وقۋ جىلى باستالعانىنا از ۋاقىت وتسە دە ءبىراز وقيعا بولدى. مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىنداعى تارتىپسىزدىك, بولماسا قانداي دا ءبىر قايعىلى جاعداي كەزىندە ەڭ ءبىرىنشى سۇراققا ىلىگەتىن ءارى كوبىنە جۇمىستان شەتتەتىلەتىن جان – سىنىپ جەتەكشىسى. جاۋاپكەرشىلىك جۇگى تىم اۋىر بولعاننان شىعار, مۇعالىمدەر جەتەكشىلىكتەن باس تارتىپ جاتادى. جاقىندا سىنىپ جەتەكشىلىگىنە قوسىلاتىن ۇستەمەاقى مولشەرى ءۇش ەسە كوبەيەتىنى تۋرالى ايتىلسا دا وسى ءبىر قوسىمشا, بىراق قيىن قىزمەتكە قۇلشىنىس ارتپاي تۇر. قايتپەك كەرەك؟
جوعارىدا جازعانىمىزداي, سىنىپ جەتەكشىلەرى راسىمەن دە بالانىڭ مەكتەپتەگى اتا-اناسى سەكىلدى. ويتكەنى وقۋشىنىڭ ساباق ۇلگەرىمىنە دە, ساباقتان تىس ومىرىنە دە, مەكتەپتەگى, مەكتەپتەن بولەك ءتۇرلى ءىس-شارالارداعى تارتىبىنە دە سىنىپ جەتەكشىسى جاۋاپتى. وسىنداي جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى جۇمىستان مۇعالىمدەردىڭ كوبى سانالى تۇردە باس تارتىپ جاتادى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى سىنىپ جەتەكشىلىگىنە تولەنەتىن قوسىمشا اقىنىڭ تىم تومەندىگىندە بولىپ تۇر. ماسەلەن, قازىر وسى قوسىمشا اقىنىڭ مولشەرى 10 مىڭ تەڭگەگە دە جەتپەيدى. بۇل دەگەنىڭىز – وتە ماردىمسىز سوما ءارى سىنىپ جەتەكشىنىڭ ارقالايتىن اۋىر جۇگىن ەش اقتامايتىن اقى. سوندىقتان دا سىنىپ جەتەكشىلىگىنە تولەنەتىن قوسىمشا اقىنىڭ مولشەرىن كوبەيتۋ تۋرالى تاقىرىپ ءجيى كوتەرىلەدى. بىراق بۇل شەشىم تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تۇبەگەيلى تارقاتا الا ما؟
جاقىندا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆتىڭ پەداگوگتەرمەن كەزدەسۋىندە سويلەگەن ءسوزىنىڭ ۆيدەوسى الەۋمەتتىك جەلىلەردە تارادى. كەزدەسۋدە ع.بەيسەمباەۆ: «سىنىپ جەتەكشىلىگىنە ەندى ءبىز باسقاشا قارايمىز. ماعان مەكتەپ باسشىلارى مۇعالىمدەردىڭ سىنىپ جەتەكشىسى بولعىسى كەلمەيتىنىن ايتادى. نەگە بولعىسى كەلمەيدى؟ سىنىپ جەتەكشىسىنە باسقاشا مارتەبە بەرۋىمىز كەرەك. سىنىپ جەتەكشىلىگىنە تولەنەتىن قوسىمشا اقىنىڭ مولشەرىن ءۇش ەسە كوتەرەمىز. اتتەستاتسياعا دا سىنىپ جەتەكشىلىگىن قوستىق, ەندى اتتەستاتسيادا سىنىپ جەتەكشىلىگىن قوسا اتقارىپ جۇرگەن مۇعالىمنىڭ بالى جوعارى بولادى. تاعى دا باسقا ارتىقشىلىقتاردى ەنگىزەمىز, وقىتامىز, دايىندايمىز. ەندىگى جەردە سىنىپ جەتەكشىسى بولعىسى كەلەتىندەر دە بولا المايتىن باسەكە قالىپتاسادى, ءبىز وسىعان الىپ كەلەمىز», دەگەن. مينيسترلىككە حابارلاسقانىمىزدا ۇستەمەاقىنىڭ قاشان كوبەيەتىنى الداعى ۋاقىتتا حابارلاناتىنىن, ءالى قاراستىرىلىپ جاتقانىن جازدى.
