ارعى جاعالاۋىن تەلەگەي تىنىق مۇحيتتىڭ تولقىنى سوققىلاپ جاتسا, بەرگى جاعى بىزبەن قاقپالاس قىتاي ەلىنە ساپارلادىق. كوزدەگەنىمىز قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي ىعى-جىعى قالالارى ەمەس, التايدىڭ باتىس سولتۇستىگىندە مولدىرەپ جاتقان ايگىلى قاناس كولى ەدى. كولدى كورەمىز دەپ ءجۇرىپ, ءۇرىمجى قالاسىنا جول ءتۇسىپ, جەمەنەيدىڭ كاسىپورىندارىن ارالادىق.
ءساتى تۇسكەن ساپار
تۇپكى ماقسات قاناستى قىزىقتاپ قايتۋ عانا ەمەس, قىتايدىڭ التاي ايماعىنداعى ءتۋريزمنىڭ دامۋىن, سول بارىستاعى جۇمىستارىنىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن كورگىمىز كەلگەن. كاتونقاراعاي وڭىرىمەن ۇقساس بولعاندىقتان, ۇيرەنەرلىك ۇلگى, ۇردىستەرىن ەلدەگى تۋريزمدە تۇرەن سالىپ جۇرگەن ازاماتتارعا ايتا كەلسەك دەپ تە ويلاعانبىز. ارعى بەتتەگى التايدىڭ ينفراقۇرىلىمى دامىپ كەتتى دەگەنى بولماسا, تابيعاتى كاتونقاراعاي, مارقاكول اۋداندارىمەن ۇقساس دەپ ەستيتىنبىز. سونى سان رەت ەستىگەنشە, ءبىر كورىپ قايتۋعا نيەت قىلعالى قاشان؟
قايسىبىر كۇنى زايسان اۋدانىنىڭ اكىمى اەليتا احمەتسالىمقىزىمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ, اتى اڭىز قاناس كولىن كورىپ قايتسا شىركىن دەپ, ارمانىمىزدى تۇسپالداعانبىز. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي, اكىم حانىم زايسان اۋدانىنىڭ وكرۋگ اكىمدەرىنەن قۇرالعان دەلەگاتسيانىڭ جولعا شىعاتىنىن جەتكىزدى. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا سالىپ-ۇرىپ شەكاراعا جەتىپ باردىق. كوپ بوگەلگەن جوقپىز. ماڭداي تۇستان قىزىل تۋ جەلبىرەپ, ەتەگى قايقى شاتىرلى ۇيلەر كورىندى. بەكەتتىڭ بوساعاسىنان اتتاعانىمىز سول, الدىمىزدان «يۋان ايىرباستايمىز» دەپ, ءوزىمىزدىڭ اق جاۋلىقتى انالارىمىز شىقتى. مۇندا ءبىر تەڭگەمىز قىتايدىڭ ۆاليۋتاسىنا شاققاندا – 67 يۋان. سودان سوڭ التاي ايماعىنا قاراستى جەمەنەي اۋدانىنىڭ باسشىلارى قۋانا قارسى الىپ, قوناقجايلىلىق تانىتتى.
ۇرىمجىدەگى ءۇش كۇن
دەلەگاتسيانىڭ نەگىزگى قۇرامى اراعا ءۇش كۇن سالىپ كەلەتىن بولعان سوڭ, جەمەنەيدە كوپ ايالداعان جوقپىز. ءۇرىمجىنى نەگە كورىپ قايتپاسقا دەپ, قايتا اتقا قوندىق. جەمەنەي مەن ءۇرىمجىنىڭ اراسى – 700 شاقىرىم. جولاي ءبىزدىڭ جاقتاعىداي شۇرقىراعان اۋىلدار كوپ كەزدەسپەيدى. كەيبىر تۇستارى قۇلان جورتقان ءشول دالا, قۇمدى بەلدەر. ەندى ءبىر بەلەستەن اسساق, جالاڭ جوتا. بىتىسكەن ورماندى تاۋ جوق.
