تۇلعا رەتىندە تانىلىپ, اتى اڭىزعا اينالعان اسقاق بەينەسى عاسىرلار بويى ەل جادىندا ساقتالىپ كەلە جاتقان, ەلىم, جەرىم دەپ ەڭىرەگەن ەرلەردىڭ بىرەگەيى – شوشتان شەگەدەك ۇلى.
بىزگە مۇرا بولىپ جەتكەن ەل اۋزىندا ساقتالعان شەجىرە تاريحقا جۇگىنسەك, نايماننىڭ باعانالى اتالىعىنان شىققان كەرشولاق اتتى ەر شوشتان (حالىق وسىلاي اتايدى) جەرىنىڭ بۇتىندىگى, حالقىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەر, باتىر.
ەر شوشتان (شامامەن XV-XVI ع.ع. ءومىر سۇرگەن) جاۋگەرشىلىك زاماندا تارىداي شاشىراپ كەتكەن باعانالى نايمان ەلىنىڭ باسىن قوسقان. اقىلدى جانە قاجىرلى ىسىمەن ەجەلگى اتا قونىسى ۇلىتاۋ ايماعىنا ەلىن قايتا توپتاستىرۋشى, سىرتقى جاۋدان قالقان بولعان, ەل تاريحىندا وزىندىك ءىز قالدىرعان تۇلعا.
تالاي تاريحقا مۇرىندىق بولعان مۇراعات قۇجاتتارى شوشتاننىڭ اكەسى شەگەدەك, ال اناسى بيبىگۇل ەكەنىن ايتادى. اڭگىمەنى ەر شوشتان ەسىمىنە قوسا تىركەلىپ, قاشاندا كەرشولاق اتتى ەر شوشتان دەپ اتاندىرعان كەر تۇلپارىن قوسا اتاۋ جايىنداعى دەرەكتەن باستاساق.
بىردە ەل جايلاۋعا قونىپ, كەلىندەر جاعى اس قامىنا كىرىسەدى. مۇندايدا جەڭگەلەرىنىڭ وزەننەن سۋ اكەلۋ ءۇشىن قايىندارىنا قولقا سالاتىن ادەتى ەمەس پە, الايدا شوشتانعا باتا الماعان جەڭگەلەرى شەشەسى بيبىگۇلگە جۇگىنەدى. شەلەگىن الىپ سۋعا كەتكەن شوشتان كەلگەندە, ىدىستاعى سۋدىڭ بەتىندەگى ءجۇزىپ جۇرگەن جىلقىنىڭ قۇمالاعىن كورگەن كەلىندەر سۋدى توگەر-توكپەسىن بىلمەي بيبىگۇل شەشەسىنە ايتادى. ول شوشتاندى شاقىرىپ الىپ, سۋدى قاي جەردەن الدىڭ دەپ سۇرايدى. بالا شەشەسىنە سۋ العان جەرىن كورسەتپەك بولىپ وزەن جاعاسىنا كەلگەندە, جۋساپ جاتقان كوپ جىلقىنىڭ وزەن جاق شەتىندە تۇرعان كەر بيەگە كوزى تۇسكەن شەشەسى شوشتانعا «بالام, مىنا بيە بۇگىن-ەرتەڭ ق ۇلىنداعالى تۇر ەكەن. ق ۇلىنى ەرگە لايىق بولار» دەسە كەرەك. انامىز ايتقانداي, كەلەر كۇنى كەر بيە ءبىتىمى بولەك كەر شولاق ق ۇلىن تۋىپ, ونى سول كۇننەن باستاپ شوشتان باپتاپ, وزىنە سەرىك ەتەدى. مىنە, وسىدان بارىپ كەرشولاق اتتى ەر شوشتان ءسوزى شىققان دەسە, كەيبىر دەرەكتەردە كەربالاق اتتى ەر شوشتان دەپ تە كەزدەسەدى. «كەر بالاق» دەگەن تەڭەۋ قىران قۇستارعا ءتان سەكىلدى. ال, كەر ق ۇلىن شولاق بولىپ تۋدى دەگەنى شىندىققا جاناسپايتىن سياقتى. نەگىزى كەر شولاق دەگەن دۇرىس, ويتكەنى قازاق باتىرلارى شاپقاندا كەدەرگى كەلتىرمەس ءۇشىن جاۋگەرشىلىككە مىنگەن تۇلپاردىڭ قۇيرىعىن ءتۇيىپ قوياتىنى بەلگىلى. ەل قامىمەن ەردەن تۇسپەگەن شوشتان بابامىزدىڭ دا كەر تۇلپارىنىڭ تۇيىلگەن قۇيرىعى شەشىلمەسە كەرەك.
