جۋرناليست جولدا جۇرگەندە
3. التايىمنان اينالدىم
قازىعۇرتتان قارادىم.
التايىمنان اينالدىم.
دەدىك. دەپ ەدىك. ءسىزدىڭ تىلشىڭىزگە تاس-قىن بولعان شىعىس قازاقستانعا بارىپ قايتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلگەندە, قازىعۇرتتا, “نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى” كەشەنىنىڭ تۇبىندە تۇرعانبىز. مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنىنىڭ قارساڭى-تۇعىن. “كيەلى قازىعۇرت” قوعامدىق قورى مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى بىرلەسىپ, كەرەمەت مەرەكە وتكىزىپ جاتقان. قازىعۇرتتىڭ تەپسەڭىندەگى ارنايى ساحنادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىنىڭ اۆتورى, استانادان ادەيى شاقىرىلعان مارتەبەلى مەيمان جانداربەك مالىبەكوۆ سويلەپ تۇرعان. “مىناۋ – شاڭىراق. مىنالار – كەرەگەلەر. جەتپىس ۋىق – ءومىر مەن كۇن كوزىنىڭ ساۋلەلەرى. مىناۋ – بوساعا. استىنداعى – تابالدىرىق. ەلتاڭبامىزدىڭ ەكى جاعىندا – التىن قاناتتى, اي ءمۇيىزدى اقبوز پىراقتار. ۇلكەن قاۋىرسىندار – اتا-بابا-لار, اعا ۇرپاقتار. كىشى قاۋىرسىندار – جاس وسكىن, جاڭا ۇرپاقتار...” دەپ تولقىعان.
قازىعۇرتىڭىزعا قالتافون ارقىلى جەدەل جەتكەن تاپسىرما تاڭىرقاتقان. ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىزدى. قويىن داپتەرىمىزدىڭ ىشكى مۇقاباسى كەڭ-بايتاق قازاق ەلىنىڭ كارتاسى-تۇعىن. التاي جاققا كوز تاستاپ, قيالعا شومدىق سول ساتتە. “قازىعۇرتتان قارادىم. التايىمنان اينالدىم”, – دەدىك كۇبىرلەپ. سول كۇنى ۇشاققا بيلەت العان ەك.
قالباتاۋ قارعىنىنىڭ ىزدەرىمەن كوپ جۇردىك. تارباعاتاي تاعىلىمىنا قانىقتىق. ەندىگى جولىمىز ءور التاي مەن ءتور التايعا ءتۇسىپ تۇرىپتى. ءتۇس اۋا تارعىل-تارعىل تاۋلاردى ارتقا تاستادىق. وڭ ءبۇيىرىمىزدەن بۇقتىرما تەڭىزى بايقالعان. بۇلاڭىتا بۇلدىراپ. ءبىرسىن-ءبىرسىن ايقىندالعان. جاقىنداعان. العاشقىدا سۇستىلاۋ, سۋىقتاۋ سەزىلگەن. بىرتە-بىرتە جىلۋارلانعان. “ساعات تورتتەگى پارومعا ۇلگەرەمىز. جاقسى بولدى”, – دەدى الىبەك قاڭتارباي ۇلى. بەرگى بەتتەن ارعى جاعاعا دەيىن پارومىڭىز جارتى ساعاتتان استام ۋاقىت جۇرەدى ەكەن. جەتى شاقىرىمدى. پارومنىڭ شايحاناسىنداعى ورىس قىزدارى شىرايلى ءھام شۋاقتى. پىستە مايعا سامسا قۋىرىپ جاتىپتى. نۇرجان قۋانتاي ۇلى بيىك تەرەزەدەن بۇيرا تولقىندارعا كوز تاستايدى. ويلى. ءوزىنىڭ ولەڭىندەگىدەي: “...اق كوبىك تولقىن, قاي جەردە تۋدىڭ؟ تەرەڭىندە مە تەڭىزدىڭ. ەلجىرەپ جاتقان جاعانى جۋدىڭ. ەلەسىن تاپپاي كوپ ءىزدىڭ”, – دەيتىندەي. “ودار كۇتىپ تۇرعان سياقتى”, – دەيدى قارا كوزىلدىرىكتى قاڭتارباي ۇلى. الەكەڭنىڭ ادەتى: ولار دەمەيدى, ودار دەيدى. بۇلار دەمەيدى, بۇدار دەيدى. ءبىر ءوزى – ءبىر ديالەكتىلىك ايماق سەكىلدى.
“ودار” شىنىمەن-اق كۇتىپ تۇر ەكەن. كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك زاينۋلدين مەن ءماسليحات حاتشىسى دۇيسەن برالينوۆ مىرزالار. اۋدان ورتالىعى ۇلكەننارىنعا جەتكەنشە تاسقىن جايى تىلگە تيەك ەتىلدى. بۇقتىرماڭىز كەشىرەك تاسيدى. ۇلى وزەنىڭىز مۇنار-مۇنار تاۋلاردان, مۇزدىقتاردان باستالار. اقايرىق, قاپاس قاتپارلارىنان. اۋەلگىدە ەنى ەلۋ مەتر. كەلە-كەلە جەتپىستەن جۇزگە جەتەر. بارا-بارا ءجۇز ەلۋ مەتردەن اسىپ تا كەتەر. جول-جونەكەي جۇزدەگەن سالالار قوسىلار. ويسىپ پەن اقبۇلاق, بارىندۋ مەن چەرنوۆايا, كامەنكا مەن جازابا, جاڭاتاڭ مەن ورەل, سارقىراما مەن كۇركىرەمە, سارىمساقتى مەن بۇلانتى دەپ جالعاسا بەرەر. كاتونقاراعايدىڭ كولدەرى دە كوپ. قاراكول, قامىستىكول, الاكول, مارالدىكول, اراسانكول... مەملەكەتتىڭ ءجاردەمىمەن بىلتىر ءبىرتالاي ءىس تىندىرىلىپتى. تاسقىنعا توسقىن قويۋ جونىندە. وتكەن جىلعى ماۋسىم ايىندا بۇقتىرما بوتەنشە بۋىرقانىپتى. مۇز كەپتەلگەن. ءبىرتالاي ءۇيدى سۋ العان. ءبىرتالاي جەردىڭ جولى شايىلعان. سوندا وبلىس اكىمى مەن توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى كەلگەن. حالىقپەن كەزدەسكەن. تەز ارادا توسپا-توعان سالۋعا 21 ميلليون تەڭگە, جول جوندەۋگە 53 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. مال-م ۇلىك شىعىندارىن وتەمەككە قاجەتتى قارجى قاراستىرىلعان. بىلتىر جانە بيىل تالاي-تالاي توسپا-توعاندار, بوگەت-بوگەندەر بوي كوتەرمەگەندە شە, الىستاعى ارشاتىدان باستاپ, بەرىرەكتەگى بالعىن, ۇلكەننارىن, اقسۋ, سەننوە, قايىڭدى اۋىلدارىنا قاتتى قاۋىپ تونەتىن ەدى.