ۇرىمجىگە تۇندەلەتىپ جەتتىك. ساعات ءتىلى ءبىزدىڭ جاقتان ءۇش ساعاتقا الدا. ساعاتى عانا ەمەس, جالپى مەملەكەتتىڭ دامۋى دا كوش ىلگەرى. مانچۋجۋرلار اۋلەتى بيلەگەن تسين يمپەرياسىنان كەيىن, 1949 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى بولىپ جاريالانعان. بيىل 30 قىركۇيەكتە ۋىق تىكتەگەندەرىنە تۋرا 75 جىل.
جەتى قاراڭعى ءتۇن. ءۇرىمجىنىڭ كوك تىرەگەن كوپقاباتتى ۇيلەرىندە جارقىراپ تۇرعان شام جوق. قالا سۇپ-سۇر سەكىلدى. حالىق سانى 2 ميلليوننان استام بولسا دا, كولدەنەڭ جۇرگەن كولىك تە, سابىلىپ جۇرگەن ادام دا بايقالمادى.
ەرتەسىندە تامىر-تانىستار ارقىلى قالانى ارالاۋعا جولباسشى تاۋىپ الدىق. ورتا بويلى, تارامىستاۋ قازاق جىگىتى ەكەن. ەسەندەسكەن سوڭ ەلىن سۇرادىق. ەلىن بىلگەن سوڭ ەسىمىن سۇرادىق. ءسال اڭگىمەدەن كەيىن اعا-باۋىرداي شۇيىركەلەسىپ كەتتىك. ۇرىمجىدە تۋىپ-وسكەندىكتەن, قالانىڭ ءار پۇشپاعىن بەس ساۋساعىنداي ءبىلىپ تۇر.
– قىتايشا وقىدىق. بىراق اتا-انامىز ۇيدە قازاقشا عانا سويلەتكەن. ايتپەسە, شۇلدىرلەپ كەتەر ەدىك. ءبىزدىڭ بالالار عوي, ءوز تىلدەرىن ۇمىتتى, – دەيدى جولباسشىمىز (اڭگىمە اراسىندا ەسىمىن جازباۋدى وتىنگەن).
كوشەلەرىندە كولىك كەپتەلىستەرى كوپ ەمەس. ايقىش-ۇيقىش جەرۇستى جولدارىن سالىپ تاستاعان. جولباسشى جىگىت ۇرىمجىگە كەلگەن قوناق ەڭ ءبىرىنشى ۇيعىر بازارىن كورەدى دەپ, سوندا الىپ باردى. ماڭايى قۇجىناعان ادام. بازاردىڭ كىرەبەرىسىندە اكىمدىككە كىرگەندەي تەكسەردى. قول سومكەنى سكانەردەن وتكىزىپ, ءوزىمىزدى ارنايى تاياقشامەن ءتىنتتى. قالتارىستارداعى اسكەري كولىكتەردە قارۋلى جاساقتار قاققان قازىقتاي كىرپىك قاقپاي, ماڭايدى كۇزەتىپ تۇر. بازاردىڭ ىشىندە قۇستىڭ سۇتىنەن باسقانىڭ ءبارى بارداي كورىندى. كاتونقاراعاي, مارقاكول وڭىرىندەگى شۇعىنىق گ ۇلىنىڭ تامىرىنان شىعاتىن قۇرتتىڭ كەپتىرىلگەنى قاپ-قابىمەن سورەلەردە تۇر. باعاسى دا بارشىلىق. التايدىڭ بايلىعىن ىزدەسەك, وسى جەردەن تاپقاندايمىز. بۇعىنىڭ مۇيىزىنەن باستاپ, دارىلىك ءشوپتىڭ ءتۇر-ءتۇرى تىزىلگەن. بازار ەمەس, بەينە ءبىر مۋزەي ارالاپ جۇرگەندەيمىز. جولباسشى جىگىت بازاردان سوڭ ءبىزدى قازاقتىڭ ءدامحاناسىنا الىپ كەلدى. كەشەلى بەرى اششى تاماق پەن كوك شاي باتپاعان سوڭ, ءوزىمىزدىڭ قويۋ كۇرەڭ شايدى ىزدەگەنىمىز راس ەدى. قازاقى اسحانا, قازاقى ءدام. كۇمبىرلەپ كۇي ويناپ تۇر.