كەرشولاق اتتى ەر شوشتان بابامىزدىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى دا تالايلاردىڭ تالقىسىنا تۇسكەنىن بىلەمىز. قالاي دەگەندە دە شوشتان بابامىز اسقان باتىر, كەمەڭگەر ادام بولعانى تاريحتان بەلگىلى. بىزگە جەتكەن شەجىرەدە بيبىگۇل انامىز شوشتانعا جۇكتى كەزىندە جولبارىستىڭ جۇرەگىنە جەرىك بولعان دەسەدى. سودان بابامىز ەر شەگەدەك جولبارىستى ۇستاپ, تىرىدەي الىپ كەلىپ, جۇرەگىن جارىپ انامىزعا ۇسىنعان. دۇنيەگە كەلگەن شوشتان بابامىز تۋمىسىنان بالۋان دەنەلى, جولبارىس جۇرەكتى, ارىستانداي ايباتتى بولىپ ءوسىپتى. ول بالا كەزىندە-اق نايزا, قىلىش, ساداق سياقتى قارۋ-جاراقتى مەڭگەرۋدە الدىنا جان سالماعان ەكەن. وسە كەلە جاۋلارىمەن سوعىسۋ تاسىلدەرىن دە جەتىك مەڭگەرگەن دەسەدى.
شوشتان ەرلىكتەرى جايىندا مۇراعات قورىندا ساقتالعان مىنا ءبىر دەرەككە نازار اۋدارساق. جاۋگەرشىلىك زاماندا ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىنى بارىمتالاپ كەتكەن قالماقتاردىڭ سوڭىنان قۋىپ, جالعىز شاپقان شوشتان ءالى بۋىنى قاتپاعان جاس بولسا كەرەك. ارتىنشا, ۇلىن مايىپ ەتەر دەپ قورىققان اكەسى ەر شەگەدەك تە اتانعا قونادى. باپتالىپ بابىندا تۇرعان كەرشولاق جەلدەي جۇيتكىگەن كۇيى قۋعىنداعى جىلقىلارعا ءانى-مىنە دەگەنشە جەتىپ كەلەدى. ەكپىندەتىپ كەلگەن كۇيى قالىڭ جىلقىنىڭ الدىن اينالىپ ءوتىپ, جىلقىنى كەيىن قايىرا باستايدى. بالانىڭ بۇل ىسىنە كۇلە قاراعان قالماقتىڭ ءبىرى سويىلىن كوتەرىپ شوشتانعا تۇرا ۇمتىلادى. شوشتان سويىل الىپ ۇمتىلعان قالماقتى دوپشا دومالاتىپ, قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ولاردىڭ 12 جىگىتىن سۇلاتىپ سالعان ەكەن. شوشتاننىڭ مىسى باسىپ, قاھارىنان سەسكەنگەن بارىمتاشىلار كەيىن شەگىنەدى. مۇنى كورگەن ولاردىڭ باس باتىرى گۇربەلجىن نار ماياداي اقىرىپ, جاس بالانى جەكپە-جەككە شاقىرىپ, ورتاعا ويقاستاي شاۋىپ شىعا كەلەدى. ونىڭ كىسى بەتىنە قاراي المايتىن سۇستى, ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەسكەندەي كەسەك بىتىمىنەن كوپشىلىك تايسالادى ەكەن. بىراق شوشتان تايسالماي, قايراتى تاسقىنداپ, كۇشىنە كۇش قوسىلعانداي ايبارلانىپ كەتەدى. اشەيىندە الدىنا كەلگەندى اۋدارىپ تاستايتىن گۇربەلجىن قاققان قازىقتاي قالشيىپ, جاس بالاعا سوققى دارىتا المايدى. قولىنداعى 12 باتپان كۇرزىسىن كوتەرگەنشە شوشتان شاشاقتى نايزاسىن گۇربەلجىننىڭ وڭمەنىنەن وتكىزىپ ۇلگەرەدى. مۇنى كورگەن قالماقتار باس ساۋعالاپ, بەت-بەتىنە بىتىراي قاشادى. قاپتاعايلاپ ۇرانداعان شوشتان قىزىلباستاردى قىر اسىرىپ قۋىپ تاستاپ, قايتا كەلگەن سوڭ گۇربەلجىننىڭ قۇبا تورىسىن جانە 12 اتتى اكەسىنە سىيعا تارتادى. شەگەدەك ۇلىنىڭ باتىرلىعىنا ريزا بولىپ, باتاسىن بەرەدى. قالىڭ باعانالى ەلى ەرلىگىنە ريزا بولىپ, سول ساتتەن باستاپ ونى ەر شوشتان اتاعان دەسەدى. شوشتاننىڭ العاشقى ەرلىگى وسىنداي ايتۋلى وقيعادان باستالعان.
