىندا «تازا قازاقستان» اكتسيالارىنا, الەمدىك ەكولوگيالىق اكتسيالارعا بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى.

پاۆلودار وبلىسى