جوعارىداعى ءمينيستردىڭ مالىمدەمەسىنە جەلى قولدانۋشىلارى ءتۇرلى پىكىر قالدىرعان, ولاردىڭ اراسىندا مۇعالىمدەردىڭ دە بار ەكەنى كوزقاراسىنان كورىنىپ-اق تۇر. مىسالى, گ.ە. (جۋرناليستىك ەتيكا تۇرعىسىنان اتى-ءجونىن تولىق جازعاندى قۇپ كورمەدىك) ەسىمدى پىكىر ءبىلدىرۋشى: «وتە كوپ قوسىپتى-اۋ, ەندى جۇمىس ىستەڭدەر. تۇندە پوليتسيا, كۇندىز مۇعالىم, تاربيەشى, بىراق ءوز بالاسىنا ۋاقىتى جەتپەيتىن ەڭ باتىر ادامدار عوي», دەپ جازىپتى. ال گ.ا. ەسىمدى پىكىر ءبىلدىرۋشى: «سىنىپ جەتەكشىسى مۇلدە باسقا ادام بولىپ, ءوز باعىتىندا اتتەستاتسيادان ءوتۋ كەرەك. مۇعالىم ءوز پانىمەن ءوتۋ كەرەك», دەپ اتتەستاتسيادا ارتىقشىلىق بەرىلۋىنە قارسىلىق ءبىلدىرىپتى. ەندى ءبىرى: «الماتىدا ءۇشىنشى رەت 12 جاسار قىز 13-قاباتتان ءوزىن تاستاپ جىبەردى. ۇرپاقتىڭ ساناسىزدىعى ءورشىپ بارادى. ءبىلىمنىڭ دە, تاربيەنىڭ دە جولى دۇرىس ەمەس. قازىرگى بالالاردا رۋح جوق. ساناسى ءالسىز. ىشكى كۇش-قۋات جوق. ۆيرتۋالدى سانا قالىپتاسقان. كىم جەتەكتەسە دە, ەرىپ كەتەدى. بۇل كىمنىڭ كىناسى؟ اقشا كوبەيتكەنمەن, تاربيە وڭالا ما؟», دەپ ماسەلەگە مۇلدەم باسقا قىرىنان كەلگەن ەكەن.
راسىمەن دە ءبىر ءسات ويلانىپ كورەيىكشى, قوسىمشا اقىنىڭ مولشەرىن ارتتىرعانمەن, ماسەلە شەشىلە مە؟ جاعدايعا كىرىپ ايتار بولساق, جالاقىسىنا تاعى 20 مىڭ تەڭگە قوسىلعان ءبىر سىنىپ جەتەكشىسى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىندەگى 25 وقۋشىنىڭ تاربيەسىن جاقسارتىپ كەتە الا ما؟ وتە كۇماندى. ويتكەنى تاربيە كوپ كۇش-جىگەردى, پسيحولوگيالىق تۇرعىدا اسقان شەبەرلىك پەن كاسىبيلىكتى تالاپ ەتەدى. مەكتەپكە ارنايى بارىپ, سىنىپ جەتەكشىسىمەن تىلدەسكەننەن تۇيگەنىمىز سول بولدى. سىنىپ جەتەكشىلىگىن قوسا اتقاراتىن ەلورداداعى №8 مەكتەپتىڭ ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمى ناعيما ابدىراسىلقىزى اتالعان قوسىمشا قىزمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, وسىعان قوسا تولتىراتىن ەسەپ قۇجاتى كوپ ەكەنىن ايتادى.