سەرىك مىرزا اڭگىمەلەپ وتىر. ورالحان بوكەيدىڭ اۋىلى شىڭعىستايدىڭ جانىنان بۇلعاقتاپ اعاتىن بۇقتىرمانىڭ بويىن بەكىتۋگە جانە تاۋ سەلىنە توسقاۋىل قويماققا جسق جاسالىپ, 27 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرىلىپتى. اۋدان تاراپىنان. الىبەك اسقاروۆتىڭ اۋىلى اقمارالدىڭ جانىنان القىنىپ اعاتىن بىسترۋشكا وزەنىنىڭ ارناسىن كەڭەيتىپ, ەسكىرگەن كوپىردى جوندەۋگە دە جسق جاسالىپ وتكىزىلگەن. كاتونقاراعاي اۋىلىندا كاتۋنكا وزەنىنىڭ ارناسىن كەڭەيتپەك ءلازىم. قىزىل سۋدىڭ قاۋپى ۇلكەن. وعان ون ميلليون تەڭگە كەرەك.
“بىلتىر جانە وسى كوكتەمدە سالىنعان بوگەتتەر ابىروي بولدى, ايتپەسە, – دەپ ويلانىپ قالادى سەرىك زاينۋلدين. – بيىل دا كوپ قيىندىقتاردى باستان كەشتىك. قاردىڭ قالىڭدىعىن قايتالاماي-اق قويايىن. ناۋرىزدىڭ ون جەتىسىنەن ون سەگىزىنە قاراعان ءتۇنى سوگىر – پەچي اۆتوموبيل جولىندا ادام شوشىنارلىق قار كوشكىنى ءتۇستى. “قازسەلدەنقۇتقارۋ” مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ماماندارى كوشكىن كولەمىنىڭ 45350 تەكشە مەتردەن اسقانىن انىقتادى. بۇل – بىرەۋى عانا. ودان كەيىن قانشاما كوشكىندەردى كوردىك. اققاينار مەن بەرەل اۋىلدارىن سۋ باستى”.
بۇل كەزدە بۇرىنعى بولشەنارىم, بۇگىنگى ۇلكەننارىن كەنتىنە جەتكەنبىز. بەردىبەك ساپارباەۆ بۇل اۋدانعا بىلتىر العاش كەلگەندە قىزىق بوپتى. اۋدان ورتالىعىنىڭ كوركىنە قاتتى قاپالانىپتى. سەرىكتىڭ كاتونقاراعايعا اكىم بولعانىنا كوپ ۋاقىت وتە قويماعان عوي. سونىمەن نە كەرەك, ساپارباەۆىڭىز: “مىناداي دا ورتالىق بولا ما؟ مەن سەندەردى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوزاق اۋدانىنا اپارايىن. شولاققورعان دەيتىن ورتالىعىن كورسەتەيىن. ونداعى تابيعات جاعدايى, ونداعى قيىندىقتار وسى جەردەگىدەن ون ەسە كۇردەلى. مىنالارىڭ ۇيات. ءبىر اي مەرزىم بەرەم. اباي اتامىز ايتقانداي, ءىستى قالاي باستاعاندارىڭا قاراپ قارجى بولەم”, – دەيدى. ءبىر ايدان سوڭ قايتا سوعادى. ساپارباەۆ. بۇل كەزدە سەرىك زاينۋلدينىڭىز زادا تەكتىلىگىن تانىتىپ, زايىرلى بولجامپازدىعىن اڭعارتىپ, ءبىرتالاي تىرلىكتەردى باستاپ ۇلگەرگەن. ءزاۋقايىردا ويىنان شىقپاسا, ورنىنان الۋدى دىتتەگەن وبلىس اكىمى ارلەنە باستاعان, زەرلەنىپ ۇلگەرگەن ورتالىققا قاراپ, قۋانىپ قالادى. كۇلەدى. ء“بىراز نارسەنى تالقانداپ تاستاعانسىڭ با؟” – دەيدى. اۋدان اكىمىنە. زاينۋلدينىڭىز ساسپايدى. “بەكە, ءوزىڭىز قارجى قاراستىرامىز دەگەن سوڭ...” دەپ, كۇمىلجىگەن كەيىپ تانىتادى. قازىر قاراساڭىز, ۇلكەننارىننىڭ ورتالىق الاڭى مۇقىم-مۇلدە باسقاشالانعان. تەپ-تەگىس كۇيگە ءتۇپ-تۇگەل جەتكىزىلىپ, تولايىم-تۇتاس اسفالتتالعان. الاڭنىڭ اينالاسى ەرەكشە ەرنەۋتاستارمەن (بورديۋر) بادىزدەلگەن. ءۇي-جايلاردىڭ قاسبەتتەرى وڭدەنە وزگەرگەن. گۇلزارلار جاسالعان. اسىرەسە, مادەنيەت ءۇيىنىڭ ءىشى دە, سىرتى دا زاماناۋي تالاپتارعا تولىق ساي كەلەردەي ساپالى جوندەلىپ, ورتالىق الاڭنىڭ كوركىن ارتتىرعان.
كاتونقاراعايىڭىزدا ون ءۇش اۋىلدىق وكرۋگ بار. ەلۋ ءتورت ەلدى مەكەندى قامتيدى. ەلۋ ەكى مەكتەپ بار. كاتونقاراعاي ۇبت-دان ءۇش جىلدان بەرى ءبىرىنشى ورىندا. اۋدان بويىنشا 78 مىڭ قوي-ەشكى, 40 مىڭنان اسا ءىرى قارا, 7 مىڭعا جۋىق مارال مەن تەڭبىل بۇعى, 10 مىڭداي جىلقى, 5 مىڭنان اسا شوشقا ءوسىپ جاتىپتى. ومارتا شارۋاشىلىعى دا جامان ەمەس. 8 700 ۇيا ۇستالادى. ەگىندىك جەرى 70 مىڭ گەكتار. ونىڭ 20 مىڭىنا بيداي, 33 مىڭىنا كۇنباعىس, 15 مىڭىنا مال ازىعى داقىلدارى, 1270 گەكتارىنا كارتوپ ەگىلگەن.
