سالىق تۇيتكىلىنىڭ تاسادا قالعان تۇسى

قازاقشا نۇسقاسى تۇسىنىكسىز

ەكونوميست عالىمجان كەرىمبەكتىڭ ايتۋىنشا, كودەكستى قازاق تىلىندە وقۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى مامانداردىڭ ءوزى ورىسشا وقىپ, تۇسىنەدى ەكەن.

– قازىرگى سالىق كودەكسىن وقۋ وتە قيىن. قازاقشاعا دۇرىس اۋدارىلماعان. كوپ تۇزەتۋ ەنگىزبەسەك, ەشكىم تۇسىنبەيدى. سالىق كودەكسىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىنا نازار اۋدارماستان, ورىسشا نۇسقاسىن قولدانىپ جۇرە بەرەدى. قانشا جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلگەن «سالىق سالىناتىن تابىس» ۇعىمى جاڭا كودەكستە «سالىق سالىناتىن كىرىس» دەپ وزگەرتىلگەن. نە سەبەپتى؟ وسىعان جاۋاپتى ورگان تابىس پەن كىرىستىڭ ايىرماشىلىعىن بىلمەي مە؟ وقىپ وتىرىپ, ەكونوميكالىق ساۋاتى از ماماندارعا اۋدارتقان با دەپ ويلايسىڭ. بۇل ماسەلە عالىمدار مەن كاسىبي ماماندارمەن بىرلەسە وتىرىپ تالداۋدى قاجەت ەتەدى, – دەيدى ساراپشى.

ەكونوميستىڭ جانايقايىنان كەيىن ءبىز دە كودەكستى اشىپ, وقىپ كوردىك. انا تىلىمىزدە جازىپ-سىزىپ جۇرسەك تە, ۇعا قويمادىق. راسىندا, ورىسشا نۇسقاسى ۇعىنىقتىراق ەكەن. كودەكستى وقۋىن وقىپ, تۇسىنبەگەنىمىزگە قىسىلىپ وتىر ەدىك, وسى سالانىڭ قازانىندا قايناپ جۇرگەن ساراپشى «مەنىڭ ءوزىم تۇسىنبەي قالامىن» دەدى.

– سەبەبى ىشىندەگى ۇعىمدار مەن تەرميندەر نەمقۇرايلى تارجىمالانعان. ماسەلەن, «قوسىمشا قۇن سالىعى» ەمەس, «قوسىلعان قۇن سالىعى» بولۋى كەرەك. ورىسشاسى «نالوگ نا دوباۆلەننۋيۋ ستويموست». ءسىز تاۋاردى 100 تەڭگەگە الىپ, 120 تەڭگەگە ساتساڭىز, ۇستىنە قوسىلعان 20 تەڭگەدەن سالىق تولەيسىز. ال «قوسىمشا» دەگەن ءسوزدى پايدالانۋ ۇعىمنىڭ ءمانىن اشپايدى. «جىلدىق جيىنتىق تابىس» دەگەندى دە, «جىلدىق جيىنتىق كىرىس» دەپ قاتە بەرگەن. بۇل ەكەۋى ۇدەرىستە مۇلدە ەكى ءتۇرلى, ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسپەيتىن ۇعىمدار. مۇنداي مىسالدار وتە كوپ. كورىپ وتىرىپ, قارنىڭ اشادى,  – دەيدى عالىمجان كەرىمبەك.

دارەجەنىڭ تومەندىگى – دامۋعا تەجەۋ

ەكىنشى وزەكتى ماسەلە – سالىق ورگان­دارىنىڭ دارەجەسى. سالىقتار مەن تولەمدەردىڭ تيiمدiلىگى وندiرiستiك ۇدەرىس كەزiندە ۇتىمدى ەكونوميكالىق جۇيە قۇرۋعا كومەكتەسەدى. بۇل فاكتوردان اينالىپ وتە المايتىنىمىز انىق. ەكونوميست سالىق قىزمەتى ورگاندارىنىڭ قوعامداعى بەدەلى تومەن دەگەن پىكىر ايتتى. سول سەبەپتى, سالىق تولەۋدەن جالتاراتىندار, كەشىكتىرەتىندەر كوپ. «سالىق ورگانى اكىمدىكتەن دە بيىك بولۋى قاجەت», دەدى ول.