«8-سىنىپ وقۋشىلارىنا جەتەكشىلىك ەتەمىن. مىسالى, مەن ءوزىمنىڭ ساباعىمنان بولەك, ياعني جۇمىس ۋاقىتىندا ۇزاسا 2-3 ساعات قانا وقۋشىلاردىڭ تاربيەسىمەن اينالىسا الامىن. بۇل ۋاقىت جاۋاپتى جۇمىسقا جەتپەيدى, سەبەبى اتا-انالاردان كەيىن ءبىز تۇرامىز. ونىڭ ۇستىنە قازىر اتا-انالار بالانىڭ تاربيەسىن مەكتەپكە ىسىرىپ قويعان. ولاردى دا كىنالاي المايسىز, سەبەبى وتباسىن اسىراۋ كەرەك, الەۋمەتتىك, تۇرمىستىق شارۋالاردان, جۇمىستان بوسامايدى. ال مەكتەپ وقۋشىنى ءارى كەتكەندە 7-8 ساعات قانا ۇستاپ تۇرا الادى, 24 ساعاتتىڭ قالعان بولىگىن ول ءوزىنىڭ وتباسىندا اتا-اناسىمەن وتكىزۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بالالار ۇيدەگى ۋاقىتىن اتا-انامەن ەمەس, جالعىز نەمەسە دوستارىمەن, بولماسا تەلەفونمەن وتكىزەدى. البەتتە, ۇرپاق تاربيەسىنە ءبىزدىڭ, ياعني مۇعالىمدەردىڭ دە ىقپالى بار. سولاي دەسەك تە, ەڭ ماڭىزدىسى – وتباسى, اتا-انا تاربيەسى. قانشاما جىل سىنىپ جەتەكشىلىگىن اتقارعاندا جاقسى دا جامان جاعدايلارعا كەز بولدىم. سونىڭ ىشىندە باسقاسىنان جيىرەك كەزدەسەتىنى – بالانىڭ ەكى ءتۇرلى وبرازدا بولاتىنى. مىسالى, ءبىر وقۋشىم مەكتەپتە سىنىپتاستارىنا كۇن كورسەتپەيتىن, مۇعالىمدەرمەن قارىم-قاتىناسى كيكىلجىڭگە ۇلاسىپ كەتە بەرەتىن, اگرەسسياعا تولى ادام بولدى. ونىڭ وسى قىلىعىن اتا-اناسىنا ايتساق, مۇلدەم سەنبەيدى, كەرىسىنشە ءبىزدى كىنالايدى. ويتكەنى ول – وتباسىندا مۇلدەم باسقا بالا. سودان سول وقۋشىمدى ۇزاق زەرتتەدىم, ۇيىنە دە بارىپ, اكە-شەشەسىمەن دە سويلەسىپ, ءبىراز باقىلادىم», دەدى سىنىپ جەتەكشى.
ن.ابدىراسىلقىزى ۇزاق ۋاقىت زەرتتەۋ ناتيجەسىندە انىقتاعانداي, بالا وتباسىندا اكەسىنەن قورقادى. اكەسى ءوزىنىڭ بالاعا قول جۇمسايتىنىن جاسىرماعان جانە ونىسىن كىشكەنتاي كەزدە ءوزىنىڭ دە تاياق جەپ وسكەنىمەن, بالا تاياق جەمەسە, ادام بولمايتىنىمەن ءتۇسىندىرىپتى. اناسى دا بالانىڭ كىشكەنە ورەسكەل ارەكەتىن, تەرىس قىلىعىن بايقاسا, اكەسىنىڭ ساباپ تاستايتىنىن راستاعان. ءسويتىپ, سىنىپ جەتەكشىسى اتا-اناسىنا بالا ءوز اكە-شەشەسىنە ىشىندەگىسىن شىعارا الماعاندىقتان, ەڭ جاقىن جاندارىنان جىلۋلىق كورمەگەندىكتەن, سونىسىن سىرت ادامدارعا شىعاراتىنىن, ودان ۇيدە كورگەن قاتىگەزدىكتى باسقالارعا كورسەتەتىنىن, اشۋ-ىزاسىن مەكتەپتەگى, دالاداعى ادامداردان الاتىنىن ايتىپتى.
ء«جاسوسپىرىم وقۋشىلاردىڭ اراسىندا ادام ويىنا كەلمەيتىن وقيعالار بولىپ جاتادى. جالپى, ءبىز بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ءبىلۋ ءۇشىن ءۇيىن ارالاپ, اكت تولتىرامىز. كوبىندە بايقاعانىم, ولاردىڭ باسىم بولىگى, شامامەن 80 پايىزى تولىق ەمەس وتباسىندا تاربيەلەنىپ جاتىر. بۇل بالا تاربيەسىنە اسەر ەتپەي قويمايدى. ءجيى كەزدەسەتىنى, جالعىزىلىكتى اتا-انالار وتباسىنداعى بارلىق شارۋاعا, اسىراۋعا عانا ۇلگەرەدى دە, بالا تاربيەسىنە ۋاقىتى دا قالمايدى. سوندايدا بالانىڭ مىنەز-قۇلقى دا جامان جاعىنا وزگەرىپ كەتەدى. سول ۋاقىتتا اتا-انالار ادەتتە بار اشۋىن مەكتەپتەن الىپ, ءبىلىم باسقارماسىنا نەمەسە مينيسترلىككە, ايتەۋىر ءبىر جوعارىعا شاعىمداناتىنىن ايتىپ شىعا كەلەدى. ولار كوبىنە بالاسىن قورعاپ ءجۇرمىن دەپ ويلايدى, بىراق شىن مانىندە پەرزەنتىن پسيحولوگيالىق تۇرعىدا قورعاي الماعان بولىپ شىعادى», دەيدى ن.ابدىراسىلقىزى.