“باستى ماقساتىمىز – ءتۋريزمدى دامىتۋ, – دەيدى سەرىك مىرزاڭىز التاي تاۋلارىنا قاراپ قويىپ. – ەڭ كۇردەلى ماسەلە – جول. تەڭدەسى جوق ءتاڭىرسۋ دەيتىن اراسان قاينارى ءتۇ-ۋ تۇكپىردە. مۇزتاۋ جاقتا. ەلۋ كيلومەتر جول مۇلدە ناشار. رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيدە دەپ ەسەپتەلەتىن تراسسالاردىڭ ءوزى سىن كوتەرمەيدى. ال اۋداندىق ماڭىزداعى جولدار 85-جىلداردان بەرى جوندەۋ كورمەگەن. قازىر ءوز كۇشىمىزبەن قامداستىرىپ جاتىرمىز. جيىرما جەتى شاقىرىمىن رەتكە كەلتىردىك”.
كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى جول بويلارىنان ءدامحانالار مەن قىمىزحانالاردى جيىرەك بايقايسىز. ۇكىمەت قىمىزدىڭ ءار ليترىنە الپىس تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەيتىن بولىپتى. بىلتىر 28 قىمىزحانا جۇمىس ىستەگەن ەكەن, ەندى 35-كە جەتپەكشى. كيىز ۇيلەر تىگىلە باستاپتى. اعاش ۇيلەر سالىنىپ جاتىپتى. زاينۋلدين اكىم بولىپ كەلگەلى العا جىلجىعان تىرلىكتەر از ەمەس ەكەن. توعىز جەردە مال بورداقىلاۋ الاڭى اشىلىپتى. ءبىر كيلو ەتىڭىزگە توقسان تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەنەدى. كوكتەمگى ەگىسكە مەملەكەت تاراپىنان 83 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپتى. شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن ۇلكەن كومەك قوي بۇل.
“قالتالى ازاماتتاردىڭ قايىرىمدى بولعانىنا نە جەتسىن, – دەيدى سەرىك. – وسىدان ەكى جىلداي ۋاقىت بۇرىن اكىم بوپ تاعايىندالدىق ەمەس پە؟ كاتونعا. وسىندا ساياحاتقا شىققان ەكى دوسقا كەزىگىپ, تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بىرەۋى اقتاۋدان, ەكىنشىسى, الماتىدان ەكەن. قازمۋ-دە بىرگە وقىعان ەكەن. التايدى جاقسىلاپ كورمەك ەكەن. جان-جاقتى بىلمەك ەكەن. مىقتى-مىقتى كاسىپكەرلەر ەكەن. قىدىردى. قاتتى قىزىقتى. ناتيجەسى نە بولدى دەيسىز عوي؟ ەكى جىلدان بەرى “ەكى دوس” اتتى دەمالىس جانە ەمالىس ورنىنىڭ قۇرىلىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. ەكەۋى 350 ميلليون تەڭگە قارجى شىعاردى. مارال شارۋاشىلىعىن ساتىپ الدى. پانتى ونىمدەرىمەن ەمدەۋگە. ماۋسىمنىڭ ەكىنشى ونكۇندىگىندە ىسكە كىرىسەدى دەپ وتىرمىز. ەرتەڭ بارىپ كورەسىزدەر عوي”.
اۋدان اۋماعىنداعى قۇرىلىستىڭ قارقىنى قۋانارلىقتاي. بۇرىن ورتالىق بولعان كاتونقاراعاي كەنتىندە جوبالىق قۇنى ەكى ميلليارد تەڭگەلىك كەرەمەت اۋرۋحانا سالىنىپ جاتىپتى. ەۋروپالىق ستاندارتقا ءسايكەس. الداعى تامىز ايىندا پايدالانۋعا بەرىلمەك. ورەل اۋىلىندا قۇنى 824 ميلليون تەڭگەلىك, 320 ورىندىق عاجايىپ مەكتەپ بوي كوتەرىپ كەلەدى. زاينۋلدينىڭىز زايساننان وسىندا كەلگەننەن كەيىن باياعىدا ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەن مادەنيەت وشاقتارى مەن بالاباقشالاردى قايتارۋدى قولعا الدى. وڭاي ەمەس, ارينە. كوپ ۇزاماي-اق 23-ءتىڭ 16-سىن تەگىن قايتارۋعا قول جەتكەن. سوڭعى ەكى جىلدا ءۇش بالاباقشا اشىلدى, ون توعىز مەكتەپ, ءۇش كلۋب پەن ءۇش بالاباقشا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى.
جۇرتشىلىقپەن, قاتارداعى, قاراپايىم جاندارمەن, تىزگىن ۇستاعان جەتەكشى جىگىتتەرمەن شۇيىركەلەسسەڭىز, تالاي-تالاي ءجايتتەرگە قانىعاسىز. قاقاعان قىس ىزعارىن سەزىنەسىز. اسا اۋىر بولعان ايلار, التى-جەتى مەترگە جەتكەن قار, الپىس گرادۋستان اسقان اياز ورالىپ كەپ قالعانداي كۇي كەشەسىز. باسشىلىقتاعى بايىپتىلاردىڭ ءبىرى قاليحان بايعازى ۇلى ءبۇي دەيدى-اي: “بىلەسىز بە, جەتى اي قىستى ويعا سالىڭىزشى. التى مەتر قار. قىرىق ءۇش گرادۋس سۋىقتىق. ءبىر كۇن ەمەس. ەكى كۇن ەمەس. ءبىر اي ەمەس. وتكەن قىستا شە, ءتورت اي بويى ءسويتتى عوي. بەلگىلى ءبىر نۇكتەلەردە الپىس بىرگە جەتتى. اسىرەسە, قىرىق ءۇشتى ويلاسام, ءالى كۇنگە دەيىن شۇيدەم شىڭىل قاعادى-اي. بۇگىن دە – قىرىق ءۇش. ەرتەڭ دە – قىرىق ءۇش. اپتالار بويى. ايلار بويى... ىعىرىڭ شىعىپ, زىعىردانىڭ قاينايدى. الايدا, سەن باسشىسىڭ. ساعان سەنىم ارتىلعان. ەلگە باس-كوز بولماققا مىندەتتىسىڭ. دەپ, قايرالىپ, تىرلىككە كىرىسەمىز عوي, باياعى. جولدا قالىپ قويعان اۆتوبۋسقا اسىعا اتتاناسىڭ. الپىس بالا ۇسۋگە تاياۋ. اۋدان ورتالىعىنا اسىعىس جەتكىزەسىڭ. جىلىندىراسىڭ. تاماق ۇيىمداستىراسىڭ. ورنالاستىراسىڭ. قىس بويى وسىلاي. ال تەرمومەترگە قاراعىڭ كەلمەيدى. قىرىق ءۇش گرادۋس... اياز...”.
قاليحان بايعازى ۇلى – كانىگى اڭشى. تەمىر تورمەن قورشالعان قورانىڭ ءبىر بۇرىشىن بىتىرلاتا ءۇزىپ, ولاي دا بىلاي ىسىرىپ, قىرىلداي قورباڭداپ كىرىپ, مالدى قىرىپ, جاپىرىپ جۇرگەن قوس ايۋدى قاق ماڭدايدان اتىپ قۇلاتقان قاليحانىڭىز وسى. ء“بىزدىڭ بۇل وڭىردە ءومىر ءسۇرۋ وڭاي ەمەس. ايتتىم عوي, جەتى اي قىس. كوكتەم مەن جاز جانە كۇز قوسىلعاندا, بەس ايعا كەيدە جەتەدى, كەيدە جەتپەيدى. بەس اي تۇگەلدەي كەلەسى قىستىڭ قامىمەن وتەدى. اسىرەسە, ءشوپ شابۋ مەن تاسۋ جانە جيناپ الۋ كەزىندە التايلىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە قاراۋعا, ءتىپتى سالەمدەسۋگە مۇرشاسى جوق. “اسسالاۋ” دەيدى. “الەكىم” دەيدى. تولىق ايتىپ تۇرۋعا, مويىن بۇرۋعا مۇمكىندىك كەم”, – دەيدى قاليحانىڭىز قالجىڭىن ارالاستىرىپ.
ەرتەڭىنە ەرتەلەتە اتتاندىق. التايدىڭ قويناۋلارىنا قاراي. ءماسليحات حاتشىسى دۇيسەن مىرزا مەن اكىمنىڭ ورىنباسارى قايىرحان ءسادۋوۆ جول باستادى. كىشىنارىن اۋىلىنداعى قايتارىلعان بالاباقشا مەن كلۋبتى كورىپ قۋاندىق. تاپ-تۇيناقتاي بالاباقشانىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلميرا ساياقوۆانىڭ شاتتىعىندا شەك جوق. اينالا-توڭىرەكتى تۇگەل گۇلگە بولەپ ۇلگەرىپتى.
مايەمەر اۋىلىنان ارى قاراتا قايران التاي قۇشاعىنا قىسىپ الا جونەلەر. نارىن وزەنىن ءالسىن-ءالسىن كەسىپ وتەرسىز. كوپىرلەر ارقىلى. شىعىسقا قاراي ورلەي تۇسەرسىز. سول جاعىڭىزداعى جاتاعان تاۋلار تىقىرلاۋ تارتار. ال وڭ جاعىڭىز – التايىڭىزدىڭ الاتاۋ سىندى سىلەمدەرى. بۇيرا-بۇيرا اقشاڭقان بۇلتتار قالقيدى-اي. اقشا بۇلتتاردىڭ استىندا قارلى شىڭدار زورايار. ساپ-سالقىن, جەپ-جەڭىل جەلەمىك جەلبىرەي ەلبىرەر. ەڭىستەۋ ەتەكتەگى جازىقتار جاپ-جاسىل شالعىنعا اينالا باستاعان. التىن جالاتقانداي اقسارى, سارشاناق گۇلدەر, ءتۇيىرتپەكتەر جايناڭ قاعادى. قايدا قاراساڭ دا. قايىرحان: “سول جاقتاعى تاۋلار مەن جوتا-جوندار, قىرات-قىرلار نۋ ورمان, قاراعاي-قايىڭ, قالىڭ تايگا بولعان. ءسىز قايران قالىپ وتىرسىز-اۋ؟ بۇل – ابدەن سەلدىرەپ, توزعانداعىسى عوي”, – دەدى. “التايدىڭ قاسيەتى دە كوپ, قاسىرەتى دە قالىڭ, – دەپ كۇرسىندى ارىپتەسىمىز الىبەك قاڭتارباي ۇلى. – انە, اناۋ ويپاڭداعى سولداتوۆو سەلوسى. سول جاقتاعى. ال وڭ جاقتاعى ورنەك اۋىلى”.
ورنەك دەسە, ورنەك ەكەن. عاجايىپ كورىنىس. قارا سوزبەن جىرلاعان ورالحان بوكەي پروزاسىنىڭ قۇدىرەتتى اۋەنى قالىقتاپ جەتكەن قۇلاققا.
قاڭتارباي ۇلى الىبەك ءھام وسى كاتونقاراعايدا, توپقايىڭدا تۋىپ-وسكەن. قاراسامىرسىن دەگەن شاتقالدى كورسەتتى. ءبۇركىتتى دەگەن شىڭدى كورسەتتى. پاحوموۆ دەگەن چەكيستى اتىپ كەتكەن باندى بالتابايدى تىلگە تيەكتەدى. امبەگە بەلگىلى ءابدىكەرىم اقىنمەن بىرگە ارعى بەتكە وتكەن. تاركىلەۋ مەن ۇجىمداستىرۋدىڭ تۇسىندا. ءۇش ءارىپتىڭ ادامدارى ابدىكەرىم اقىندى ۋ بەرىپ ولتىرگەن. ال بالتابايدىڭ اتى قىتايدا دا اڭىزعا اينالعان. ودان سوڭ بارشامىز وسپان باتىر تۋرالى وي بولىسكەن بولدىق.
بۇرىنعى مەدۆەدكا, بۇگىنگى بەلقاراعاي اۋىلى ويپاڭ بەلدىڭ استىندا قالىپ بارادى. “مىنا تاۋدا قاراقات, مويىل, بالقاراعاي, تاڭقۋرايدىڭ ءتۇر-ءتۇرى, ءبۇلدىرگەننىڭ ءبىرتالايى, شىرعاناق وسەدى. قازىر ءبارى بۇرلەنىپ, گۇلدەنىپ, تۇيىندەپ جاتىر. بىراق وداردى (ولار دەمەيدى) قىزىقتاۋعا, كۇزدە تەرىپ, جيناپ الۋعا كاتوندىقتاردىڭ قولى تيمەيدى. ءشوپ شابۋدان, پىشەن جيناۋدان, مال-جاننىڭ قام-قارەكەتىنەن”, – دەيدى قاڭتارباي ۇلى. وعان وڭداسىن تيىسەدى: “قايدام, ايتەۋىر اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرەسىڭ عوي”, – دەپ.
ءسال تەپسەڭدەۋ تۇستاعى سايدىڭ كۇنەسىندە داربازا تۇرىپتى. وندا “كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنىڭ تۇقىم باعى” دەپ جازىلعان ەكەن. بۇرىلدىق. تۇقىم باعىنا كىرە بەرە قاتتى-قاتتى قۋانىپ كەتەسىز. كوشەتتەردىڭ كەستە-كەستە كۇيىندە كوز ۇشىنا دەيىن ءتىزىلىپ تۇرعانىن كورىپ. جۇرەگىڭىز اتقاقتايدى. ءتور التايدىڭ كەلەشەگى, كەنەركوگى كەستە-كەستە كوشەتتەر ارقىلى اڭعارىلاتىنداي. قاسىڭىزعا قاسىمبەكوۆ بولەنحان كەلەدى. ك ۇلىمسىرەي سالەم بەرەدى. جۇيەك-جۇيەك, جۇلگە-جۇلگە جاسىلكوك كوشەتتەر پلانتاتسيالارىنىڭ ارعى شەتىنە كوز جەتپەس. ورتا تۇسىندا قىز-كەلىنشەكتەر ءجۇرىپتى. وڭدەيدى. جەتىلگەندەرىن جوندەيدى. كەستە-كەستەلەردەن قازىپ الىپ, دەستە-دەستەلەپ جينايدى. قىلقان جاپىراقتىلاردىڭ ءتۇر-ءتۇرى جىپىر-جىپىر ەتىسەدى. تۇپ-تۇنىق, تاپ-تازا, ءموپ-ءمولدىر مىڭداعان تامشىلار جالت-جۇلت جاينايدى. قىلقاندىلاردىڭ قىلتيعان بويلارىنان. “تۇقىم باعىنىڭ اۋماعى 58 گەكتار, – دەيدى بولەنحان مىرزاڭىز. – مىناۋ – ءسىبىر شىرشاسىنىڭ قاتارلارى. جايىراق جەتىلەدى. باياۋلاپ وسەدى. ەكى جىلدا 10-12 سانتيمەتر بوپ تۇر عوي, مىنە. ۋاقتىلى, ىقىلاسپەن قوندىرىلسا, ءبىر مەتردەن اسقان سوڭ زاۋلايدى. جيىرما ەكى ءتۇرلى جەمىس-جيدەك كوشەتتەرى دە باپتالادى بىزدە. جاقىندا رەسەي مەمدۋماسىنىڭ دەپۋتاتى ۆلاديمير كۋزنەتسوۆ دەگەن كىسى كەپ كەتتى. بۇرىن نوۆوسيبيرسكىدە گۋبەرناتوردىڭ ورىنباسارى بولعان ەكەن. كاتونقاراعايدىڭ كوشەت باعىنا قاتتى قىزىقتى. ءتىپا-ءتىپا, ءتىل-كوزىڭ تاسقا دەدىك”.
كوشەتتەر الەمىنىڭ اسەرىمەن توپقايىڭعا توپ ەتە تۇسكەنىمىزدى بۇركىتتى بۇلاعىنا تىرەلگەندە عانا بىلگەندەيمىز. مۇنارتىڭقىراعان ماياتەكشە, قاراۋىتىڭقىراعان قىرىققۇدىق بىلايىراق قالعان. وڭ جاقتاعى شوقىلار تۇپ-تۇتاس اققايىڭ. جوعارىراقتا سىڭسىعان سامىرسىن. تاۋ-تاۋلاردىڭ ارعى اڭعارلارىنان اق جايلاۋلار, سارىالقاداي سارجايلاۋلار باستالار. كۇرشىمىڭىزگە دەيىن كەرىلىپ-سوزىلار. دەسەدى. تومەنىرەكتە توپقايىڭ اۋىلى. اۋىلدىڭ ارعى بەتىندە اقتاستى جايلاۋى. ءسال كۇشىعىسقا تامان قوڭقاي تاۋى. قاليحانىڭىز قاتىرىپ, ورالحانىڭىز وپىرىپ جازاتىن قوڭقايىڭىز وسى. توپقايىڭدا قازاق پروزاسىنىڭ قارانارى قاليحان ىسقاقتىڭ قاراشاڭىراعى بار. قايىرىلدىق. كەلىنى قورلان قاسىمىزداعى قاڭتارباي ۇلىن تانىپ, بىردەن قالجىڭعا باستى. قۋانتاي ۇلى نۇرجان ەكەۋمىز قاليحان اعامىزدىڭ جالاڭاياق ءجۇرگەن جەرلەرىنە قۇمارتا, قىزىعا قارايمىز. ءسۇت قاتقان ءشاي مەن قولدان جابىلعان اق ۇلپا بولكە ناندى سوعىپ وتىرعانىمىزدا, قالامگەر اعامىزدىڭ ءىنىسى سايلاۋحاننىڭ ۇلى ايدىن كەلدى. تۇپ-تۋرا قالاعاڭنىڭ جاس كەزىن كورگەندەيمىز. ايدىننىڭ كەلىنشەگى اقگۇل ءشاي قۇيىپ وتىر. قورلان: “سايلاۋحان قۇدالارىنا كەتىپ ەدى, ۇلان جاققا”, – دەپ قويادى. ايدىن: “اتام (قاليحان ىسقاقتى ايتادى) مەن دامەش اپام ديداحمەت اعانىڭ تويىنان كەيىن كەلەتىن بولدى”, – دەدى ماساتتانا سويلەپ, ماڭداي تەرىن ماڭىزدانا ءسۇرتىپ.
سارىمساقتىدان وتە بەرە كاتونقاراعاي كەنتى باستالار. اۋىل اكىمى امانتاي بالتاباەۆ كۇتىپ تۇر ەكەن. “بۇرىن, كەڭەس تۇسىندا كگب-دا ىستەگەن, پودپولكوۆنيك شەنىندە زەينەتكە شىققان” دەپ ەدى الەكەڭ جول-جونەكەي. ابەكەڭنىڭ ءتۇسى سۋىقتاۋ شىعار دەسەك, جىپ-جىلى كورىنەدى. “مىناۋ ورالحان بوكەي وقىعان مەكتەپ”, – دەيدى. اڭتارىلا تاڭىرقايمىز. “اناۋ ورالحان بوكەي ەڭبەك جولىن باستاعان باسپاحانا مەن اۋداندىق گازەتتىڭ بۇرىنعى ءۇي-جايلارى”, – دەيدى امانتاي. قايىرىلىپ قارايمىز. “تاسقالانى”, “ساراتاندى” جازعان ديداحمەت تە كوپ جۇرگەن جەرلەر عوي.
كاتونقاراعايدا جەتى مىڭ ادام تۇرادى, شارۋا قوجالىقتارى ەكى جۇزگە تاياۋ. تىم ۇساق. ىرىلەندىرۋگە ارەكەت جوق ەمەس. ءۇش ءجۇز گەكتار ەگىستىك جەرمەن, قوي, ءىرى قارا, جىلقى, مارال وسىرۋمەن قارەكەت ەتەدى. “بىزدە بيداي ءپىسىپ ۇلگەرمەيدى. بىراق باياعىدا, تىڭ يگەرۋ ۇرانىمەن تالاي جەرلەر اياۋسىز تىلگىلەنىپ, جابايىلىقپەن جىرتىلعان”, – دەيدى امانتاي. ءۇش ورتا, ەكى ورتالاۋ مەكتەپ بار ەكەن. كاتونقاراعاي كەنتىندە. توڭىرەگىندە قابىرعا, جاڭاۇلگى, شىڭعىستاي, مويىلدى سىندى اۋىلدار تۇر. كاتونقاراعاي – بۇرىنعى اۋدان كىندىگى. قازىر دە سولاي سەزىلەدى. ءبىز جاڭادان سالىنىپ جاتقان عاجايىپ اۋرۋحانانى, وسى ءوڭىردىڭ تۇلەگى, كانىگى كاسىپكەر ەرتاي كەشىمباەۆتىڭ كومەگىمەن كومكەرىلىپ, جايناپ ۇلگەرگەن, ءجاسوسپىرىمدەر مەن بالالار يگىلىگىنە يكەمدەلگەن جاڭا ساياباقتى ارالادىق. اۋىل اكىمى: “قۋانىشتارىمىزعا قۋانعاندارىڭىزعا, ءتور التايدىڭ تۇكپىرىنە كەلگەندەرىڭىزگە راحمەت. بىزدە عانا ەمەس, ءبۇكىل وبلىسىمىزدا, ەلىمىزدە جەمىستى جۇمىستار جاسالىپ جاتىر. جاسامپازدىقتى جۇرەكتەن قوزعاپ جازعاندارىڭىز ءجون عوي”, – دەپ قويادى.
جۇرەك شىركىن ء“تۇم-ءتۇپ, ءتۇم-ءتۇپ, ءتۇم-ءتۇپ” دەپ, بۇقتىرمادان بەتەر بۇلقىنار. شىڭعىستايدىڭ تاستاقتاۋ, تارلاۋ كوشەسىنىڭ بىرىمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, ورالحاننىڭ قارا-شاڭىراعىنا دا جەتتىك. اققايىڭدار تەبىرەنە تەربەلەدى. قاراعايلار قالقايادى. شىرشاسى تۇر شىم-شىم ويعا ءتۇسىپ. قالامگەر ءمۇسىنى قاراۋىتىڭقىراپ قاپتى. “مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى و.ءبوكەيدىڭ مۇراجاي ءۇيى” دەپ جازىپتى ماڭدايشاعا. الايدا, اتقارىلار جۇمىستار از ەمەس. شەشىلمەگەن تۇيىندەر جەتەرلىك... قيماي-قيماي قوشتاستىق. ورالحاننىڭ شىمكەنتتە شاتتانعان شاقتارى, شىن سۇيىنگەن ساتتەرى, كەيدە كەربۇعىداي كەكىرەيىپ, ەرىندەرىن قايشىلايتىنى, سوزاقتى اپتالاپ ارالاعان كۇندەرى كوز الدىمىزعا كەلەدى.
شىڭعىستاي اۋىلىنىڭ ورتاسىنداعى, ايگىلى ابدىكەرىم بولىس سالدىرعان مەكتەپتىڭ ورنىن ءبىر بايقاپ وتپەككە باردىق. قاراقوشقىل, قالقايعان داربازاسىنان باسقا تامتىق جوق. قاڭتارباي ۇلى دا وسىندا وقىعان ەكەن. ىرگەتاستاردىڭ قالدىقتارىنا قاراپ, قاراتورى ءجۇزى كۇرەڭىتىپ كەتتى. “توقسان جەتىنشى جىلى جانى اشىماستار, قايىرىمسىزدار قيراتتى عوي, اتتەڭ-اي, اتتەڭ!” – دەپ جانارىنا جاس الدى جۇرەگى نازىك ءجۋرناليسىڭىز. كۇڭىرەنىپ, كۇرەڭىتەتىندەي-اق. تاريحي مەكتەپتى ساقتاپ قالۋعا ءابدەن-اق بولاتىن ەكەن. مىڭ جىلعا مويىماس قىزىل قاراعايدان سالىنعان ەكەن. تالقانداپ, بۇزۋدىڭ ءوزى وڭايعا سوقپاعان. بۇل التىن ۇيادا الاشىڭىزدىڭ ارداقتى اقىنى سۇلتانماحمۇت ساباق بەرگەن. “جۇرت ۇيقىدا, مەن وياۋ” دەپ جىر جازعان. ءبىر عاسىر تۇرعان مەكتەپ ءالى تالاي عاسىرعا شىدار ەدى.
ورەل اۋىلىنان بەرەل جاق بەتكە اسارسىز. بۇقتىرما ارقىلى. اسپالى اعاش كوپىردى, ودان تەمىر كولىكتەردىڭ سەلكىلدەي ءجۇرىپ وتكەنىن العاش كورىپ, باستان وتكەرمەك تە وڭاي ەمەس. جامبىل اۋىلىنىڭ اكىمى بەيىمبەت بالاەۆ جىميار. “قورىقپاڭىز, سۋعا قاراماڭىز”, – دەپ جۇباتار.
بەرەل قورعانى, بەرەل وبالارى تۋراسىندا كوزىقاراقتى وقىرمان جان-جاقتى حاباردار. 1998-1999 جىلدارى قازاق-فرانتسۋز ەكسپەديتسياسى قازبا جۇمىستارىن ءجۇرگىزگەن. وعان بەلگيا, يتاليا, رەسەي, سىندى ەلدەردىڭ عالىمدارى مەن ماماندارى قاتىسقان. ايتۋلى ارحەولوگىمىز زەينوللا ساماشەۆتى بىلەسىزدەر. سول قازبالار كەزىندە كەرەمەت جاڭالىق اشىلعان. وتىزدان استام وبانىڭ قاتارىنداعى ون ءبىرىنشى عيباداتحانا-كەسەنەدەن وسىدان ەكى مىڭ بەس ءجۇز جىل بۇرىن جەرلەنگەن ساق كوسەمىنىڭ جانە ءبىر ايەلدىڭ دەنەلەرى تابىلعان. ون ءۇش پىراق قوسا كومىلگەن ەكەن. ماڭگىلىك توڭ قاباتى مۇقيات ەسكەرىلگەندىكتەن, جىلقىلاردىڭ ەتى بۇزىلماي ساقتالعان. ءتورت پىراقتىڭ التىن قاناتتارى مەن اي مۇيىزدەرى قولدان ورنەكتەلگەن ەكەن.