– بۇل ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە مامان رەتىندە ءبىرشاما ۇسىنىسىم بار.  ولاردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ء«بىرشاما قاجەتتىلىك» بار. سونى ءتىزىپ شىعايىن: ارنايى ورگان رەتىندە مارتەبەسىن كوتەرە وتىرىپ, ارنايى كيىم ۇلگىسىمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك; جۇمىسقا الىناتىن قىزمەتكەرگە قويىلاتىن تالاپتى كۇشەيتىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت; سالىق ماماندارىنا مەملەكەتتىڭ ەڭ سەنىمدى وكىلى رەتىندە انت بەرۋ ءراسىمىن ەنگىزگەن ءجون; سالىق قىزمەتكەرىنىڭ قۇقىعى مەن مىندەتى مەملەكەت تاراپىنان قورعالۋى ابزال; سالىق قىزمەتى ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرىنە جوعارى جالاقىنىڭ بەرىلۋى, الەۋمەتتىك پا­كەتتەردىڭ بولۋى قاجەت. وسىنىڭ ءبارى سالىق قىزمەتى ورگاندارىنىڭ بەدەلىن كوتەرەدى ءارى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الادى, – دەدى عالىمجان كەرىمبەك.

ۇكىمەت نە دەيدى؟

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى 2026 جىلدىڭ باسىنان باستاپ جاڭا سالىق كودەكسى قولدانىسقا ەنگىزىلەتىنىن ايتقان ەدى. ونىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنە سالىق رەجىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ, جەكە تابىس سالىعى مولشەرلەمەلەرىن سارالاۋ, ماجبۇرلەپ ءوندىرىپ الۋ شارالارىن قولدانباي سالىق بەرەشەگى شەگىن ۇلعايتۋ, تەك سالىق بەرەشەگى شەگىندە شەكتەۋلەر قويۋ كىرەدى. وسىنىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن بيزنەس مۇمكىندىكتەرى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. ايتپاقشى, 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەسىن ەنگىزۋ دە كوزدەلىپ وتىر.

– ءبىز ۇسىنعان جاڭا ءتارتىپ بويىنشا 20 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, ياعني, شامامەن 74 مىڭ تەڭگەگە دەيىن قارىز ءۇشىن شارا قولدانبايمىز. تەك «بەرەشەگىڭىز بار, سوندىقتان ءوسىمپۇل ەسەپتەلەدى» دەپ ەسكەرتۋ جىبەرەمىز. از سوماعا قاتاڭ شارا قولدانباي, بورىشكەردىڭ ودان ارعى ءىس-ارەكەتىن باقىلايمىز. ەگەر ەسكەرتۋدى ورىنداماي, قارىزى 45 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, ياعني, 166 مىڭ تەڭگەگە دەيىن وسەتىن بولسا, حابارلاما جىبەرىپ, شارا قولدانامىز. قۇجاتتىڭ ماڭىزدى بولىگى جەكە تۇلعالارعا سالىناتىن سالىققا قاتىستى. بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان تولەمدەر جەكە تابىس سالىعىنان بوساتىلادى. تۋراسىن ايتقاندا, زەينەتاقىدان سالىق ۇستالمايدى. ال اسا قىمبات جىلجىمايتىن م ۇلىك يەلەرى ء«سان-سالتانات» سالىعىن تولەيدى, – دەگەن ەدى وسى تۇرعىدا قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ءبىرجانوۆ.

سالىق كودەكسى سالىق تولەۋشىلەرگە تۇ­سى­نىكتى, قولدانۋعا جەڭىل قۇجات بولۋعا ءتيىس. وسىعان وراي ۇكىمەت سالىقتار مەن تو­لەمدەردىڭ سانىن ازايتۋدى, ار­تىق سا­لىق جەڭىلدىكتەرىن جويۋدى, مۇم­كىن بولعان جاعدايدا سالىق مولشەر­لەمەلەرىن تومەندەتۋ شارالارىن قاراستىرىپ جاتىر.

