بيىلعى شىلدە ايىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويدى. سول ساپاردىڭ اياسىندا س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مەن قىتايدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ورمان تەحنولوگياسىنا ماماندانعان سولتۇستىك-باتىس ۋنيۆەرسيتەتتەرى اراسىندا قازاقستان-قىتاي اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى جانە ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىن بىرلەسىپ قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. قازىر ەكى تاراپ جاعىنان بۇل باعىتتاعى جۇمىس باستالدى. ورتالىقتىڭ اشىلۋى – بيزنەسكە, عىلىمعا جانە باسقا دا سالالاردىڭ دامۋىنا جول اشارى داۋسىز.
بۇگىنگى تاڭدا اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى رەفورمالاردى تابىستى ىسكە اسىرۋعا جوعارى بىلىكتى, باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار قاجەت. وسىعان جاۋاپ رەتىندە ءبىز جاڭا بۋىن ماماندارىن دايارلاۋعا باعىتتالعان ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ 2025-2029 جىلدارعا ارنالعان دامۋ باعدارلاماسىن ازىرلەدىك. اگرارلىق باعىتتاعى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە ءبىز نارىق پەن قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىن بولجاي وتىرىپ, ۋاقىتتان وزۋعا تىرىسامىز. ءبىز ءوز قىزمەتىمىزدە ساياسي, ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق جانە تەحنولوگيالىق فاكتورلاردى ەسكەرەمىز. بۇل بىزگە قازىرگى كەزەڭدەگى وزەكتى الەمدىك ۇردىستەردى ەسكەرىپ, بىلىكتى كادر دايارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان – تاريحي تۇرعىدان اگرارلىق ەل. سوندىقتان ماقساتىمىز – حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە تۇسەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ونىمەن بايلانىستى سالالارعا ەليتالىق مامان دايىنداۋ. ءبىر جاعىنان, جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن بايلانىس ءبىزدىڭ وقۋ باعدارلامامىزدى الەمدىك ستاندارتتارعا بەيىمدەۋگە كومەكتەسەدى.
قىتايدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىق – ارقاشان ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ ماڭىزدى باعىتى. ءبىز بۇل ىنتىماقتاستىقتان تاجىريبە مەن ءبىلىم الماسۋ مۇمكىندىگىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى, وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن, سونداي-اق بىرلەسكەن عىلىمي جوبالاردى ارتتىرۋ بولاشاعىن كورەمىز.
قازىرگى ۋاقىتتا س.سەيفۋللين ۋنيۆەرسيتەتى قحر-دان وزگە, اقش-تان باستاپ, وڭتۇستىك-شىعىس ەلدەرىنە دەيىنگى الەمنىڭ 35 ەلىمەن جاسالعان 180 كەلىسىم مەن مەموراندۋم نەگىزىندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. ال قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى – ەلىمىز ءۇشىن جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى باستى كورشىلەس ەلدىڭ ءبىرى. تەك, قحر-دىڭ 40 استام جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەت, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ورتالىقتارىمەن تىعىز بايلانىستامىز. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز تسينداو اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, سولتۇستىك-باتىس اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ورمان شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتى, حەنان اۋىلشارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتى, حاربين ۆەتەرينارلىق عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى, تارىم ۋنيۆەرسيتەتى, وڭتۇستىك-باتىس ۋنيۆەرسيتەتى, شيسەن كارتوپ يندۋسترياسى توبى, قىتايدىڭ شاندۋن اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمدارى اكادەمياسى, شىڭجاڭ اۋىلشارۋاشىلىق عىلىم اكادەمياسى, قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۋحان ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتى, شىڭجاڭ اۋىلشارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتى سەكىلدى قىتايدىڭ ىرگەلى عىلىم وردالارىمەن تىعىز بايلانىستىڭ ناتيجەسىندە قحر جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى قوسديپلومدى باعدارلامالاردى دا بەلسەندى دامىتۋدامىز.