ەرتەسى قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالادىق. الدىمەن كەشە كوزىمىز تۇسكەن قىزىل تاۋعا شىعايىق دەپ شەشكەنبىز. تاۋ بولعاندا, قالانىڭ قاق ورتاسىندا شوشايىپ تۇرعان شوقى. بيىكتىگى تەڭىز دەڭگەيىنەن مىڭ-اق مەتر. تسين يمپەرياسىنىڭ تۇسىندا سول شوقىنىڭ باسىندا شىركەۋ بولعان دەسەدى. كەيىن سوعىس جىلدارى ونى بۇزىپ, ورنىنا كىرپىشتەن مۇنارا ءورىپ تۇرعىزىپتى. بۇكىل ءۇرىمجى حالقى وسى تاۋدىڭ باسىندا جۇرگەندەي كورىندى. تاۋدىڭ اينالاسى قۇلپىرعان ساياباق. جاساندى كولىندە شورشىعان بالىق. ۇشار باسىنان ءۇرىمجى الاقانداعىداي كورىندى. اشىق كۇندەرى اسقارىن ماڭگى قار باسقان تيان-شان تاۋى مۇنارتادى دەسەدى. بۇل بيىكتى نەگە قىزىل تاۋ اتاپ كەتكەن دەسەك, بەدەرى قىزعىلت.
ەندىگى باعىت – ورتالىق الاڭ. قالانىڭ قاي جاعىنان كىرىپ, قاي جاعىنان شىعىپ جۇرگەنىمىزدى باعدارلاۋ مۇمكىن ەمەس. اسپانمەن استاسقان عيماراتتار, ايقىش-ۇيقىش جولدار. مەكەمەلەردىڭ ماڭدايشالارىنداعى جىبىرلاعان يەروگليفتەردى وزدەرى تانىپ ۇلگەرمەي جاتقاندا, ءبىز قايدان وقيمىز؟ اينالسوقتاپ ءجۇرىپ, ءوڭىر بيلىگى شوعىرلانعان عيماراتتىڭ قاراما-قارسى جاعىنا كەلىپ توقتادىق. كۇزەتى مىعىم كورىنەدى. عيمارات الدىنداعى اتشاپتىرىم الاڭنىڭ تورىندە تۋ تىگىلگەن. بەرگى باسىندا قاراپايىم كومپوزيتسيالىق ەسكەرتكىش تۇر. ءتورت قىرلى. نەندەي ءمۇسىن دەپ جولباسشىمىزدان سۇراساق, قىتاي – جاپون سوعىسىندا قان توككەن ساربازدارعا ارنالعان دەپ ءتۇسىندىردى.
ءۇش كۇن ىشىندە قالانى باستان-اياق ارالاپ شىعۋ استە مۇمكىن ەمەس. وڭىرمەن از ۋاقىت ىشىندە تولىق تانىسامىن دەگەن ساياحاتشى ولكەتانۋ مۋزەيىن مىندەتتى تۇردە كورۋى كەرەك دەگەن ۇستانىممەن ورتالىق مۋزەيگە باس سۇقتىق. كىرۋ تەگىن. ارنايى ەكسكۋرسوۆودپەن ەمەس, ءوزىمىز ارالاپ ءجۇرمىز. قاي ءداۋىر ەكەنىن قايدام, ادامداردى جەرلەۋ تاسىلدەرى بەرەلدەگى ساقتار مەن تۇركىلەردىڭ زامانىنا ۇقساس ەكەن. ونى دا شاعىن ماكەتتەن كوردىك. قالتارىستاعى ءبىر بولمەگە كىرىپ بارعانىمىزدا تسين يمپەرياسىنا تاپ بولعانداي كۇي كەشتىك. گيپەررەاليزم جانرىنداعى ادام مۇسىندەرى مىنە-مىنە ءتىرىلىپ كەتەتىندەي كورىنەدى. مۋزەيدەن قۇندى, تۇپنۇسقا دۇنيە تاپپادىق. جاساندىلىق كوپ. سونىڭ وزىندە ەسىكتەرىندە تىنىم جوق.
كەشكىسىن شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالىق ورتالىعىنداعى تانىسقان اعايىنعا قوش ايتىسىپ, جەمەنەيگە قاراي جىلجىدىق.
جەمەنەي – ءوندىرىس وشاعى
زايسان مەن جەمەنەي اراسىن شەكارا بەكەتى ءبولىپ تۇر دەمەسەك, ساۋدا-ساتتىق, الىس-بەرىس قايتا جاندانعان. ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى كەزدەسىپ, ۆيزاسىز رەجىمگە كوشىرىسكەننەن بەرى بارىس-كەلىس تىپتەن قىزعان. قىتاي ساپارىنىڭ رەسمي ءبولىمى جەمەنەيدەن باستالدى. زايسان اۋدانىنىڭ اكىمى اەليتا احمەتسالىمقىزى ءتورت اۋىلدىق وكرۋگى اكىمدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, قىتايدىڭ التاي ايماعىنداعى ءوندىرىس وشاقتارى مەن ءتۋريزمنىڭ الەۋەتىن كورسەتۋدى كوزدەگەن ەكەن. سونىمەن قاتار شەكارا سىزىعىندا تۇرعان «دوستىق» كوپىرىن جاڭارتۋدى دا جان-جاقتى تالقىلادى.
– ءبىز جۇرگەن جولدار كەشەگى جىبەك جولى. سونى ءبىز قايتا جاڭعىرتىپ, ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىن كۇشەيتە ءتۇسۋىمىز كەرەك. بۇل تۇرعىدا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بار. ۆيزاسىز رەجىمنىڭ ءوزى قانشاما جەڭىلدىك بىزگە. تەك جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك, – دەدى اەليتا احمەتسالىمقىزى رەسمي باسقوسۋدا.
ايتىلعان ۇسىنىستاردى ەكىنشى تاراپ باسشىلارى دا قۋانا قۇپ الىپ, قولعا الىنعان جۇمىستار مەن بولاشاق جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋعا دايىن ەكەندەرىن جەتكىزدى. ءبىز ەڭ اۋەلى ءوندىرىس وشاقتارى مەن ساۋدا نۇكتەلەرىن ارالادىق. جەمەنەيدىڭ شەت جاعىندا كەڭ سارايداي ساۋدا ورتالىعى اشىلىپتى. ىشىندە ۇساق-تۇيەكتەن باستاپ, قىتايدىڭ وتاندىق كولىكتەرىنە دەيىن ساتىلادى. بۇل ورتالىقتىڭ ەلىمىزگە ءتيىمدى تۇسى ىشكى قىتايداعى تاۋاردى وسى جەردەن تۇپكى باعاسىمەن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك قاراستىرىلىپ وتىر. ەكى ەل ەكونوميكاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا التاي قالاسىنان جەمەنەيگە دەيىن تەمىرجول تارتۋ ماسەلەسى دە نازارعا الىنىپتى.
– ماسەلەن, ءسىز كيىم-كەشەك العىڭىز كەلدى مە, ىشكى ولكەگە بارىپ ۋاقىتىڭىزدى, اقشاڭىزدى ىسىراپ ەتپەيسىز. ءبىر عانا ورىننان ساتىپ الىپ كەتۋىڭىز مۇمكىن, – دەيدى ساۋدا ورتالىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىرىپ جۇرگەن قۋات مىرزا.
«جاحن» سەرىكتەستىگى اشقان ساۋدا ورتالىعى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ولار ءبىزدىڭ ەلگە قاجەت دۇنيەنىڭ بارلىعىن شىعارىپ بەرۋگە ءازىر. قازىرگى ۋاقىتتا قاعاز, سابىن ءوندىرىپ, ەكسپورتتاپ وتىر. ال ءوزىمىزدىڭ كاتونقاراعايدىڭ بالىنا سۇرانىس جوعارى. جالپى, كىمدە-كىم قىتايعا سەرتيفيكاتتالعان ءونىم اپارىپ ساتسا, ساۋدا ۇيلەرىنىڭ بىرىندە ارنايى ورىن قاراستىرىلعان. ءتيىمدى تۇسى, زاتىڭىز 500 كيلوگرامنان اسپاسا, شەكارادا سالىق پەن ساۋدا ورنىڭىزعا ارەندا قۇنىن تولەمەيسىز. جەرمەن اينالىسامىن دەسەڭىز, قىتاي ەلى جوڭىشقاعا دەيىن قابىلداۋعا ءازىر. جوڭىشقانى ۇگىتىپ, قاتتايتىن قۇرىلعىلار, قاز-قاتار تىزىلگەن قويمالارى دايىن تۇر. ءبىر قويماعا 5 مىڭ توننا ءشوپ ساقتالسا, مۇنداي 7 قويما بار. الايدا پروبلەمالار دا جوق ەمەس. ماسەلەنىڭ شەتىن زايسان اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى ەركەبۇلان سەرىك ۇلى شىعاردى.
– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, جەمەنەيدە 21 سۋ قويماسى بار. وزەندەر از. قار, جاۋىن سۋىن ىسىراپ ەتپەي, دۇرىس پايدالاناسىزدار. ال زايساندا جوڭىشقا ەگەمىز دەسەك, ەڭ الدىمەن, كەندىرلىك سۋ قويماسىن سالۋ كەرەك. ول اۋاداي قاجەت. سوندا عانا شارۋانىڭ تاسى ورگە دومالايدى, – دەپ شەگەلەي ايتتى.
دەسە دە, ەل كاسىپكەرلەرىنە ءتيىمدى ۇسىنىستار از ەمەس. مۇنداي مۇمكىندىكتى بارلاعان زايسان اۋدانىنان ارنايى كەلگەن وكرۋگ اكىمدەرى دە ويلانىپ قالدى.
– ەكى ەل اراسىنداعى كاسىپكەرلىك بايلانىستى نىعايتۋعا مۇمكىندىك مول ەكەن. بۇل ساپاردان تۇيگەنىمىزدى, كورگەنىمىزدى, اۋىل ازاماتتارىنا ايتىپ بارامىز, – دەدى ءبىرجان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ديدار وشاقباەۆ.
ازىرشە قىتايعا شىعىس قازاقستاننان كۇنباعىس مايى عانا جەتىپ جاتىر. ال وزدەرىندە تازا بيداي ءونىمىن شىعاراتىن كاسىپورىندار سيرەك كورىنەدى. سونىڭ ءبىرى – «يكان» كومپانياسى. ولار جىلىنا 10 مىڭ توننا ۇن ءوندىرىپ وتىر. قوسىمشا كەسپە سىندى بىرنەشە ءتۇرلى ءونىمى بار. ۇكىمەت مۇنداي كومپانيالارعا ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى. دەلەگاتسياعا جولباسشى بولىپ جۇرگەن ۇكىمەت ازاماتتارى 1999 جىلى قۇرىلعان استىق ساقتاۋ قامباسىنا دا الىپ باردى. بۇرىن مۇندا 30 مىڭ توننا استىق ساقتالسا, قازىر ەكى ەسەگە ارتتىرعان. قاجەت بولسا 100 تونناعا جۋىق استىقتى كەپتىرىپ, قامباعا سىيعىزا الامىز دەيدى كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرى. جەمەنەي ەگىستىككە قولايلى ءوڭىر بولعاندىقتان, استىق تا بىتىك شىعاتىن سەكىلدى. قامباعا كەزەككە تۇرعان جۇك كولىكتەرى دە مولشىلىقتى مەڭزەگەندەي.
الاقانداي جەمەنەيدىڭ ماڭىندا ءوندىرىس وشاقتارى دا از ەمەس. كەرەك دەسەڭىز, جەل ەلەكتر ستانساسىن قۇراستىرۋ زاۋىتىنا دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇر. مۇندا كۇزدىڭ كۇنى ەگىستىك القاپتارىندا تامشىلاتىپ سۋارۋدان قالعان شلانگتاردى قايتا وڭدەۋ زاۋىتىنا دەيىن بار. بىرىنەن شىعىپ, بىرىنە كىرىپ ءجۇرمىز. بالىق وڭدەۋ تسەحى, تاۋارلى ءسۇت فەرماسى, جۇزدەگەن گەكتاردى الىپ جاتقان جىلىجايلار, تاعىسىن تاعى. جىلىجايدىڭ توقىمداي جەرىنەن عانا توننالاپ ءونىم الىپ وتىر.
قايران قاناس!