بۇرىن بىرەر باسىلىمنان بايقاساق تا, قازباعا قاتىسقان دۇيسەن مىرزا ءوز اۋزىمەن ايتقاندا شە, مۇلدە باسقاشا ەستىلىپ, بولەكشە اسەرلەنەدى ەكەنسىز. كەنەت وسى جاققا اتتانارداعى قازىعۇرتىڭىز, كوگىلدىر ساحناداعى ەلتاڭباڭىز, ونىڭ اۆتورى مالىبەكوۆتىڭ مالىمەتتەرى, قوس پىراقتىڭ التىن قاناتتارى مەن اي مۇيىزدەرى ەلەستەپ ءوتتى. بەرەل قورعانى تۇبىندە تۇرعانىمىزدا. مىنەكيىڭىز, “توڭ باسقان وبالار كەرەمەتىنىڭ” ورىندارى وسىندا.
“اناۋ اعاراڭ قاعىپ, اقجوندانىپ مۇنارتقان شىندىعاتاي. بەرگى باۋرايىندا ارشاتى اۋىلى بار”, – دەدى الىبەك قاڭتارباي ۇلى كۇرسىنىپ. سول جاقتى ساعىنىپ تۇرعان سەكىلدى. شىندىعاتاي جايىندا شابىتتانا جازاتىن اسقاروۆ الىبەگىڭىزدىڭ ءبىر دۇنيەسىندەگى: “كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنە, قازاقتىڭ تاۋەلسىز ەلىنە كۇن الدىمەن وسى شىندىعاتاي جاقتان شىعادى”, – دەگەن سوزدەرى كەلدى قۇلاعىمىزعا.
بەرەل قورعانىنان ءسال بەرىرەكتە, بۇلانتى بۇلاعىنىڭ بويىنا تامان قورىق-مۇراجاي نەگىزى قالانا باستاپتى. اعاشتان ساندەپ سالىنعان ءۇش ءۇي ءبىتىپ قاپتى. “بەرەل مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى” دەپ اتالار, اشىق اسپان استىنداعى عاجايىپقا اينالار بۇل كەرەمەتكە ەرەن جۇماعۇلوۆتايىن ەرەنىڭىز جەتەكشىلىك ەتىپ ءجۇرىپتى. ەرەن دەسە ەرەن. ۇلتتىق پاركتى باسقارعان. تالاي-تالاي تۋريستەردى مۇزتاۋ جاققا باستاپ بارعان. نەبىر-نەبىر اقيىق اقىن-جازۋشىلارعا جولباسشىلىق جاساپ, التايىڭىزدى ارمانسىز ارالاتقان. قاي قالامگەردى اتاساڭىز-داعى, راحاتتانا كۇلەدى: “وي, ول مەنىڭ دوسىم عوي”, – دەپ ماقتانىپ قويادى.
بۇلانتى بۇلقان-تالقان. جاعاسىنا جاقىنداۋعا جاسقاناسىز. “بۇلاق اتالعانمەن, قيقارلىعى قيىن, – دەيدى جەرگىلىكتى جامبىل مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى الىبەك امانوۆ. بۇنىڭ بويىندا ون كوپىر بار ەدى, تورتەۋىن تاسقىن اكەتتى. كەمپىرتاۋدى كەمەرلەيتىن جول جابىق. شۇباراعاش اۋىلىنا اتپەن عانا قاتىنايمىز”.
كەشكە قاراي ەرەن جۇماعۇلوۆتىڭ جۇمىسشىلارىمەن قوشتاسىپ, جولعا شىققانبىز. بۇقتىرمانىڭ ەكپىنى كۇشەيە تۇسكەن. اسپالى اعاش كوپىرمەن ابايلاپ ءوتىپ بارا جاتقانىمىزدا, جاعاداعى اۋىلدىڭ توعاي جاعىن سۋ باسقانىن بايقادىق. جىگىتتەر جوڭكىلە اعىپ كەلگەن اعاشتاردى جاعاعا شىعارىپ, كوپىردىڭ اۋزىندا كەزەكشىلىكتى قىراعى اتقارىپ ءجۇر.
ءتۇن ورتاسىنا تايانعاندا توپقايىڭعا ءتيىپ تۇرعان “ەكى دوس” دەمالىس ورنىنا جەتكەنبىز. ءالى تولىق بىتپەگەن ءبىر ءۇيىنىڭ تاقتا توسەكتەرىنە قۇلاي-قۇلاي كەتىستىك. ەرتە ويانساق, اينالا-توڭىرەكتە تىرلىك قىزىپ جونەلگەن. باس-كوز بوپ جۇرگەن كۇلشاريا ابدۋلوۆا مەن بەيسەن جولدين: “ماۋسىمنىڭ ورتاسى اۋا پايدالانۋعا بەرەمىز, مارال ءمۇيىزىنىڭ مونشاسى مەن سورپاسىنا تۇسۋگە كەلىڭىزدەر”, – دەپ قويادى. قىزىقتىرىپ. “ون بەس كۇن ەرتەرەك شىعىپسىز ىسساپارعا. مارال ءمۇيىزىنىڭ قالاي كەسىلەتىنىن كورەر ەدىڭىز”, – دەيدى قايىرحان مىرزا.
ۇلكەننارىندا قاربالاس. بەرەل قورعانىنا بايلانىستى ۇلكەن جيىن وتپەكشى. ءبىر اپتادان كەيىن. تاياۋ كۇندەرى استانادان ون شاقتى ادام جەتپەكشى. ارينە, جاي قىدىرىپ كەلمەس. ىرگەلى ىستەرگە ىزدەر اشار, ءمانىستى ماسەلەلەر شەشەر. اۋدان اكىمى كۇرەكتەي قولىن ىقىلاسپەن ۇسىنىپ: ء“تاڭىرسۋ جاقتى ءبىر بارلاپ, پىسىقتاۋعا بارا جاتىرمىن. ارشاتتى اينالىپ قايتارمىن. بۇقتىرمانىڭ باس جاعىن بارلاپ. كەلىپ تۇرعايسىزدار”, – دەدى. الىبەك اسقاروۆتىڭ “التاي. التىن بەسىك, اتا جۇرت” اتتى كەرەمەت كىتاپ-البومىن تارتۋ ەتتى. تابا الماي جۇرگەن تابارىك تەكتەس تۋىندى-تۇعىن. قاتتى قۋاندىق.