مۇنداعى نەگىزگى ماقساتىمىز – ەكى ەل باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى بويىنشا حالىقارالىق جوباعا, عىلىمي بايلانىسقا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋ. بيىلعى استانا قالاسىندا وتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ وتىرىسىندا ەكى ەل پرەزيدەنتىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا قازاقستان-قىتاي اگرارلىق عىلىم مەن ءبىلىم ورتالىعىن بىرلەسىپ قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان ەدى.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارمەن بارعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپينمەن جاساعان كەلىسسوز ناتيجەسىندە س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن قىتاي سولتۇستىك-باتىس اۋىل جانە ورمان شارۋاشىلىقتارى ۋنيۆەرسيتەتتەرى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىپ, ەكى ۋنيۆەرسيتەت ماگيستراتۋرا دەڭگەيىندە «ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ تەحنولوگياسى» قوسديپلومدىق ءبىلىم باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا قول جەتكىزدى. ناتيجەسىندە, قازىرگى ۋاقىتتا 4 ماگيسترانت قوسديپلوم جوباسىنىڭ اياسىندا قىتايدا ءبىلىم الىپ جاتىر. قازىر قازاقستان مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق قارىم-قاتىناسى جىلدان-جىلعا نىعايىپ, ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعى, ءبىلىم-عىلىم سالاسىنداعى بايلانىسى ارتىپ كەلەدى.
بيىلعى مامىر ايىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيا ۆيتسە-ءمينيسترى چەن چياچانگ مىرزا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە بولىپ, حاربين عىلىمي زەرتتەۋ ۆەتەرينارلىق ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ, س.سەيفۋللين ۋنيۆەرسيتەتىندە اشىلعان قازاقستان-قىتاي بيولوگيالىق زەرتحانا جۇمىسىمەن تانىستى. سونداي-اق ۆيتسە-مينيسترمەن بىرلەسكەن زەرتتەۋلەردى دامىتىپ, ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى جالعاستىرۋ جونىندە كەلىستىك. الداعى ۋاقىتتا بۇل زەرتحانادا قىتايلىق عالىمدار ءوز تاجىريبەلەرىمەن بولىسەدى. جاقىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە كەلگەن قىتايلىق عالىم چجان چجەنماو وسى زەرتحانادا ءوزىنىڭ سان جىلعى تاجىريبەسىمەن بولىسەتىن عىلىمي مەكتەبىن اشاتىن بولدى. بۇگىن زەرتحانانى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسى ويداعىداي جۇرگىزىلىپ وتىر. بۇل – ەكى ەل جوعارى وقۋ اراسىنداعى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ودان ءارى دامۋىنا ىقپال ەتىپ, جاڭا بىرلەسكەن جوبالاردى ازىرلەۋدەگى ءساتتى قادامنىڭ ءبىرى.
قازىر ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋىن ءبولۋ ماسەلەسىمەن ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە كەلۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن قىتاي زەرتتەۋشىلەرى: «ورتالىق ازيا ەلدەرى سۋدى ىسىراپ ەتىپ, جەردى ءتيىمسىز پايدالانىپ وتىر», دەپ دابىل قاققانى بارشاعا ايان. بۇل قىتاي زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋ جانە جەر رەسۋرستارىن قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالاناتىنىن ەسەپتەپ, زەرتتەۋ جۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسىندە بەلگىلى بولدى. ورتالىق ازيا – الەمدەگى سۋ تاپشىلىعىن تارتىپ وتىرعان ايماقتاردىڭ ءبىرى. زەرتتەۋگە قاراعاندا, تاجىكستان بالاپان وسىرۋگە 61 ەسە كوپ سۋ جۇمسايدى, ال تۇرىكمەنستان ماقتا وسىرۋگە 42 ەسە ارتىق سۋ پايدالانادى ەكەن. ورتالىق ازيا ەلدەرى ەگىن ءوسىرۋ ءۇشىن سۋدى ىسىراپ ەتەتىنى بولەك اڭگىمە.
اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا «Dayu Irrigation Group Company» ۆيتسە-پرەزيدەنتى تسۋي جينگ حانىممەن جانە كومپانيا وكىلدەرىمەن كەزدەستىك. بۇل كەزدەسۋ سۋ رەسۋرستارى پروبلەمالارىنا ارنالدى. سوڭعى ەكى ونجىلدىقتا پلانەتانىڭ سۋ رەسۋرستارىنىڭ جاي-كۇيى, سونداي-اق ولاردى تۇتىنۋدىڭ وسۋىنە, لاستانۋىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق ارتىپ كەلەدى.
