بىردە ۋيكيپەديادان قازاق حالقى تۋرالى ماقالانى وقىپ وتىرىپ, ءبىر قىزىقتى «دەرەككە» كەزىكتىم. «سويلەيتىن ءتىلى» دەگەن باعانعا «قازاق, ورىس, شالا قازاق تىلدەرى» دەپ جازىپ قويىپتى. وقىدىم دا قايران قالدىم. قازاقتىڭ ءبىر بولىگى ورىسشا شۇلدىرلەيتىنى راس. وعان داۋ ايتا المايسىڭ. ەندى «شالا قازاق ءتىلى» قايدان شىققان دەگەن سۇراق سانامدا تۇردى دا قويدى.
كەيىن ويلانىپ قاراسام, شالا قازاق ءتىلى بار بولعانى ءوز الدىنا, ءتىپتى ءبىزدىڭ ارقايسىمىز سول تىلدە سويلەيدى ەكەنبىز. شىنتۋايتىندا, ءبىز سويلەپ قانا قويماي, ەرىكسىز تۇردە شالا قازاق ءتىلىنىڭ كەڭ تارالۋىنا بارىنشا جاعداي جاساپ, جاناشىرى بولىپ ءجۇر ەكەنبىز. بىراق ونى ءوزىمىز اسا مويىنداي قويمايمىز. ءتىل دەپ ەڭىرەگەندە ەتەگىمىز جاسقا تولادى. الايدا ءسوزىمىز ءبىر باسقا, ال ءىسىمىز مۇلدەم باسقا.
جۋىردا كۋرەر ارقىلى تاماققا تاپسىرىس بەرگەن ەدىك. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ ءبىر جىگىت تەلەفونىما قوڭىراۋ شالىپ: «زاكازىڭىزدى اكەلدىم. دومنىڭ دۆورىندا, پالەنشە ماگازينىنە ناپروتيۆ تۇرمىن» دەدى. بىلاي قاراساڭ, اسا كوڭىل اۋدارا بەرمەيتىن, قۇلاققا ءسىڭىستى بولىپ قالعان «تانىس» سوزدەر. ءتۇپ-تۇسىنىكتى سويلەپ تۇر. ال شىن مانىندە بۇل – شالا قازاق ءتىلىنىڭ جارقىن ۇلگىسى. وسى ەكى-ءۇش سويلەمنىڭ ىشىندە قازاق سوزدەرىنەن ورىس سوزدەرى كوپ ەكەنىن اڭعارامىز.
ءبىر قىزىعى, بۇل – شىمكەنت قالاسىندا بولعان جاعداي. كەزىندەگى ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇرىعى تولىق جەتە قويماعان, قازاقىلىق قالپىنان اجىراماعان ءوڭىر. بىراق سول جەردەگى جۇرتتىڭ ءتىلى جاڭاعىداي. ال وسىدان كەيىن سولتۇستىك وڭىردەگى احۋال قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن شامالاي بەرىڭىز.
تاعى بىردە تانىسىمنان «جاتاقحانادا تۇراسىڭ با, الدە پاتەر جالدايسىڭ با؟» دەپ سۇراعانىمدا, ونىڭ كۇلگەنى بار. سويتسەم مەن «ارتتا قالعان اتام زامانعى» تىلدە سويلەپ تۇر ەكەنمىن. دۇرىسى – «وبششاگادا تۇراسىڭ با يلي كۆارتيرا سنيمات ەتەسىڭ بە؟» دەپ ايتۋ كەرەك ەكەن...
مۇنىڭ ءبارى, وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ شىنايى قازاق تىلىنەن الىستاپ, بىرتىندەپ شالا قازاق تىلىنە قايىرىلماستاي بەت بۇرعانىمىزدى كورسەتەدى. ءتىپتى بۇل ءۇردىس جىل وتكەن سايىن كۇش الىپ بارادى. وعان قازىرگى جاس بۋىننىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرسەڭ, تولىق كوزىڭ جەتەدى. ازىرگە بۇل احۋالدى ويلاپ قام جەپ جۇرگەنىمىز شامالى. ەگەر بۇگىن نازار اۋدارماساق, ەرتەڭ ونىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايىن دەپ تۇر...
ەندى نە ىستەۋ كەرەك دەگەن سۇراق تۋادى. وسى بەتىمىزبەن كەتە بەرەمىز بە الدە ءتىلىمىزدىڭ تازالىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ارەكەت جاساپ كورەمىز بە؟ قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمى تەك ساحنانىڭ كيىمى بولىپ قالعانى سەكىلدى قازاقشا تازا سويلەۋدى دە ساحنانىڭ ەنشىسىنە قالدىرىپ, ال كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە ءبىرجولاتا «شالا قازاقشاعا» كوشەمىز بە؟
جالپى, كەز كەلگەن ءتىلدىڭ باسقا دامىعان تىلدەردەن جاڭا سوزدەردى وزىنە ءسىڭىرۋى – تابيعي قۇبىلىس ءارى كوپ جاعدايدا قاجەتتىلىك. ەگەر زاماناۋي سوزدەردى نەمەسە تەرميندەر مەن اتاۋلاردى باسقا تىلدەردەن الىپ جاتساق, ول ءتىلىمىزدىڭ بايۋى, ۋاقىت تالابىنا ساي دامۋى. ال وزىمىزدە بۇرىننان بار سوزدەردى شەتكە ىسىرىپ, ونىڭ ورنىنا كىرمە ءسوزدى ارالاستىرىپ سويلەۋدى ادەتكە اينالدىرۋ – ءتىلدىڭ قويىرتپاقتانۋى ارقىلى كەرىسىنشە سول ۇلكەن تىلگە بىرتىندەپ جۇتىلۋى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز قازىرگى كۇنى وسى ەكىنشى باعىتقا بەت بۇرىپ, انا ءتىلىمىزدى شۇبارلاپ سويلەۋدى جاپپاي ادەتكە اينالدىرىپ الدىق.
بىراق جاعدايدى تۇزەۋگە ءالى دە كەش ەمەس. ول ءۇشىن كىنانى مەملەكەتكە, وزىمىزدەن باسقانىڭ بارىنە ارتا بەرمەي, ەڭ الدىمەن وزگەلەرگە ۇلگى بولىپ, ورىس سوزدەرىن ارالاستىرماي, بارىنشا تازا سويلەۋگە داعدىلانۋىمىز كەرەك. ارينە, قالىپتاسىپ قالعان ادەتتەن ءبىر كۇندە ارىلۋ قيىن, بىراق مۇمكىن ەمەس دۇنيە دەپ تە ايتۋعا بولمايدى. ەگەر شىن مانىندە تىلىمىزگە جاناشىرلىق تانىتامىز دەسەك, وسى ءۇردىستى ارقايسىمىز وزىمىزدەن باستاۋىمىز قاجەت. «حوروشو» ەمەس «جاقسى» دەيىك, «يلي» ەمەس «نەمەسە» دەيىك, «داۆاي» ورنىنا «ساۋ بول», «قانەكي», «جاقسى» سوزدەرىن قولدانايىق. اپتا, اي اتاۋلارىن قازاقشا ايتۋدى داعدىعا اينالدىرايىق. تەڭىزدىڭ تامشىدان قۇرالاتىنى سەكىلدى ءتىلدىڭ تازالىعىن قالپىنا كەلتىرۋ دە وسىنداي كىشىگىرىم قادامداردان باستالسا كەرەك. ەگەر شالا قازاق ءتىلىنىڭ تارالۋىنا ودان ءارى ۇلەس قوسىپ جۇرە بەرمەي, كوپكە ۇلگى بولا بىلسەك, بىرتىندەپ ءتىلىمىزدىڭ تازالىعىن قالپىنا كەلتىرەمىز دەگەن ءۇمىت زور.