ساپاردىڭ فينالى – قويتاس پەن قاناس. ەكەۋى دە تۋريستىك ورىندار. جەمەنەيدەن 40-45 شاقىرىم جەردەگى قويتاس – قازاق مالشىلارىنىڭ قىستاۋى. قىسى جايلى, ىقتاسىن جەر. بىلتىر ىشكى قىتايدان مۇندا 6 ملن ساياحاتشى كەلسە, ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك قويتاستىڭ تۇمسا تابيعاتىن قىزىقتاۋعا اعىلعان. تۋريستەرگە ارنالىپ جول بويىنداعى توستى اۋىلىندا مىڭداعان ادامدى قابىلداپ الۋعا قاۋقارلى قوناقۇي كەشەنى بوي كوتەرگەن. كەشەن ەمەس, بەينە ءبىر اۋىل دەرسىز. وتباسىلارعا ارنالعان قوناقۇيلەردى قولعا تۇسكەن قۇرىلىس ماتەريالىمەن كوتەرە سالماعان, ىشكى-سىرتقى ديزاينىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن. قويتاستىڭ تابيعاتىنا قاراي لايىقتاپ, ۇيلەردىڭ قابىرعالارىنا جارتاستارداعى پەتروگليفتەردى بەينەلەگەن. ءبىزدىڭ جاقتاعى بەستەرەك اۋىلىنا سالىنعان مۋزەيدىڭ ءتورت بۇرىشىن قاڭىلتىرمەن قاپتاي سالماي, وسىنداي ستيلدە كوركەمدەسە, بالكىم كوز تارتار ما ەدى دەگەن وي كەلدى.
زاۋلاپ كەلىپ, جوتا-جوتانىڭ اراسىنا كىرىپ كەتتىك. ءبىر عاجابى, تاۋدىڭ ارا-اراسىنا دەيىن اسفالت. قويتاس دەسە, قويتاس. قويداي تاس قانا ەمەس, تۇيەدەي تاستاردىڭ دا ءتۇر-ءتۇرىن كوردىك. ءار قىرىنان ءارتۇرلى پىشىندەگى جۇمىر تاستى قىزىقتاۋشى ساياحاتشىلار دا كوپ. بىزگە جول كورسەتىپ جۇرگەن جىگىتتەردىڭ كوڭىلدەرىنە كەلسە دە, «تابيعاتتارىڭىزعا ەمەس, تاۋ-تاستىڭ اراسىنا سالىپ تاستاعان اسفالتتارىڭىزعا تاڭعالدىق» دەپ اشىعىن ايتتىق. راس, تاستى تاۋلار ۇلان, كۇرشىم, كاتونقاراعاي وڭىرلەرىندە بارشىلىق. بىراق اسفالتقا جارىماي كەلەمىز. الەمگە ايگىلى كاتونقاراعايداعى بەرەل-قورىق مۋزەيىنە دەيىنگى جولدىڭ جىرى ءالى بىتكەن جوق. بار-جوعى سەگىز-اق شاقىرىم. تاۋ باسىنداعى راحمان, قاراكول تۋرالى جاق اشۋدى قويدىق. ال مۇندا قويتاس ۇڭگىرىنە جاياۋ باراتىن جولعا دەيىن تاقتاي توسەپ تاستاعان. قاتار تۇرعان ەكىنشى ۇڭگىردىڭ ىشىندە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جاسالىپ, 45 مىڭ جىل بۇرىنعى ادامزاتتىڭ تۇرمىسىن ايشىقتايتىن جادىگەرلەر شىققان كورىنەدى. الايدا جادىگەرلەردىڭ تۇپنۇسقاسى بىلاي تۇرسىن, كوشىرمەلەرىن دە كورە العان جوقپىز. تەك تورمەن قورشاپ قويعان ورىندى عانا قاشىقتان قىزىقتادىق. سونىڭ وزىنە قاپتاعان ساياحاتشى تاڭ-تاماشا بولىپ ءجۇر.
ساپاردىڭ سوڭعى كۇنى ارمان بولعان قاناس كولىن دە كوردىك. كۇنشىلىك جەر دەگەنى – جەمەنەيدەن 260 شاقىرىم. بۋىرشىندى باسىپ ءوتىپ, قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىسىنا قاراي بۇرىلدىق. تاقىر تاۋلار بىرتە-بىرتە بۇيرالانىپ, بيىكتەي بەرگەن. جولاي ويىل قىستاعىنداعى قوناقۇي كەشەنىنە سوعىپ, ساياحاتشىلاردى قالاي كۇتىپ الىپ جاتقانىن بايقادىق. مۇنداعى قوناقۇيلەردىڭ دەنى كادىمگى تەمىر قاڭقالى ءوزىمىزدىڭ كيىز ۇيلەر. سونى اسەمدەپ, ساندەپ, جەردەن كوتەرىپ قويعان. مۇنداي كەشەندى سالۋعا ۇكىمەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا ۇسىنعان. تۋريست قويتاستا كوپ پە دەسەك, قاناسقا باعىت العانداردا تىپتەن قيساپ جوق.