ورتالىق ازيا ەلدەرىندە يرريگاتسيانىڭ كەڭىنەن پايدالانىلۋى, سونداي-اق يندۋستريالاندىرۋ قارقىنىنىڭ جەدەلدەۋى ايماقتاعى ونسىز دا شەكتەۋلى سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعىن اكەلدى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە باكالاۆرلار ءۇشىن «سۋ رەسۋرستارى جانە گيدرولوگيا» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم باعدارلاماسى اشىلىپ, بيىل العاش رەت ستۋدەنتتەر قابىلدادىق. ال ماگيسترانتتارعا «سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە سۋ ديپلوماتياسى» اتتى جاڭا ءبىلىم باعدارلاماسىن ازىرلەۋ ۇستىندەمىز. بۇل ماماندىق بويىنشا الداعى جىلى ماگيسترانتتارعا ۋنيۆەرسيتەت ەسىگى ايقارا اشىلادى.
بيىل ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە العاش رەت سۋ رەسۋرستارى ماسەلەلەرىنە ارنالعان حالىقارالىق جازعى مەكتەپتىڭ جۇمىسى تابىستى ءوتتى. مۇندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنەن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان كەلگەن ستۋدەنتتەر, عالىمدار مەن سۋ رەسۋرستارى سالاسىنداعى ماماندار ءبىلىم الىپ, گۋمانيتارلىق بايلانىس ورنادى.
ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ەلىمىزدەگى, الەمنىڭ سۋ تاپشىلىعىن شەشۋ مەن ونى ءتيىمدى قولدانۋ بويىنشا تەحنولوگيالارعا باسا نازار اۋدارادى. بولاشاقتا سۋ رەسۋرستارىنىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋمەن اينالىساتىن مامانداردى دايارلاۋ ماقساتىندا قىتاي ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ, قوسديپلومدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ, سونداي-اق قىتاي ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن, «Dayu Irrigation Group Co», «Ltd» كومپانياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا يرريگاتسيا, مەليوراتسيا, باسقا دا سۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن سۋ رەسۋرستارىن باسقاراتىن قازاقستان-قىتاي حابىن قۇرۋ جوسپاردا بار.
جۋىردا س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلدەرى شىڭجاڭ اۋىلشارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن حوحاي ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا بىرلەسكەن سۋ زەرتحاناسىن اشۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. بۇل كەلىسىم ءۇش ۋنيۆەرسيتەت اراسىنداعى سۋ رەسۋرستارىنا بايلانىستى ىنتىماقتاستىقتى ءارى قاراي دامىتۋعا زور ىقپالىن تيگىزىپ, بىرلەسە اتقاراتىن جۇمىستارعا سەرپىن بەرەدى.
ەكى ەل باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ ماسەلەسىن تالقىلاعاندا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل سالادا تابىستى جۇزەگە اسىپ وتىرعان بىرلەسكەن جوبا بار ەكەنىن ايتتى.
«ەگىنشىلىكتە «smart» جۇيەسىن قولدانۋعا, سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋگە ايرىقشا نازار اۋدارىلادى. وسى ورايدا قىتايدىڭ تاجىريبەسى مەن تەحنولوگيالارىن قولدانۋعا, ناقتى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋعا مۇددەلىمىز. بىلتىر قازاقستاننىڭ قىتايعا ەكسپورتتاعان اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارى 2 ەسە ءوسىپ, 1 ميلليارد دوللارعا جەتتى. قىتاي نارىعىنا ساپالى ءارى تابيعي ەت ونىمدەرىن, مايلى جانە ءداندى داقىلدار ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا مۇددەلى ەكەنىمىزدى اتاپ وتتىك. بۇل رەتتە قازاقستان استىعىن 2 ميلليون تونناعا جەتكىزۋگە دايىنبىز. وسى سالاداعى ىقپالداستىقتى كەڭەيتۋ شارالارىن قولداعانى ءۇشىن توراعا سي تسزينپين مىرزاعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل اراسىندا عىلىم جانە ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تا نىعايىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاتزۋ قىتايدىڭ بىرنەشە جوعارى وقۋ ورنى اراسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىق ورناتقان.
بۇل ءوز كەزەگىندە س.سەيفۋللين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ يننوۆاتسياعا جانە ءبىلىم بەرۋدىڭ جوعارى ساپاسىنا دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن ىنتىماقتاستىق اگرارلىق عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇرىندىق بولادى.
قىتايدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىق ارقاشان قىزمەتىمىزدىڭ ماڭىزدى باعىتى سانالادى. ءبىز بۇل ىنتىماقتاستىقتا تاجىريبە مەن ءبىلىم الماسۋ مۇمكىندىگىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى, وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن, سونداي-اق بىرلەسكەن عىلىمي جوبالاردى ارتتىرۋ بولاشاعىن كورەمىز.
قانات تىرەۋوۆ, اكادەميك, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتور