تسيفرلى الەمنىڭ ەسىگىن قاعىپ تۇرمىز

القيسسانى بيىلعى پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتىلعان مىنا تۇيتكىلدەن باستايىن: «اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك, بىزدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى ورىندالماي جاتىر». بۇل جاعداي مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءھام ونى ەستىپ-ءبىلىپ جۇرگەن حالىقتىڭ دا كوڭىلىنە الاڭ ۇيالاتارى انىق. ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ ەكونوميكاسى ىلگەرى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانىپ, كوبەيتە ءتۇسۋىمىز قاجەت-اق. ال قارجى سالاسىن ۇتىمدى باسقارۋدىڭ جولى – ءتيىمدى تسيفرلاندىرۋ. تسيفرلىق سالاسى دامىعان ەلدەر اۋەلى قارجى سالاسىن تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋعا دەن قويعان. بارىمىزدى بايقاپ قاراساق, ءبىزدىڭ دە كوش ىلگەرى ەكەن. تەك «جەلە جورتىپ, اياڭعا سالماساق», شىركىن!

 

«Fintech»: بەتبۇرىس

قارجى مينيسترلىگىندە 48 ءتۇرلى مەملەكەتتىك قىزمەت بولسا, ونىڭ 44-ءى ەلەكتروندى تۇردە ۇسىنىلادى. بيىل العاشقى التى ايدا 11,5 ملن مەم­لەكەتتىك قىزمەت كورسەتكەن. «eGov mobile» ءموبيلدى قوسىمشاسىندا سالىق جانە كەدەن باعىتتارى, اۋديتورلىق سالا بويىنشا 22 مەملەكەتتىك قىزمەت قولجەتىمدى. بۇل ۇدەرىستى ۇدەتە بەرسەك, ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋى مەن تسيفرلىق ەكوجۇيە قۇرۋعا ءبىر تابان جاقىنداي تۇسەمىز.

تولەم جۇيەسى. وتاندىق بيزنەس بىلتىردان بەرى تولەم ينفراقۇرىلىمىنىڭ الەۋەتىن بەلسەندى پايدالانا باستادى. ونىڭ ىشىنە قايتالاناتىن تولەمدەر, جازىلىم تولەمدەرى, كارتالاردى ساقتاۋ, جىلدام تولەۋ جانە تولەم سىلتەمەلەرى كىرەدى. سەبەبى حالىقارالىق بانك سەكتورىندا «تولەمدى كۇن وتكەن سايىن ىڭعايلى ەتە ءتۇس» دەگەن ۇعىم بار. اتى اتالعان وسىنشاما ۇدەرىستىڭ ءبارى وسى تۇسىنىكتىڭ اياسىندا جۇرەدى. ۇلتتىق تولەم كورپوراتسياسىنىڭ مالىمەتىنشە, «Apple Pay», «Google Pay», «Samsung Pay» قىزمەتتەرى ارقىلى توكەندەلگەن تو­لەمدەر ۇلەسى دە وسكەن, ياعني مۇم­كىن­دىگىنشە تەز تولەۋگە ىڭعاي جاسايتىن ساۋ­ساق ءىزى, «Face ID» قىزمەتتەرى كوبەي- گەن.

ID-ءنومىر. بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىندە ءاربىر جوباعا وتپەلى ID-ءنومىر بەرىلەدى. بۇل ءىستى باسىنان اياعىنا دەيىن باقىلاۋعا كومەكتەسەدى. بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ قالاي پايدالانىلىپ جاتقانىن قاراۋعا بولادى. سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا جوسپارلاۋ جانە ساتىپ الۋ كەزىندە نارىقتىق تالداۋ قۇرالى جۇزەگە اسپاق. ول ارتىق جوسپاردىڭ الدىن الىپ, ۇدەرىستى جەڭىلدەتە تۇسەدى.

سالىق رەجىمىنىڭ سەرۆيسى. «بۋحال­تەرلىك وپەراتسيالار دەرەكتەرىنىڭ بىرىڭعاي قويماسى» جوباسى بارلىق قارجىلىق وپەراتسيانىڭ بىرىڭعاي ەسەبىن جۇرگىزەدى. بۇعان بىلتىر ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار قوسىلعان, بيىل جەرگىلىكتى ۇيىمدار قوسىلىپ جاتىر. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا سالىق رەجىمىن وزگەرتەتىن جاڭا سەرۆيس ىسكە استى. قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ شەكتەن اسقان-اسپاعانى تۋرالى بانكتىڭ ءموبيلدى قوسىمشاسىنا حابارلاما كەلەدى. بۇل جۇيە ايىپپۇل مەن سالىق تولەۋشىلەردىڭ ىڭعايىنا قاراي جاسالعان.

