ورتالىق ازيا: ارال تاعدىرى الاڭداتادى

1993 جىلى ورتالىق ازيانىڭ بەس مەملەكەتى – قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىن قۇرۋعا ۋاعدالاستى. ۇيىمدى قۇرۋداعى ماقسات ارالدىڭ قۇرعاۋىنىڭ قورشاعان تابيعي ورتاعا جانە ءوڭىر حالقىنا تەرىس اسەرىن ازايتۋ جونىندەگى ەلدەردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ بولدى. قور بىرلەسكەن مەملەكەتارالىق ەكولوگيالىق جانە عىلىمي-پراكتيكالىق باعدارلامالار مەن جوبالاردى ىسكە اسىرادى.

كەزدەسۋ بارىسىندا ترانس­شەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ ماسەلە­لەرى, سونداي-اق ارال تەڭىزى باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى ودان ءارى شەشۋ شارالارى قارالدى.

«بۇگىندە مەملەكەتتەرىمىزدىڭ باسشىلارى سۋ سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ارالدى قۇتقارۋ ۇزاقمەرزىمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتىنا اينالۋعا ءتيىس ەكەنىن باسا ايتتى. قوردىڭ باستى مىندەتى – ورتالىق ازيانىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن قورعاۋ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ەنەرگەتيكالىق, يرريگاتسيالىق جانە ەكولو­گيا­لىق ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى كەشەندى ءارى ۇتىمدى پايدالانۋ. ور­تاق كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ارقا­سىندا ەلدەرىمىز ءۇشىن ماڭىز­دى سا­نالاتىن بىرەگەي سۋ ايدى­نى­نىڭ جاعدايىن ساپالى تۇردە جاق­سارتا الامىز دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەپ اتاپ ءوتتى و.بەكتەنوۆ.

قابىلدانىپ جاتقان شارا­لارعا قاراماستان, ارال تەڭىزى باسسەينىندەگى سۋ رەسۋرستارى­نىڭ, ونىڭ ىشىندە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ءوسىپ كەلە جاتقان تاپشىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, حاقق الدىندا مۇددەلى مەملەكەتتەردىڭ شوعىرلانۋىن كۇشەيتۋ مىندەتى تۇر.

ولجاس بەكتەنوۆ وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق ينستيتۋتىنىڭ ماڭىزدى رولىنە توقتالىپ, حاقق مۇشە مەملەكەتتەرى باسشىلارى ەلىمىزدىڭ توراعالىق ەتۋ كەزەڭىندە قوردىڭ الدىنا قويعان باسىم مىندەتتەرىن اتاپ ءوتتى.

بارلىق تاراپتىڭ مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ورتالىق ازياداعى سۋ-ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كەشەندى جانە ءوزارا ءتيىمدى تەتىگىن ودان ءارى پىسىقتاۋ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى. اتاپ ايتقاندا, جاڭا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, جەردى قاشىقتان زوندتاۋدىڭ سپۋتنيكتىك دەرەك­تەرىن پايدالانۋ – ىنتى­ماقتاستىقتى نىعايتۋعا جانە سۋ رەسۋرستارىنىڭ ەداۋىر كولەمىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇعان قوسا, ەنەرگەتيكا­لىق جانە يرريگاتسيالىق ۇدەرىستەردى رەتتەۋدىڭ تيىمدى­لىگىن ارتتىرۋ ماقساتىن­دا ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ارال تەڭىزى باسسەينىندە سۋ رەسۋرستارىن ەسەپكە الۋدىڭ, مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ, باسقارۋ­دىڭ جانە ءبولۋدىڭ بىرىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن ازىرلەۋ ءارى ەنگىزۋ جونىن­دەگى جۇمىس جاندانادى. بۇل شارالار مەملەكەتتەردىڭ قاجەتتىلىگىن جابۋداعى تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزۋگە جانە كۇزگى-قىسقى كەزەڭدە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ, جازعى كەزەڭدە سۋارمالى سۋدىڭ تاپشىلىعىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان.

بيىل ارال تەڭىزىنىڭ قۇر­عاعان تابانىنا 275 مىڭ گەكتار سەكسەۋىل ەگىلەدى. 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل اۋماق 1,1 ملن گەكتاردى قۇرايدى. اتالعان مىندەتتى مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلى ارال ءوڭىرى­نىڭ ەكولو­گيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا قويعان ەدى.

كەزدەسۋ بارىسىندا تاجىك­ستان پرەمەر-ءمينيسترى­نىڭ ورىنباسارى زيوزودا سۋلايمون, تۇرىكمەنستان مي­نيسترلەر كابينەتى تور­اعا­سى­نىڭ ورىنباسارى تانگرىگۋلي اتاحاللىەۆ, وزبەكستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى شۋحرات گانيەۆ ۇسىنىستارىن ايتتى.

تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا ولجاس بەكتەنوۆ ءوڭىردىڭ ەكوجۇيەسىن جاقسارتۋ جونىندەگى جالپى ىسكە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن دەلەگاتسيا باسشىلارىنا العىسىن ءبىلدىرىپ, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ بىرلەسكەن جوسپارلاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن سىندارلى ديالوگكە مۇددەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

سونداي-اق استانادا وت­كەن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى باسقارماسىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جۇمىس جوسپارى بەكىتىلدى. جوسپار قۇرىلتايشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مەن حاقق پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋدى, قوردىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمى مەن شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋدى, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ مەن كەڭەيتۋدى, حاقق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋدى, تابيعي رەسۋرس­تاردى قورعاۋ جونىندەگى اقپاراتتىق, تالدامالىق جانە ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋدى, وتكىزۋدى جانە ولارعا قاتىسۋدى قامتيدى.