ەر شوشتان بۇرىنعى ەرلەردىڭ ۇستاعان سالتىن جالعاستىرىپ, ماڭايىنا ءار ەلدەن ەرجۇرەك جىگىتتەردى جيناپ, اسكەر قۇرىپ, سارىارقادان قىزىلباستاردى قۋىپ شىققان.
سارىارقا وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن باتىر بابامىز ات تۇياعى جەتەتىن جەرلەرگە دەيىن ەلىن جاۋلارىنان قورعاۋعا قاتىسقانى, قامقور بولعانى, باعانالىدان باسقا اعايىنداردىڭ شەجىرەلەرىندە دە ايتىلادى.
شوشتان دەگەن ەسىمىنىڭ ءوزى ەستىگەن جاۋلارىنا قورقىنىش, ۇرەي تۋعىزعان. دەرەكتەردە شوشتانننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى – تورىشايىق بولاتىن دەيدى.
شوشتان شامامەن كەتبۇعالاردان ەكى عاسىرداي كەيىن ءومىر سۇرگەن ادام دەگەن دە جورامال بار. كەتبۇعانىڭ 1260 جىلى قىركۇيەكتىڭ 3-ىندە سيرياداعى اين-دجالۋد (بۇگىنگى نازارەت) قالاسى ماڭىندا جورىق ۇستىندە قايتىس بولعانى بەلگىلى.
كەتبۇعا شايقاستا وپات بولعاننان كەيىن, سوڭىنا ەرگەن بالتالى, باعانالىلاردىڭ ەلى كۇشى باسىم مامليۋكتەردىڭ قولىنان قايعىلى قىرعىنعا ۇشىرايدى. اتا قونىستان الىستاعى جات جەردە ولاردان تۋعان بالا-شاعالار جەتىم قالىپ, رۋلى ەلدىڭ باسىنا زوبالاڭ زامان تۋادى.
ارادا بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ, ول جاقتان كەلگەن نايمانداردىڭ ءىزى شايبانيدتەر جەرىنەن (قازىرگى وزبەكستان) كورىنگەنىن كەلتىرەدى. م.تىنىشپاەۆ ءوزىنىڭ «ماتەريالى يستوري كيرگيز-كازاحسكوگو نارودا» اتتى كىتابىندا (تاشكەنت, 1925 ج.) نايمانداردىڭ شايبانيدتەر قاراماعىنا ەنۋى 1320-1330 جىلدار شاماسىندا بولعان دەگەن جورامال ايتادى.
سودان ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە, ياعني XVI عاسىردان بىلاي XVII عاسىردىڭ باسىنا دەيىن نايماندار اسا ىقپالدى ساياسي-الەۋمەتتىك كۇشكە اينالىپ, ەل بيلىگىنە ارالاسا باستاعان.
بۇل جەردە دە بەيبىت زامان ۇزاققا سوزىلماي, تاققا تالاستىڭ سوڭى نايمانداردىڭ باسىنا تاعى دا ۇلكەن تاۋقىمەت اكەلدى. نايماندار ەكى-ءۇش جىلداي قارسىلىق كورسەتكەنمەن, تەگەۋرىنگە توتەپ بەرە الماي, امان قالعاندارى سىرداريادان بەرى ءوتىپ, ەلىن تابۋعا ءماجبۇر بولدى. شاماسى, بۇل 1625-1626 جىلدارى بولعان.
وسى الاساپىران مەزگىلدە, اتويلاپ شىققان ەر شوشتان بار قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, كەشەگى كەتبۇعاداي كەمەڭگەر بابالارى ورداسىن تىككەن ۇلىتاۋ وڭىرىنە باعانالىلاردىڭ باسىن جيناپ, ىرگەلى ەل بولىپ قالىپتاسۋىنا بار كۇش-جىگەرىن اياماي جۇمساعان.
دەرەكتە ەر شوشتاننىڭ ءومىر سۇرگەن زامانى قازاق حاندىعىن ەسىم حان («ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم») مەن جاڭگىر حان («سالقام جاڭگىر») باسقارعان كەزەڭدەردە ەكەنىن كەلتىرگەن. شوشتان ۇرپاقتارىنىڭ شەجىرەسىن تارقاتقاندا دا, ءومىر سۇرگەن كەزەڭى وسى ۋاقىت شاماسىنا كەلەدى.
قازاق جەرىنىڭ ءارىسى مەن بەرىسىن تۇگەل شولىپ, جاۋ بەتىنە قالقان بولعان ەر شوشتان جالعىز-جارىمدى, جەتىم-جەسىردى ءوز باۋىرىنا تارتىپ, تاربيەلەپ ءوسىرىپ, ەنشىسىن بەرىپ, ءوز الدىنا ءبىر-ءبىر قاۋىم ەل ەتكەن. ەر شوشتان بابامىزدىڭ يگى ىستەرىنە ات سالىسقانى ءۇشىن ونىڭ بايبىشەسى, انامىزعا ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن ەل ەسىمىن مەيىربيكە دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن.
جەزقازعان ايماعى تۋرالى تاريحي-ارحەولوگيالىق دەرەكتەردە, وسى وڭىردە نايمان تايپاسىنان باعانالى مەن بالتالى عانا تۇراتىنىن, ولار التايدان جەزقازعانعا قونىس اۋدارعاندا باتىر شوشتاننىڭ باستاپ كەلگەنىن ايتادى.
جوعارىداعى دەرەكتەردىڭ ايعاعى, ەر شوشتان بابامىزدان كەيىنگى ۇرپاققا وسيەت بولىپ قالعان: «ۋا, باۋىرلارىم! ءتورت قۇبىلاڭدى كورسەتىپ كەتتىم. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا دابىسىڭدى جەتكىزدىم. ءتورت بوساعاڭدى ۇلىتاۋدىڭ شىڭدارىنا بەكىتتىم. باسا بىلسەڭ, مىنە – جەرىڭ, باعا بىلسەڭ مىنە – ەلىڭ», دەگەن اماناتى.
كەيىنگى باعانالى ۇرپاقتارى, كەزىندە ۇلىتاۋدا ەر شوشتان كوتەرگەن شاڭىراق بوساعاسىنىڭ تىرەگى بولعان ءتورت ابىز – اعا سۇلتان ەردەننىڭ اكەسى ساندىباي, قادىر بي, شەگىر بي, بابىر بي تورتەۋى ەل ءىشىن ادىلدىكپەن بيلەگەن. ۇرپاقتارىنان شىققان وتەمىس, ورىس باتىرلار دا باباسى امانات ەتىپ كەتكەن ەلىن, جەرىن جاۋلارىنان قورعاۋدا ەرلىكتىڭ اسقان ۇلگىلەرىن كورسەتكەن.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, ەر شوشتان باعانالى ەلىن ۇلىتاۋ وڭىرىنە اكەلىپ ورنالاستىرىپ, ءوزى دە وسى وڭىردە ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقانىنا بۇلتارتپاس ايعاقتار بار. وعان ىقىلىم زاماننان بىزگە جەتىپ وزگەرمەي اتالىپ كەلە جاتقان كەرشولاق اتتى ەر شوشتان بابامىز جايلاعان جەر-سۋ اتتارى دا كۋا بولا الادى. ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى شوشتان توبە, شوشتان وزەنى, شوشتان تامى دەگەن اتاۋلار اتاقتى باتىر بابامىزدىڭ ەسىمىن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇمىتتىرماي جەتكىزگەن, كەزىندە زامانداستارى قويىپ كەتكەن ەسكەرتكىشتەر دەۋگە بولادى. شوشتان قورىمى دەگەن اتاۋ دا بار.
ەر شوشتان تۋرالى رەسەيدىڭ شىعىستانۋشى ەتنوگرافتارى ۆ.رادلوۆ, گ.پوتانين, ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي, ش.ءۋاليحانوۆ, اكادەميك ءا.مارعۇلان, ا.سەيدىمبەك, و.وشانوۆ, ت.ب. ەلگە تانىمال عالىمداردىڭ, تاريحشىلاردىڭ, شەجىرەشىلەردىڭ دە ەڭبەكتەرىندە ايتىلعان. بابامىز جايلى ءسوز قوزعالعاندا «ماناس» ەپوسىنا دا سىلتەمەلەر جاسايدى.