ەلەكتروندى تاۋارلار كاتالوگى (ەتك). بىرەگەي يدەنتيفيكاتور, ناقتى سيپاتتاما, سۋرەت, سەرتيفيكاتى بار جۇيە تاۋار تۋرالى دەرەكتەردى ساقتاپ, باسقارۋعا ارنالعان. اقپاراتتىق الاڭ بەرىلگەن وتىنىمدەردىڭ مارتەبەسىن جەدەل باقىلاپ, ۋاقتىلى وڭدەلۋىن قاداعالايدى. قازىر ەتك-دا 825 257 تاۋار بار. جەتكىزۋشىلەر سانى 10,5 مىڭنان اسادى. ودان بولەك, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ەداۋىر تومەندەتىپ, بيۋدجەتتى ءدال بولجاۋعا, سونداي-اق تاۋار اينالىمىن باقىلاۋ مەن باسقارۋعا سەپتەسەدى.

 

جاساندى ينتەللەكت يگىلىگى

قازىر دۇنيەجۇزىندەگى بانكتەردىڭ فيليالدارى ازايعان. قىزمەتكەر سانى قىسقارعان. البەتتە, ونىڭ ءبارى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ نارىققا ەنۋىنەن بولدى. ال ءبىزدىڭ بانكتەرگە جي تولىققاندى كەلگەن جوق. بىلتىر عانا ءمونوليتتى جۇيەدەن ميكروسەرۆيستەرگە اۋىسىپ, ءموبيلدى قوسىمشالارعا ينۆەستيتسيا سالا باستادى.

– ءبىز جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بەل­سەندى دامۋىن الداعى بەس جىلدا ءبىر-اق كورەمىز. بىر­تە-بىرتە كەلە جاتىرمىز. ساراپشى رەتىندە ەش كۇ­دىكپەن قارا­ماي­مىن, سەبەبى بۇل انىق قۇبىلىس. ال­داعى ۋاقىتتا ءارتۇرلى سالادا جي ەنگى­زىلەدى. قازىر دە از-ازدان بار. تەك بانك­تەر ءالى ىزدەنىس ۇستىندە. مەن بىلەتىن ءبىر­شاما بانك تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدى جاقسارتۋ مەن بايلانىس ورتا­لىقتارىنداعى جۇكتەمەنى ازايتۋ ماقساتىندا جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن داۋىستىق كومەكشىلەردىڭ مۇم­كىندىگىن زەرتتەپ جاتىر. ماشينالىق وقىتۋ قازىردىڭ وزىندە سكورينگتىك مودەلدەردە قولدانىلادى. دەگەنمەن قارجى سالاسىنداعى ماماندىقتاردى جاقىن ارادا جي الماستىرادى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە, – دەيدى IT-ساراپشى اقيىس قونقاباەۆا.

راس. كۇدەر ۇزەتىن دۇنيە ەمەس. ەلىمىزدەگى تسيفرلىق سالا كۇننەن كۇنگە دامىپ كەلەدى. بانك سالاسىنا دا كەزەگى كەلەر. ءارى بىزدە قارجىلاندىرۋ سالاسىنداعى جي-ءدى قولدانۋدىڭ ءساتتى مىسالى جوق ەمەس, بار. ول – ۇلتتىق بانكتەگى بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدى اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەسى. بۇل 2019 جىلى ىسكە قوسىلدى.

بيۋدجەت. ەستەرىڭىزدە بولسا, بىرەر اي بۇرىن 2023 جىلعا ارنالعان رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرا­لى ۇكىمەت ەسەبىندە جوعارعى ەسەپ پالا­تاسىنىڭ توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ ستراتەگيا جانە بيۋدجەت جوسپارىن جي ارقىلى جاقسارتۋعا بولادى دەگەن ەدى.

– جاساندى ينتەللەكت ارقىلى بيۋدجەت جانە ستراتەگيا جوسپارىنىڭ بولجامدىق مۇمكىندىكتەرىن جاقسارتۋ ءۇشىن شۇعىل ارەكەت ەتۋ قاجەت. بۇل جەردە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ ۇيلەستىرۋشى ءرولىن كۇشەيتۋى ماڭىزدى, – دەدى ول.

سالىق. بىزدە سالىق تولەۋشىلەردىڭ تۇيتكىلى كوپ. مىسالى, سالىق قۇجاتتارىن تولتىرۋ, شاعىن كومپانيالاردىڭ قاپتاعان قۇجاتتى ءتۇسىنۋى مۇڭ بوپ جاتادى. ەكونوميستەرگە وسىعان قاتىستى شاعىم قارشا بورايدى. ءتۇسىندىرىپ الەك بولامىز دەيدى. ەندى وسى جەردە لوگيكاعا سىيمايتىن ءبىر دۇنيە بار. ەگەر كومپانيا يەلەرى قۇجات تولىقتىراتىن ەرەجەلەردى تۇسىنبەسە, قالاي تولتىرىپ ءجۇر؟ «وسى ىردۋ-دىردۋدى جاساندى ينتەللەكت جىمىن بىلدىرمەي, باسار ەدى» دەيدى ەكونوميست جانات نۇرعاليەۆ. سەبەبى جي وسىعان ۇقساس تاپسىرمالاردى وڭاي ءارى قاتەسىز ورىندايدى.