شىڭنىڭ ءبۇيىرىن تەسىپ سالعان توننەلدەن وتتىك. تاۋ-تاۋدىڭ اراسىن جالعاپ تۇرعان بىرنەشە كوپىردى ارتقا تاستادىق. اق كۇنگەيتى جايلاۋى مەن بوتامويىننان اسقان سوڭ قاناس وزەنىن جاعالادىق. اق كوبىگىن كوككە شاشقان تەنتەك وزەنگە ۇقسايدى. اينالامىزعا قاراساق, ءوزىمىزدىڭ كاتونقاراعاي مەن مارقاكولدىڭ ءبىر پۇشپاعىندا كەلە جاتقاندايمىز.
قاناسقا تاياعاندا ءبىز مىنگەن اۆتوبۋستىڭ دا ءجۇرىسى باياۋلادى. تاۋ ءىشى كەپتەلىس. جول بويى قوناقۇيلەر. ىركەس-تىركەس اۆتوبۋستار قاناسقا كىرۋگە كەزەك كۇتىپ تۇر. ۇكىمەتتەگى ازاماتتاردىڭ ايتۋىنشا, جازدىڭ بەل ورتاسىندا مۇندا ءبىر كۇندە 60 مىڭ تۋريست كىرگەن ەكەن. ءبىر كۇندە. ال كاتونقاراعاي ۇلتتىق تابيعي پاركىنە جىل كولەمىندە 10 مىڭنىڭ اينالاسىندا عانا تۋريست تابان تىرەيدى...
كولدىڭ اۋماعىنا جەتىپ توقتادىق. بورەنەدەن قيىپ سالىنعان كونەلەۋ ۇيلەر كوزگە وتتاي باسىلدى. كونە بولعانىمەن, قوناقۇي رەتىندە جاساقتاپ قويعان. تەگى كول ماڭىن مەكەندەگەن تىۆالاردىڭ ءۇي-جايى وسى بولسا كەرەك. بىلۋىمىزشە, كولدىڭ اينالاسىندا تىۆالار تۇرعان. «قاناس» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى تىۆا تىلىنەن اۋدارعاندا كورىكتى دە سىرلى كول دەگەن ماعىنانى بەرەدى. ءيا, كورىكتى دەسە كورىكتى. قىتايداعى ەڭ تەرەڭ كول وسى – 188 مەتر. كول جاعاسىنداعى پيرستە سۋرەتكە تۇسە قويايىق دەسەك, ورىن جوق. كولدى تەك قىزىقتاپ قايتقانىڭ بولماسا, سۋىنا نە تۇسۋگە, نە بالىق اۋلاۋعا رۇقسات جوق. ايتپەسە, بالىقتىڭ 7 ءتۇرى بار. كونەكوزدەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماڭ 1990 جىلدارعا دەيىن ادام اياعى باسا بەرمەگەن تۇمسا تابيعات بولىپتى. مۇندا ارنايى توسەپ تاستاعان تروتۋارمەن عانا جۇرەسىز. بىزدەگىدەي ساي-سالانى ارالاپ كەتە المايسىز. ءار-ءار جەردە كۇزەت, جەلكەڭدە بەينەكامەرا.
ءبىز تۇرعان جەردەن مارقاكولدىڭ بالىقتىبۇلاعى 25-30 شاقىرىم بولسا, كاتونقاراعايدىڭ شىندىعاتايى 40-50 شاقىرىمدا عانا جاتىر. ورتانى تەك شەكارا سىزىعى مەن التايدىڭ ءبىر سىلەمى بولگەن. ال دامۋ قارقىنى جەر مەن كوكتەي. نەشە جىل اڭساعان قاناستىڭ جاعاسىندا ءبىر ساعات جۇردىك پە, جۇرمەدىك پە, كەرى قايتتىق.
وسكەمەن – ءۇرىمجى – قاناس