جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىن قازاق ساحنا ونەرىن زەرتتەۋشىلەر ۇلتتىق تەاترداعى العاشقى رەجيسسەر رەتىندە تانيتىنى جاسىرىن ەمەس. الاش ارداقتىسىنىڭ سان قىرلى ونەر يەسى بولعانىن بۇگىنگى ۇرپاق ەندى-ەندى بىلە باستادى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە جۇسىپبەكتانۋ سالاسى ءالى دە كەنجەلەپ تۇر. كەرەكۋگە جينالعان عالىمدار مەن ونەر يەلەرى ايگىلى جەرلەسىمىزدىڭ ەڭبەكتەرى جايىندا وي تارقاتتى.
بيىل قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, دراماتۋرگ, پۋبليتسيست, قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ تۋماسى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ تۋعانىنا 135 جىل تولدى. تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا وراي ج.ايماۋىت ۇلى اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق قازاق مۋزىكا-دراما تەاترىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ار الداسپانى ايماۋىتوۆ» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا كسرو حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ەركىن جۋاسبەك, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى مۇحتارحان ماناپ, ونەرتانۋ دوكتورى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى باقىت نۇرپەيىس, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جۇسىپبەكتانۋشى ايمان زەينۋلينا, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى مۇحيت وماروۆ, قالامگەر سەرىك ەلىكباي, اقىن, جازۋشى سايلاۋ بايبوسىن, باياناۋىلدىق ولكەتانۋشى رامازان نۇرعاليەۆ, ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ شوبەرەسى (جيەنشارى) پاۆەل ايماۋىتوۆ قاتىسىپ, تۇلعانىڭ ۇلتتىق تەاتر ونەرىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى جايىندا ءوز بىلگەندەرىمەن ءبولىستى.
«ايگىلى جەرلەسىمىزدىڭ باياناۋىل جەرىنەن تۇلەپ ۇشىپ, قازاق رۋحانياتى مەن مادەنيەتى ءۇشىن جاساپ كەتكەن جاقسىلىعىن الدەبىر دۇنيەمەن ولشەۋ مۇمكىن ەمەس. عالىم رەتىندە ومىرىندە اتقارعان ىستەرى ءبىر توبە. ال ۇلت جوقشىسى, حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ شەبەرى, پۋبليتسيست, دراماتۋرگ رەتىندە اتقارعان ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسىن بۇگىنى ۇرپاق ءالى دە كورىپ, سەزىنىپ وتىر», دەدى پاۆلودار وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ايگۇل مالىكوۆا قۇتتىقتاۋ سوزىندە.
ءىس-شارادا الاش قايراتكەرىنىڭ قازاق تەاتر ونەرىنە ەنگىزگەن جاڭالىعى, دراماتۋرگياداعى شىعارماشىلىق قىرى, تۇلعانىڭ ومىرىنە قاتىستى تىڭ مالىمەتتەر باياندالىپ, جۇسىپبەكتانۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
«بۇگىنگى قوعام – كىتاپ وقىمايتىن قوعام. دەمەك وسى ورايدا تەاتردىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. ال كىتاپ وقىمايتىن, كەيىپكەردى تانىمايتىن ادامعا سول شىعارمانى ساحنالاۋ وڭاي ەمەس. تەاتردا پروزالىق شىعارمالاردى سومداۋ – وتە ماڭىزدى. بۇل باعىتتا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «اقبىلەك» شىعارماسى – بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسىن كورسەتەتىن, وي تۋدىراتىن شىعارما», دەپ وي ءبولىستى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ەركىن جۋاسبەك.
ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ رەجيسسەرلىك جۇمىسىن ونىڭ جازۋشىلىعىنان, ۇستازدىعى مەن بويىنداعى وزگە قاسيەتتەرىنەن ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر رەجيسسەرگە ءارى پەداگوگ, ءارى پسيحولوگ, ءارى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە قاراساق, وندا وسىلاردىڭ بارلىعى قالامگەردىڭ ءبىر باسىندا توعىسقان. جازۋشى ءبىلىم مۇحيتىنىڭ تەرەڭىنە سۇڭگىگەن سايىن تاسقىنداعان تالانتىنىڭ بارلىق قىرى ساف التىنداي جارقىراپ كورىندى. ادەبيەتتىڭ كوك ايدىنىندا ەسكەگىن قۇلاشتاي سىلتەگەن مايتالمان سۋرەتكەر تەاتر ونەرىنە دە وشپەستەي قولتاڭباسىن قالدىردى.
ونەرتانۋ دوكتورى ب.نۇرپەيىس شىن مانىندە قازاق تەاترىنىڭ پايدا بولۋى جۇسەكەڭنىڭ 1915 جىلى 15 اقپاندا سەمەيدە ساحنالاعان ء«بىرجان – سارا» سپەكتاكلىمەن بايلانىستى ەكەنىنە توقتالدى.