ءيا, بالا تاربيەسىمەن ەڭ ءبىرىنشى اتا-اناسى اينالىسۋعا ءتيىس. دەسەك تە بالانىڭ كوڭىل كۇيى مەن ءجۇرىس-تۇرىسى, مىنەز-قۇلقىنا باقىلاۋ جاساپ, وقىس وقيعانىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىگى بار, ءتىپتى تۇزەۋگە, تۇزەلۋىنە مۇعالىمنىڭ ىقپال ەتە الاتىنى دا راس. مۇنى اتا-انالار دا جوققا شىعارمايدى. 4 بالانىڭ اناسى قارلىعاش توقتاسىن مۇعالىمنىڭ وقۋشى ومىرىندە الاتىن ورنى, ءرولى زور ەكەنىن ايتادى.
«مەن مەكتەپتە اتا-انا كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى بولدىم. بىردە مەرەكەگە وراي سىنىپ جەتەكشىسىنە اتا-انالار چاتىندا اقشا جيناۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلدى. بارلىعى سىيلىق بەرۋگە كەلىسىپ وتىر, بىراق اقشانىڭ سوماسىنا كەلگەندە كەلىسپەۋشىلىك تۋدى. سەبەبى ءوزى سول مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ىستەيتىن اتا-انا كوبى قولداپ تۇرعان سوماعا كەلىسپەي, ەكى ەسە كوپ جيناۋدى ۇسىندى. ءبىر-ەكى ادامدى ءوزىنىڭ سوڭىنا ەرتىپ العان, چاتتا سونىڭ ءسوزىن سويلەپ وتىردى. الايدا كوپشىلىكتىڭ داۋىسى جەڭىپ, سوڭعى شەشىمدى كوميتەت باسشىسى رەتىندە مەن شىعاردىم. ساناۋلى ادامنىڭ قالاۋىنداي التىن بۇيىم بولماعانىمەن, از سومادان جينالعان قاراجاتقا اجەپتاۋىر سىيلىق الدىق. ءبىراز ۋاقىت ءوتتى, مەن مۇنى مۇلدەم ۇمىتىپ تا كەتتىم. ءبىر كۇنى بالام ۇيگە كوڭىلسىز كەلدى, سەبەبىن سۇراعانىمىزدا باسقا سىنىپقا اۋىستىرۋدى ءوتىندى. ويتكەنى سىنىپ جەتەكشىسى سول سىيلىق ماسەلەسىنەن بەرى بالاما قىسىم كورسەتىپ كەلىپتى. ساباققا جاقسىلاپ دايىندالىپ بارىپ, ۇيدە وقىعانىن ايتىپ بەرۋگە قولىن كوتەرىپ قانشا سۇرانسا دا, مۇمكىندىك بەرمەپتى. كەرىسىنشە ساباق سۇراماي, ناشار باعا قويا بەرىپتى. وسىدان وتە جاقسى وقيتىن بالامنىڭ ساباق ۇلگەرىمى ناشارلاپ قانا قويماي, مىنەز-قۇلقى دا وزگەرىپ, تۇيىقتالىپ, ءتىپتى ەشتەڭەگە زاۋقى سوقپاي قالدى. شىن مانىندە مۇعالىم – مەكتەپتىڭ جۇرەگى عانا ەمەس, وقۋشىنىڭ ءومىرىن وزگەرتە الار ىقپالدى ادام. ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە باستاۋىش سىنىپ جەتەكشىلەرىنىڭ ءرولى زور», دەيدى انا ق.توقتاسىن. كوپبالالى انانىڭ ايتۋىنشا, تۇڭعىشىنىڭ ماماندىق تاڭداۋىنا, ومىردە العىر, وقۋدا وزات, قوعامدىق ىستە بەلسەندى بولۋىنا سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ ىقپالى كوپ بولعان. سول سەبەپتى ءبارى سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى.