بۇقتىرما تەڭىزىنەن بەرى ءوتىپ كەلەمىز. پاروم جيەگىندە ءتورت-بەس ناۋىرزەك تورعاي وتىر. كوڭىلدى. ء“سۇت-ءسۇيت, ءسۇت-ءسۇيت, ءسۇت-ءسۇيت” دەگەن نازىكەش ءۇن-اۋەندەرى ەستىلەدى. توبەمىزدەن توپ-توپ قارلىعاشتار ۇشادى. ء“ناۋىرزەك پەن قارلىعاش بارشىلىق ەكەن-اۋ, بيىل وڭتۇستىكتە ونشا كورىنبەپ ەدى”, دەپ ويلادىق.
شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ ۋادەسىندە تۇردى. بەسىنشى كۇنى, قايتار ساتىمىزدە اسىقپاي قابىلدادى. بەكەڭ سوندا ءبۇي دەدى: “تاسقىنعا توسقىندى ايتاسىز با؟ ول – ەلباسىمىزدىڭ, ەلدىگىمىزدىڭ, بىرلىگىمىزدىڭ ناتيجەسى. ون توعىزىنشى ناۋرىز كۇنى شۇعىل تۇردە قارجى ءبولىندى. اقشا ءبولۋ ماشاقاتى بەلگىلى عوي. ۇكىمەت مۇشەلەرى, مينيسترلەر كەلدى. توتەنشە جاعداي مينيسترلىگىنىڭ مىڭ جارىم مامانى كۇنى-ءتۇنى تىنىم تاپپادى. قانشاما قىرۋار تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى. بۇكىل ەل كومەكتەستى. تىلەك قوستى. وڭتۇستىك قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار, اقمولا, تاعى باسقا دا وبلىستار. استانا, الماتى قالالارى. ءبارى-ءبارى. ءاسكەريلەردىڭ جاردەمى, تىكۇشاقتار... تارباعاتاي تاۋىنىڭ ىشىندە التى جۇزگە جۋىق قىستاۋ بار. ەكى اي بويى قار قۇرساۋىندا قالدى. بوساناتىن ايەلدەردى تىكۇشاقتار تاسىدى. ءۇرجاردا دا, كۇرشىمدە دە, زايساندا دا. ەڭ قيىنى – جولداردىڭ جابىلىپ قالۋى. الپىس جەتى كۇن بويى بوران سوعىپ تۇردى. وبلىس اۋماعىندا 11,5 مىڭ شاقىرىم جول بار. ءتورت اي بويى تەمپەراتۋرا قىرىق گرادۋستان تومەن تۇسپەدى. قاردىڭ قالىڭدىعى 5-7 ەسە ارتىق بولدى. اپتا سايىن بۇكىل وبلىستى تىكۇشاقپەن تۇگەل بارلاپ شىعاتىنبىز. شىعىس قازاقستان بويىنشا 143 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس سالىنعان. توعاندار, توسپالار, بوگەتتەر, بوگەندەر, تاعىسىن-تاعىلار. مال شىعىنى اباي, ابىرالى, تارباعاتاي, زايساندا كوبىرەك بولدى. بەس جىلعا جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرىلىپ جاتىر. ەكى پايىزىن الۋشى وتەيدى. بەس پايىزىن اكىمدىك تولەيدى. نەسيەنى اقشامەن ەمەس, مالمەن بەرەمىز. اقشالاي العان قازاق دۇرىلدەتە توي جاساپ جىبەرىپ, مالسىز قالۋى مۇمكىن. “پارىز” قورىن قۇردىق. ءتورت ءجۇز ميلليون تەڭگەدەي قارجى ءتۇستى. تۇركىستاندا دا ءسويتىپ ەك قوي, ەسىڭىزدە مە؟ وڭتۇستىكتەگىدەي “تۋعان جەرگە تاعزىم” اكتسياسىن جالعاستىردىق. ەلدى كوركەيتۋگە سەپتەسەدى. ال “تۋعان جەر – التىن بەسىگىم” اكتسياسى بويىنشا جۇيەلى تۇردە اقىن-جازۋشىلاردى, وزگە دە ونەر قايراتكەرلەرىن, دارىندى جاستاردى شاقىرىپ تۇرامىز. حالىقتىڭ مادەني-رۋحاني دەڭگەيىن بيىكتەتۋگە, ۇلتتىق رۋحتى وياتۋعا وزگەشە اسەر ەتەدى...”
وبلىس باسشىسى ويلانىپ قالدى. اكىمدىك عيماراتىنىڭ الدىنداعى ابايدىڭ الىپ تۇلعاسىنا كوز تاستادى. سونسوڭ شىعىس ءوڭىرىنىڭ كەلەشەگى جايىندا اسەرلەنە اڭگىمەلەدى.
“...مەن ساپارباەۆ تۋرالى جاقسى اڭگىمە ەستيمىن. وبلىس باسشىلىعى ەلدىڭ جاعدايىن جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر, قولعا الىنعان شارۋالار جالعاسىن تابادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن”, – دەگەن ەدى پرەزيدەنتىمىز وسى ءوڭىردى ارالاعاندا.
قاي اۋدانعا, قانداي اۋىلعا بارساڭىز-داعى, كىممەن سويلەسسەڭىز-داعى, وبلىس اكىمى حاقىندا تەك جاقسى اڭگىمە ەستيسىز. الاش ارداقتىلارى ايتقانداي عوي. قازاق ءۇشىن ۇلتقا جانى اشيتىن قايراتكەرلەر كەرەك. قاشاندا دا. قاي كەزدە دە. قاي وڭىردە دە. وبلىستىق “ديدار” گازەتى جازعانداي, “اۆگيدىڭ اتقوراسىن” تازالاۋ بەكەڭنىڭ ماڭدايىنا جازىلىپتى. شىعىسقا جاڭا لەپ اكەلۋ ءۇشىن ون ەسە ارتىق جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولدى.
ساپارباەۆ ەل سەنىمىنىڭ, ەلباسى سەنىمىنىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ ءجۇر.
* * *
ۇشاقتان تالاي-تالاي تاۋلار كورىنەدى. دەپ-دەمدە اق بۇلتتاردىڭ ارعى جاعىندا قالعان التاي جاقتى اڭساپ, ساعىنىپ ۇلگەرگەندەيمىز.
قازىعۇرتتان قارادىم. التايىمنان اينالدىم. دەدىك.
مارحابات بايعۇت, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن وڭداسىن ەلۋباي.