– بيۋدجەتتەۋ تۇرعىسىنان جاساندى ينتەللەكت سىزگە بيۋد­جەتتى ناقتى نارىقتىق باعالار نەگى­زىندە جوس­پار­لاۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى. قاتە قاۋپى تومەن بولادى. بۇل جۇيەگە بەلگىلى ءبىر ءونىمنىڭ, جۇمىس, قىزمەتتەردىڭ باعالارىن اسىرا باعالاۋعا جول بەرمەيدى. جالپى, بۇل بيۋدجەتكە ادام فاكتورىنىڭ قاتىسۋىن ازايتادى, – دەيدى ساراپشى.

 

ساۋاتتىلىقتىڭ ءتورت ولشەمى

قارجى سالاسىن تسيفرلاندىرۋ تەك مەملەكەت پەن اتاۋلى ورگاندارعا جۇك ەمەس. وعان حالىقتىڭ دا قاتىسى بار. «اقشا – بيلىكتىڭ ءبىر ءتۇرى, بىراق قارجى ساۋاتى ودان دا قۇدىرەتتى كۇش» دەيدى بايلىق تۋرالى قالام تەربەپ جۇرگەن روبەرت كيوساكي. ەندى بۇعان تسيفرلىق ساۋاتتى دا قوسىڭىز. پوستمودەرننەن ءوتىپ, مەتامودەرنگە اياق باسار زامان دەيمىز بە, ترانسفورماتسيالىق ەكونوميكا كەزەڭى دەيمىز بە, جالپى, قوس قاناتىمىز تەڭ بولۋى ءۇشىن نە ءبىلۋىمىز كەرەك؟ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ تسيفرلى الەم ساراپشىلارىنىڭ زەرتتەۋلەرىن قا­راپ شىقتىق. ولار ءتورت ولشەم بار دەيدى.

ءبىرىنشى ولشەم – تسيفرلىق قارجى ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرى تۋرالى نەگىزگى تۇسىنىك. بۇل قىزمەتتەر ادەتتە بىلاي بولىنەدى:

تولەمدەر: ەلەكتروندى اقشا, ۇيالى تەلەفون ءامياندارى, كريپتو-اكتيۆتەر, اقشا اۋدارىمدارى قىزمەتتەرى; اكتيۆتەردى باسقارۋ: ينتەرنەت-بانكينگ, ونلاين-بروكەرلەر, روبو-كەڭەسشىلەر, كريپتو-اكتيۆتەر ساۋداسى, جەكە قارجىنى باسقارۋ, ءموبيلدى ساۋدا; بالامالى قارجىلاندىرۋ: كراۋد­فاندينگ, سحەمالىق نەسيەلەۋ, ونلاين-بالانستىق نەسيەلەۋ, شوت-فاكتۋرالار مەن جەتكىزۋ تىزبەگىن قارجىلاندىرۋ;

ەكىنشى ولشەم – تسيفرلىق قارجىلىق تاۋەكەلدەردى ءبىلۋ. ياعني جەكە تۇلعالار مەن كومپانيالار كەلەتىن قاۋىپتەن حاباردار بولۋى قاجەت. ونلاين الاياقتىق پەن كيبەرقاۋىپسىزدىك تۋرالى زەرتتەۋ.

ءۇشىنشى ولشەم – ونلاين قاۋىپتەن قورعانۋ, تسيفرلىق قارجىلىق تاۋەكەل­دەردى باقىلاۋ.

ءتورتىنشى ولشەم – ەكى سالادا دا قۇقىعىڭىز تاپتالسا, تۇتىنۋشىلار قۇقىعى مەن وتەماقى ادىستەرىن ءبىلۋ.

 

P.S: قارجى سالاسىن تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋ تاقىرىبىندا «بىرىڭعاي ساتىپ الۋ پلاتفورماسى», «باعالى قاعاز», «تسيفرلىق تەڭگە», «بىرىڭعاي QR-كود جۇيەسى», «Open Banking», «E-Salyq Azamat» جوبالارى ماڭىزدى ەكەنى امبەگە ايان. بۇل تاقىرىپتار گازەتىمىزدىڭ وتكەن ساندارىندا جازىلعان بولاتىن. تاقىرىپ ءارى قاراي دا زەرتتەلەدى.