«1958 جىلى قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ سول كەزدەگى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنداعى فولكلور ءبولىمىن باسقارىپ جۇرگەن م.اۋەزوۆتەن ۇلتتىق تەاتر ونەرىن زەرتتەۋدى قالاي باستاۋ كەرەكتىگى جايىندا اقىل-كەڭەس الۋعا بارعان تەاتر زەرتتەۋشىسى باعىبەك قۇنداقباي ۇلى ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ العاشقى قادامدارى ج.ايماۋىت ۇلى ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنىن جازعان بولاتىن. عالىم بۇل ىسپەن اينالىسقانى ءۇشىن پارتيا تاراپىنان قۋعىندالىپ, سوگىس العان. تەك كەيىن, جاريالىلىقتىڭ وتتى لەبى ەسكەننەن كەيىن بارىپ, ءبىر كەزدەرى اتىن اتاي الماعان الاش ارىسىنىڭ پەسالارىن جيناقتاپ, ونىڭ العاشقى تەاتر رەجيسسەرى بولعاندىعى تۋرالى عىلىمي ماقالاسىن جاريالادى. وسى جيناقتىڭ العىسوزىندە ب.قۇنداقباي ۇلى 1915 جىلدىڭ 13 اقپانىندا سەمەيدە قويىلعان ء«بىرجان – سارا» ايتىسىنىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن جاساپ, ساحناعا شىعارعان ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ رەجيسسۋراسىنا توقتالعان. ودان ءارى: «مۇعالىمدەر سەمينارياسىنىڭ ستۋدەنتى ج.ايماۋىت ۇلى ايگىلى ء«بىرجان – سارا» ايتىسىنىڭ قازاندا باسىلعان نۇسقاسىن ساحناعا بەيىمدەپ, ۇلتتىق توپىراقتا كوركەمدىك تالاپقا تولىق جاۋاپ بەرگەن تۇڭعىش سپەكتاكلدىڭ قويىلۋى – ەرەكشە مادەني-رۋحاني قۇبىلىس. بۇل – ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ تۋعان كۇنى. ءبىز دە ەندى قازاق تەاترىنىڭ تاريحىن 1926 جىلدان ەمەس, 1915 جىلدان باستاعانىمىز ءجون. تاريحي دا, عىلىمي دا شىندىق وسى», دەپ رەسمي پىكىرىن بىلدىرگەن. ايماۋىت ۇلى 1921 جىلى سەمەيدەگى گۋبەرنيالىق ترۋپپانىڭ ساحناسىندا م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك – كەبەك» تراگەدياسىنىڭ ەكىنشى نۇسقاسىن قويعانى, ال 1925 جىلى «ەل قورعانى», كەيىنىرەك «شەرنياز», «سىلاڭ قىز» پەسالارىن ساحناعا شىعارعانى تۋرالى مالىمەتتەر بار. سوندىقتان ءبىز ونى قازاق تەاتر ونەرىنىڭ تۇڭعىش رەجيسسەرى دەپ ايتۋعا تولىق قۇقىلىمىز», دەدى ونەرتانۋشى.
ال س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى ۇشتۇعىرلى ءتىل كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, جۇسىپبەكتانۋشى عالىم ايمان زەينۋلينا الاش ارىسىنىڭ دراماتۋرگياداعى قىرى جايىندا باياندادى. ايتۋىنشا, عالىمدار وسى ۋاقىتقا دەيىن قالامگەردىڭ 10-عا جۋىق دراماتۋرگيالىق شىعارماسى بار دەپ ەسەپتەپ كەلگەن. جۋىردا تابىلعان ارحيۆتىك قۇجاتتاردان جۇسەكەڭنىڭ تەاترعا ارناپ 25-تەن استام شىعارما جازعانى انىقتالعان. سوندىقتان دراماتۋرگتىڭ بۇل تۇرعىداعى ەڭبەكتەرى ءالى دە زەردەلەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى.
«اقبەتتاۋ» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى سايلاۋ بايبوسىن دارىن يەسىنىڭ اۋلەتىنە قاتىستى تىڭ دەرەكتەر ۇسىندى. كەيىنگى ۋاقىتتا جۇسىپبەكتانۋ سالاسىندا جازۋشىنىڭ اتا-تەگىنە قاتىستى ءبىراز دۇنيەنىڭ نازاردان تىس قالىپ جاتقانىنا قىنجىلىس تانىتتى.
– ايماۋىت ۇلى اۋلەتىنىڭ داندەباي مەكەنىنە ومبى گەنەرال-گۋبەرناتورىنان ءۇي سالۋ ءۇشىن اعاش كەسىپ الۋعا رۇقسات سۇراعانى تۋرالى حات ساقتالعان. جۇسىپبەكتىڭ اتالارى داۋلەتتى بولعانىن 1897 جىلعى ساناقتان دا اڭعارامىز. وندا اكەسى ويماۋىتتا 276 جىلقى, 167 ءىرى قارا, 43 تۇيە, 749 قوي-ەشكى بار دەلىنەدى. كەدەي ادامدا مۇنداي بايلىق بولا ما؟ ويماۋىتتىڭ ءوزى بولىس بولىپ, ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسقان. بۇدان بولەك جۇسەكەڭنىڭ سازگەرلىگىن, قوعام قايراتكەرى رەتىندەگى ەڭبەگىن, تاعى باسقا قىرلارىن تەرەڭنەن زەرتتەۋ قاجەت», دەدى قالامگەر.
جۇسەكەڭنىڭ جيەنشارى, بۇگىندە رەسەيدىڭ كەمەر وبلىسىندا تۇراتىن پاۆەل ايماۋىتوۆ الاش ارداقتىسىنىڭ ۇلكەن ۇلى بەكتۇر جايىندا ەستەلىكتەر ءوربىتتى. «ناعاشى اتام بەكتۇر ايماۋىت ۇلىنىڭ جارقىن بەينەسى مەنىڭ ەسىمدە ءالى كۇنگە ساقتاۋلى. ون جىل لاگەردە ازاپ شەگىپ, رەسەي جەرىندە كوپتەگەن جايتتى باسىنان وتكەرگەن. مەن ريمما ەسىمدى قىزىنان تۋعانمىن. بالا كەزىمىزدە ءار دەمالىستا اتامىزدىڭ ۇيىنە بارىپ تۇراتىن ەدىك. بەكتۇر اتامىز وتە باۋىرمال بولدى, ءبىزدى جاقسى كوردى. سۋرەتتى كەرەمەت سالاتىن. قولىنان كەلمەيتىنى جوق, بەس ساۋساعىنان ونەر تامعان جان-تۇعىن. ءبىزدى كىشكەنتايىمىزدان جازۋعا, وقۋعا ۇيرەتتى. سپورتقا دا بەيىمدەپ, العاش رەت اعام سەرگەي ەكەۋمىزگە بوكس قولعابىن كيگىزىپ جۇدىرىقتاستىرعانى دا ەسىمدە. ءبىزدى ەر مىنەزدى ەتىپ تاربيەلەۋگە تىرىستى. الايدا ول ءوزىنىڭ اتا-اناسى جايىندا مۇلدە ءتىس جارمايتىن, ءبىز ءۇشىن جابىق تاقىرىپ بولاتىن. قازاقستان مەملەكەتى تاۋەلسىزدىك العان سوڭ, اتامىز تاريحي وتانىنا كوشىپ كەتتى. ءبىز انامىزبەن بىرگە كەلىپ, اۋەلى قاراعاندىدا, كەيىن الماتىدا اتامىزدىڭ ۇيىندە بولدىق. اتامىز ەستەلىكتەر جازىپ جۇرگەنىنەن دە حاباردار بولدىم», دەيدى پاۆەل.
كونفەرەنتسيادا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى مۇحيت وماروۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى مۇحتارحان ماناپ, باياناۋىلدىق ولكەتانۋشى رامازان نۇرعاليەۆ دراماتۋرگ ەڭبەگى جايىندا جان-جاقتى دەرەكتەر باياندادى.
اتاپ وتەرلىگى, جازۋشىنىڭ تۋعان جەرى اۋليەلى قىزىلتاۋ – توپىراعى قۇيقالى جەر. مۇندا عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپ, ساتيرانىڭ ساردارى قادىر تايشىقوۆ, ابىلايدىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى شوتانا باتىر, اقىن ساقاۋ ماۋكە ۇلى, اتاقتى ات سىنشىسى كۇرەڭباي بەك ۇلى, ءىرى ءدىن قايراتكەرى, كوكىلتاش مەدرەسەسىنىڭ تۇلەگى قاليموللا جانتوقا ۇلى, وزگە دە قازاققا اتى ءمالىم تۇلعالار دۇنيەگە كەلگەن. بۇل جەردەن 18 شاقىرىم جەردە اتاقتى كۇرەسكەر اقىن ءمادي ءباپي ۇلىنىڭ (قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەگىندىبۇلاق اۋدانى مەن جۇسىپبەك اۋىلىن تۇندىك وزەنى ءبولىپ تۇر), اۋليەلى سارىولەڭ جاقتا الاشورداشى سالەمحات كۇلەنوۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەن جەرى بار.
پاۆلودار وبلىسى