سونىمەن قاتار ەلىمىزگە بەلگىلى قالامگەرلەر اپباز قاراجىگىتوۆ پەن قۋانىش احمەتوۆ ء(ارى تاريحشى) رەسەي مۇراعاتتارىنان ەر شوشتان تۋرالى دەرەكتەر تاۋىپ, ءباسپاسوز بەتتەرىندە («سارىارقا» گازەتى 13.03.1997; «تۇركىستان» گازەتى 31.01.2002) كەڭ كولەمدى ماقالالار شىعارىپ, «ابىزدار بيىگى», « ۇلى دالانىڭ ۇلىتاۋى» اتتى كىتاپتارىنا ەنگىزگەن.
«باعانالى ۇرپاعىنىڭ باسىن قوسقان,
بابامىز ەر شوشتان عوي ناعىز الىپ.
ەڭبەگى بابامىزدىڭ ۇلان-عاسىر,
سانامەن سارالاسام كوڭىل تاسىر.
ات تۇياعى جەتەرلىك جەردى شارلاپ,
حالقى ءۇشىن قاتەرگە تىككەن باسىن», دەگەن قازاقتىڭ حالىق اقىنى ومار قۋناق ۇلى «كەرشولاق اتتى ەر شوشتان» داستانىن جازعان. ەر شوشتان تۋرالى ت.شارمانوۆ, ءا.شالقىباەۆ, ءو.جاپپارحان, ا.دۇتبايقىزى, س.قوجامسەيىتوۆ, ك.ەڭسەباەۆ, ر.بەكەتوۆ, ت.ق.قۇلمانوۆ, س.تايعارين, باسقا دا ۇلىتاۋ, قىزىلوردا, قاراعاندى, تۇركىستان, شىعىس قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ زيالى ازاماتتارى ءباسپاسوز بەتتەرىندە ماقالالار جاريالاپ, كىتاپتارىنا كىرگىزگەن.
كەيىنگى جىلدارى ەر شوشتاننىڭ ۇرپاقتارى دا بابامىز تۋرالى ماعلۇماتتاردى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, ەلگە كەڭىنەن تانىستىرىپ, ۇرپاقتارىنىڭ شەجىرەسىن باسپادان شىعارىپ, بابامىزعا ارناپ اس بەردى. بابامىزدىڭ قورامساعى مەن كۇمىسپەن ورنەكتەلەگەن بەلدىگى ساقتالعان.
دەرەكتەردە شوشتاننىڭ ۇرپاقتارى 1926 جىلعى ساناقتا 250 جەكە شارۋاشىلىقتى قۇراپ, جەزقازعان اۋدانىنىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىنا, تەلىكول ماڭىندا قونىستانعانى ايتىلادى. بۇل ساناققا سول كەزدە قازىرگى كورشىلەس وزبەكستان مەملەكەتىندە تۇرعان ۇرپاقتارى ەنبەگەن.
باتىر ەرلىگىنە حالىقتىڭ ىقىلاسى مەن ىرزالىعىنىڭ كورىنىسىندەي, 2007 جىلى 21 جەلتوقساندا « ۇلىتاۋ» عىلىمي ورتالىعىنىڭ قۇپتاۋىمەن, ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ ۇسىنىسىمەن, جەزقازعان قالاسى اكىمىنىڭ قاۋلىسى جانە ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىمەن, قالاداعى كوشەلەردىڭ بىرىنە ەر شوشتاننىڭ ەسىمى بەرىلدى. كوشە رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن.
مادەنيەت مينيسترلىگى جانىنداعى «مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىستارىن ورناتۋ جونىندەگى يدەيالىق ۇسىنىستاردى قاراۋ» كوميسسياسىنىڭ 2021 جىلى 11 قازانداعى 8 حاتتاماسىندا, وبلىس اكىمدىگىنىڭ ەر شوشتانعا جەزقازعان قالاسىندا ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن قاراپ, قولداۋ كورسەتتى.
زاڭ تۇرعىسىندا وڭ شەشىمدەر شىعارىلعاننان كەيىن ۇرپاقتارى «كەرشولاق اتتى ەر شوشتان» قوعامدىق قورىن قۇرىپ, بابامىزعا ەسكەرتكىش ورناتۋعا قارجى جيناستىرىپ, بەلگىلى مۇسىنشىلەرمەن جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر.
وسىنداي تاربيەلىك ماڭىزى زور يگى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, بارشا حالىق ءتيىستى قولداۋ كورسەتەدى دەگەن سەنىمدەمىز.
رومانقۇل دوسجان ۇلى
استانا