– سالىق تولەۋشىلەردىڭ بارلىق ساناتىنا «امبەباپ» ىنتالاندىرۋ بە­رىلەدى. عيمارات, قۇرىلىس, ماشينا, ءتۇر­لى جابدىق ساتىپ الۋ جانە سالۋ شى­عىن­دارىن 100% شەگەرۋ تۇرىندە ءبىر جول­عى ين­ۆەستيتسيالىق سالىق پرەفەرەنتسيا­لارى ۇسىنىلادى. ءونىم ءوندىرۋ مەن ساتۋ­عا تابىس سالىعىنىڭ تومەندەتىلگەن مولشەر­لەمەسى ۇسىنىلادى. شيكىزاتتى قايتا وڭ­دەۋگە قوسىمشا قۇن سالىعى بويىن­شا ىنتالاندىرۋ دا بەرىلەدى. سالىق بويىن­شا قارىزى بار كاسىپكەرلەردىڭ بارلى­عىنىڭ ەسەپشوتى بۇعاتتالىپ, مۇلكى تار­كىلەنبەيدى. سارالانعان ءتارتىپ قولدا­نىلادى. بولماشى بەرەشەككە بولا بيزنەس جاپا شەكپەۋگە ءتيىس. سالىقتى ۋاقتىلى تولەمەي, ەسكەرتۋگە قۇلاق اسپاعاندار عانا جازاعا تارتىلادى, – دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات ءامرين.

ۇستامدى ۇسىنىستار

ەنگىزىلىپ جاتقان وزگەرىستەرگە قاتىستى عالىمجان كەرىمبەك ءوز ۇسىنىستارىن ايتتى. ءبىرىنشىسى – تىكەلەي, جاناما سالىقتاردى وڭتايلى ۇشتاستىرۋ. ەلىمىزدە تىكەلەي, جاناما سالىقتاردىڭ وڭتايلى ۇيلەسۋى – ءارتۇرلى ەكونوميكالىق فاكتوردى مۇقيات ەسەپكە الۋدى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى مىندەت. جەكە تۇلعالاردىڭ تابىسىنان جەكە تابىس سالىعى, زاڭدى تۇلعالاردىڭ تابىسىنان كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى الىنادى. قوسىلعان قۇن سالىعى (ققس) مەن اكتسيزدەر سالىعى جانا­ما سالىق تۇرىندە ساتۋ نۇكتەسىندە تاۋ­ار مەن قىزمەتتەن ۇستالادى. سالىقتىڭ وسى ەكى ءتۇرىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋگە ۋاكى­لەتتى ورگاندار ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتقا ىقپال ەتۋ ماق­سا­تىندا كىرىس قاجەتتىلىگىن تەڭەستىرۋگە ءتيىس.

ەكىنشى ۇسىنىسى – ۇدەمەلى تابىس سا­لىعى مولشەرلەمەسىن ەنگىزۋ جۇمىسى. سە­بەبى جەكە تۇلعالاردىڭ تابىسى مەن تابىس سالىعىنا ۇدەمەلى سالىق مولشەرلەمەسىن ەنگىزۋ بىرنەشە الەۋەتتى ناتيجە بەرەدى. بىرىنشىدەن, ۇدەمەلى سالىق جۇيەسىنىڭ نەگى­زىندە تابىسى جوعارى تۇلعالار تابىسىنىڭ كوپ پايىزىن, ال تابىسى تومەن تۇلعالار تابى­سىنىڭ از پايىزىن سالىق تۇرىندە تو­لەي­دى. بۇل كىرىستەردىڭ تەڭدىگىنە اكەلەدى, سەبە­بى تابىسى كوپ تۇلعالار ۇكىمەتتىڭ كىرى­سىنە ءوز رەسۋرستارىنىڭ مول ۇلەسىن قوسا­دى. ەكىنشىدەن, بۇل تابىسى جوعارى ادام­داردى ينۆەستيتسيالاۋعا نەمەسە جاڭا بيزنەس قۇرۋعا ىنتالاندىرادى. بۇل ەكو­نو­ميكالىق ءوسىم مەن ەلدە جاڭا جۇمىس ورىن­دارىنىڭ پايدا بولۋىنا وڭ اسەر ەتەدى.

2001 جىلدان بەرى ەلىمىزدە سالىق كو­دەكسى بىرنەشە مارتە قابىلدانىپ, مىڭ­داعان تۇزەتۋ مەن وزگەرتۋ ەنگى­زىل­دى. سال­دارىنان كاسىپكەرلەر بەلگىسىز­دىك­كە ۇرىندى. ءارى جىل سايىنعى جاڭالىقتاردى باقىلاپ, بەيىمدەلۋ دە وڭايعا سوقپايدى.