نەگىزى ءبىلىم ساراپشىلارى اراسىندا سىنىپ جەتەكشىسىنە ءپان مۇعالىمىنەن بولەك شتات ءبولىنىپ, وزىنە جەكە جالاقى تولەنۋى كەرەك ەكەنى ايتىلادى. سوندا مەكتەپتەگى بالانىڭ ءتارتىپ-تاربيەسىنە سىنىپ جەتەكشىسى تولىعىمەن جاۋاپ بەرەدى, ساباق بەرەمىن دەپ الاڭدامايدى. مۇنداي جۇيە شەتەلدىك مەكتەپتەردە, ەلىمىزدە زياتكەرلىك مەكتەپتەردە بار. «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ «تاربيە جۇمىسى» دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ايدا تولەندىقىزىنىڭ سوزىنە قاراساق, زياتكەرلىك مەكتەپتەگى كۋراتور مامان وقۋشىنىڭ تاڭنان كەشكە دەيىنگى مەكتەپتە وتكىزەتىن ۋاقىتىندا تارتىبىنە, كوڭىل كۇيى, مىنەز-قۇلقى, وقۋ ۇلگەرىمىنە جاۋاپتى بولادى. 2009 جىلدان بەرى ەنگىزىلگەن بۇل قىزمەتكە پەداگوگيكالىق ماماندىعى بار مۇعالىمدەر مەن پسيحولوگتەر قابىلدانادى. وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا كۋراتور ءپان مۇعالىمدەرىمەن, مەكتەپ پسيحولوگى, جاتاقحاناداعى تاربيەشى, كاسىبي باعدار بەرۋشى (پروفوريەنتاتور), پەداگوگ-كىتاپحاناشى, اتا-انالارمەن تىعىز جۇمىس ىستەيدى.
«كۋراتور – مەكتەپتەگى بالالاردىڭ ەكىنشى اتا-اناسىنداي ەڭ جاقىن ادامى دەسەك ارتىق ەمەس. ول وقۋشىنىڭ ساباققا كەلگەننەن باستاپ مەكتەپتەن قايتقانشا (ياعني تولىق جۇمىس كۇنى) ونىڭ جان-جاقتى دامۋى, ەموتسيونالدى كوڭىل كۇيىنىڭ قانداي جاعدايدا ەكەنىن قاداعالاۋ, اينالاسىنداعى دوستارىمەن قارىم-قاتىناسىن باقىلاۋ, ساباققا قاتىسۋى, ءتارتىبى, وقۋ ۇلگەرىمىن قاداعالاۋ, قوسىمشا ساباقتار, ۇيىرمەلەر مەن ەلەكتيۆتى ساباقتار, تاربيە جوبالارىنا, مەكتەپتەگى ساباقتان تىس ءتۇرلى ءىس-شارالارعا قاتىسۋى, ءومىر قاۋىپسىزدىگىنە, بالاعا جايلى ورتا قالىپتاستىرۋعا قاتىستى قىزمەتتەر اتقارادى. كۋراتورلىق قىزمەتتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ەگەر وقۋشىنىڭ وقۋ ۇلگەرىمى نەمەسە تارتىبىندە قانداي دا ءبىر وعاش جاعداي بولعاندا شۇعىل تۇردە ارەكەت ەتە الادى», دەدى ا.تولەندىقىزى.
زياتكەرلىك مەكتەپ وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, كۋراتوردىڭ ورتاشا جالاقىسى ونىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىنە بايلانىستى بولادى. ءبىزدىڭ قوعامدا كوپ جاعدايدا اتا-انالار مەكتەپ جينالىسىنا قاتىسۋعا, ءتۇرلى ءىس-شارالارعا كەلۋگە سالعىرتتىق تانىتادى, الايدا اتالعان مەكتەپتە اتا-انالار بەلسەندى. ويتكەنى مەكتەپ اتا-انالارىنىڭ بالا تاربيەسىنە قاتىستى ءبىلىمىن ارتتىرۋ ءارى بالامەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا قاجەتتى ادىستەردى ۇيرەتۋ, تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا كۋراتور «اتا-انالار» ۋنيۆەرسيتەتىن ۇيىمداستىرادى. مۇندا پسيحولوگ, كۋراتور, ءپان مۇعالىمدەرى بىرلەسىپ اتا-انالارعا ارنالعان پايدالى وقۋ سەمينارلارىن ءار توقساندا وتكىزەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە اتا-انانىڭ سانالى تۇردە بالالارىمەن قارىم-قاتىناسىن جاقسارتۋىنا, اتا-انا-مەكتەپ-وقۋشى تۇرعىسىنان تەرەڭىرەك تۇسىنۋىنە جاعداي جاسايدى, سونىمەن قاتار مەكتەپ ومىرىنە قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى.