اڭشى ساباعى

بىردە مەكتەپ سەنبىلىگىندە فيزيكا ءپانى مۇعالىمى بەكوراز اعاي جولبارىس تۋرالى قىزىق اڭگىمە باستادى. قاپەلىمدە ءبىرىنشى سۇراعى: «بالالار, قازاقستاندا جولبارىس بار ما؟» ەدى. ءبارىمىز شۋ ەتىپ: «بۇرىن بولعان, قازىر جوق» دەپ جاۋاپ بەردىك.

ء«يا, بالقاش, شۋ, سىرداريا, ت.ب. وزەندەر بويىنداعى نۋ قامىس ىشىندە تۇران ويپاتى جولبارىسى جورىتقان. قازاق جەرىندە وسى اڭنىڭ سوڭعى جۇرناعى 1933 جىلى ىلە وزەنى بويىنان اۋلانىپ, ت ۇلىبى الماتىنىڭ بيو­لوگيا مۋزەيىنە قويىلعان دەگەن دە دەرەك بار. پاتشالىق رەسەي اسكەريلەرى ءحىح عاسىردىڭ 60-جىل­دارىنان باستاپ تۇركىستان ولكەسىنىڭ جولبارىسىن تۇگەلدەي قىرۋدى جوسپارلادى. ويتكەنى داريا جاعاسىنداعى شىپىرلاعان قابان شوشقانى ەركىن ازىق ەتۋدى ويلادى...» دەيتىن بەكوراز ۇستا­زىمىز. «ۆوكرۋگ سۆەتا», ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالدارىنان وقىعان باسقا دا قىزىق دەرەكتى قوسىپ ايتقانى جادىمىزدا.

اڭگىمەسىنىڭ ءبىر قايىرىمىندا «بالالار, جولبارىس اڭشىسىنىڭ ساباعى تۋرالى ءبىر اڭىز ايتىپ بەرەيىن» دەپ قالدى. بۇل ءسوزى ءبىزدى ۇزدىكتىرە تۇسەدى.

ء«سىرا, بۇل – سىر بويىنىڭ اڭگىمەسى. مۇنى شىمكەنت ماڭايىنىڭ ءبىر قارياسىنان ەستىگەنمىن. سىرداريا وڭىرىندە ەسكەن دەگەن اڭشى ءوتىپتى. جالاڭ قولىمەن جولبارىس ۇستاعاننىڭ سويىنان ەكەن. مىنا ارىس وزەنى باستاۋىن اقسۋ-جاباعىلىدان الىپ, سىرعا قۇيادى. مۇنىڭ دا بويى نۋ قامىس ەكەن. سول وزەنگە تاياۋ جالعىز بالاسى بار ءبىر كەم­پىر تۇرىپتى. جولبارىس قالىڭ قامىستى ەركىن جايلاعان كەز. ول كۇيەۋىن جولبارىس جارىپ جات­قاندا جىرتقىشتى قاق باسىنان بالتامەن ۇرىپ ولتىرگەن ايەل ۇقسايدى. سودان اللانىڭ جازۋى­مەن ەرى مەرت بوپ, ءوزى جەسىر قا­لادى. كەكشىلدەۋ دە بولسا كە­رەك, جالعىز بالاسىن جولبارىستى جاۋداي جۋساتقان ەسكەن اڭشىعا شاكىرتتىككە جىبەرىپتى. ول كەزدە اڭشىنىڭ امال-ءتاسىلىن ۇيرەنۋ بۇگىنگى وقۋ-توقۋدان كەم ەمەس. اناسىنىڭ باتاسىن العان بالا ەسكەننىڭ جانىندا تۋرا بەس جىل ءجۇرىپتى. راس, جىلىنا ءبىر مارتە كەلىپ, تاپقان-تايانعانىن اناسىنا بەرىپ, پەرزەنتتىك پارىزىن وتەيدى ەكەن. بىراق ءار كەلگەندە «اڭشى ەسكەڭ ءالى جالاڭ قولمەن جولبارىس ۇستاۋعا رۇقسات ەتپەدى. وسى كاسىپتى مەڭگەرگەندە اۋىلعا قايتامىن» دەيتىن كورىنەدى. ءسويتىپ, بەسىنشى جىل دەگەندە ەلگە ورالادى. ءبىتىمى ەڭسەلى, قال­پى قارۋلى. وڭ قولىنىڭ يىق تۇسىندا, سول قولىنىڭ بىلەگىندە تەرەڭ تىرتىق. سول جولى جولبارىسپەن بەتپە-بەت كەلىپ, جارىپ ءولتىرىپتى. تەرىسىن بولىسقا تاپسىرىپ, تارتۋ-تارالعى دا الىپتى... ەندى اڭشى جىگىت ءوز اۋىلىندا بۇرىن قامىس ىشىندە جورىتقان جولبارىستان اكە كەگىن الدى ما؟ جوق! بۇل شاقتا شىمكەنت ۋەزىن­دەگى پاتشا اسكەرى جولبارىس اتاۋلىنى شونجىگىنە دەيىن تىپ-تيپىل قىلعان ەكەن. ەندى نە ىستەمەككە كەرەك؟ بەس جىلعى شەبەرلىك جولىنداعى بەل-بەلەسىن قايدا قويادى؟ بەيشارا جىگىت قالعان ءومىرىن باي-باعلاننىڭ بارىمتا-قارىمتاسىندا وتكىزىپ, جۇرتقا ەسكەن اڭشى مەن ونىڭ قاسىندا وتكىزگەن كۇندەرىن اڭگى­مەلەپ قانا وتىرادى ەكەن...».

اڭىزعا ايىزىمىز قانباي قالعان ءبىز: «قاپ, ءا!..» دەيمىز دۋىل­داپ. سوندا بەكوراز اعاي ءبۇي دەيدى: ء«بارى ورنىمەن, ۋاقىتىنا ساي بولۋى كەرەك. الگى كەمپىردىڭ بالاسى جولبارىسى كوپ افريكا مەن ۇندىستانعا بارمايتىنى بەل­گىلى عوي. «زامانىنا قاراي ادامى, ادامىنا قاراي امالى» دەگەن ءسوز سوندايعا بايلانىستى ايتىلعان».

بۇگىندە كوشتەن قالعان, حا­لىققا قاجەتى جوق شارالار ناۋ­قانعا اينالىپ جاتسا نەمەسە «ەسەپ ءۇشىن ەسەپ» تۇزىلسە, وسى جولبارىس اڭشىسىنىڭ ءاپساناسىن ەسكە الامىن. ماسەلەن, انە ءبىر جىلى پياز بەن سارىمساق قات بولدى دا, كەلەسى جىلى كۇللى شارۋا سونى ەگىپ, ساۋ­داسى جۇرمەي قالدى. ايتالىق, قازىر بىزگە كەرەگى – تەرى مەن ءجۇندى دالاعا شاشپاي وڭدەپ, اجەتكە جاراتۋ بولسا, ءتيىستى ورىندار بۇعان باس قاتىرىپ جاتقان جوق. راسىندا, ەلىمىزدى ءجۇز اينالدىرا بىلعارىمەن قاپتايتىن شيكىزات تۇر, بىراق ءبىز جامان دەرمانتيندى قاناعات ەتەمىز. بىلىمگە كەلسەك, قايبىر جىلى «اعىلشىن ءتىلىن مەڭ­گەرتەمىز» دەپ, مەملەكەت قار­جىسىنا جاپپاي كۋرستار ۇيىمداستىرىلدى. قازىر سونىڭ ناتيجەسىن ەشكىم دە بىلمەيدى.

ايتۋعان دوسبي