سالىق – مەملەكەتتiڭ ءومiر ءسۇرۋi مەن دامۋىنىڭ نەگiزi. مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ وزگەرۋi مەن وركەندەۋi, ونىڭ سالىق جۇيەسiنiڭ قايتا قۇرىلۋىمەن جانە جاڭارۋىمەن بiرگە قالىپتاسادى.
سالىقتىڭ دامۋ تاريحى ەرتە كەزەڭنەن باستالعاندىقتان, بۇل قۇبىلىس رەتىندە – مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءار ءتۇرلى باسقارۋشىلىق توپتارعا بولiنۋiمەن بiرگە سايكەس كەلدى. سالىق سالۋدىڭ قالىپتى تەوريالىق نەگiزiنiڭ پايدا بولۋ تاريحى كونە عىلىم تۇرىنە جاتپايدى. XVII عاسىرعا دەيiن سالىق جونىندەگى بارلىق كوزقاراس كەزدەيسوق سيپاتتا بولىپ, ياعني عىلىمنىڭ ەشبىر سالاسىنا جاتقىزىلماي, قوعام ونى وزiندىك ءبىر عىلىم رەتiندە مويىنداماعان. ءار مەملەكەتتىڭ باسقارۋشىسى وزىندىك ساياسات جۇرگىزىپ, رەتسىز سالىقتى ەنگىزدى جانە ونى ءوزى قالاعان مولشەردە ءوندىرىپ الىپ وتىردى.
سوندىقتان سالىق ريم يمپەرياسىنىڭ وزىندە تەك قازىنالىق قىزمەتتى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تەحنيكالىق رەتتەۋشى جانە ەكونوميكالىق قاتىناستاردى قايتا ءبولۋ قىزمەتىن دە اتقاردى. سول كەزەڭدە سالىقتىق تولەمنىڭ سانى 200-دەن استى. سونداي-اق كەيىنگى سالىقتىق جۇيەنىڭ قالىپتاسۋى وزگەرتىلگەن تۇردە ەجەلگى دۇنيەنىڭ جۇيەسىن قايتالادى. وسىعان وراي سالىقتىڭ سالىق سالۋ وبەكتىسىن ايقىنداۋ, سالىقتىق تولەمنىڭ ءتۇرىن ەنگىزۋ جولدارى وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعانىن ايتا كەتۋ قاجەت. ەجەلگى ريم مەملەكەتىمەن بۇگىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سالىق جۇيەسىن سالىستىرساق, بىرنەشە سالىقتىڭ ءتۇرى ۇقساس ەكەنى بايقالادى.
ەرتە كەزەڭدە سالىق سالۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىنا بايلانىستى بولدى. كورەگەن باسشىلار ءوز حالقىنىڭ جاعدايىنا قاراي, سالىقتى ادىلەتتى تۇردە الىپ وتىرعان. كوپ جاعدايدا سوعىستا جەڭىسكە جەتكەن مەملەكەت جەڭىلگەن مەملەكەتكە اسا اۋىر تۇردە سالىق سالىپ, بار مالىن تارتىپ العان. سوعىستا ءوز ەركىمەن بەرىلگەن مەملەكەتكە كوپ سالماق سالىنباعان. مۇنى توميريس حانشايىمنىڭ: «ەگەر دە سوعىسپاي, بەرىلەتىن بولساڭدار, كۇندەلىكتى تىنىس تىرشىلىكتەرىڭدى جالعاستىرا بەرەسىڭدەر. ءبىز سەندەرگە تيىسپەيمىز» دەپ ايتقانى تۋرالى تاريحي جازبادان كەزدەستىرۋگە بولادى.
اتاقتى قولباسشى ءامىر تەمىر كورەگەننىڭ «حالىقتان كىرىستەر مەن كونتريبۋتسيالار جيناۋ تۋرالى» قاۋلىسىندا: «الىم, سالىق جيناۋ كەزىندە مۇمكىندىگىنشە حالىققا اۋىرتپاشىلىق تۇسىرمەۋ كەرەك جانە اۋماقتاعى ەلدى مەكەنگە سالماق سالۋدى ازايتۋ قاجەت. ويتكەنى, حالىقتىڭ كەدەيلەنۋى مەملەكەتتىڭ قازىناسىنىڭ تاپشىلىعىنا اكەلسە, ال مەملەكەتتىك مۇقتاجدىقتى وتەۋگە قاجەتتى قاراجاتتىڭ بولماۋى اسكەري جانە باسقا كۇشتەردىڭ ىدىراپ كەتۋىنە اكەلەدى. ال ەندى جەتكىلىكتى, مىقتى اسكەردىڭ جانە باسقا دا كۇشتەردىڭ بولماۋى – مەملەكەتتىك وكىمەت بيلىگىن جانە مەملەكەتتى السىرەتەدى» دەپ دانالىق تۇجىرىم جاساعان.
قازاق حاندىعى داۋىرىندە حالىق, نەگىزىنەن, سول كەزەڭدە اتالعان سالىق ءتۇرىنىڭ ءبارىن پايدالاندى. اۋىلداستىڭ شارۋاشىلىعىن باسقارۋ, ماۋسىمدىق كوشى-قون مەرزىمىن بەلگىلەۋ, داۋ-جانجالدى ءادىل شەشۋ, اۋىلعا تۇسكەن سالىقتى مەرزىمىندە تولەنۋىن قاداعالاۋ ماسەلەسىن اۋىلباسى اتقاردى. قازاقتىڭ حانى ەلدى بيلەۋمەن قاتار, اسكەردىڭ جوعارعى باسشىسى بولدى, حالىقتان ءار ءتۇرلى سالىقتى جيناپ الدى (سىيلىق, سوعىم, بايعازى, جىلۋ, ايىپ, قۇن تولەتۋ, بارىمتا ت.ب.). قازاق حاندىعىنىڭ اۋماعى مەن حالقى حاننىڭ تۋىستارى-سۇلتاندارى باسقاراتىن ۋدەلگە ءبولىندى. ءاربىر بولىس 10 مىڭ جانۇيادان تۇراتىن ۇلىستارعا ءبولىندى. ءاربىر ۇلىس وزىندىك تەرريتوريا مەن دەربەس اسكەردى يەلەندى. اپپارات پەن اسكەري قولدى ۇستاۋ ءۇشىن حاندار وزدەرىنە باعىنىشتى حالىقتان ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعدايعا بايلانىستى سالىقتى بەلگىلەپ جيناستىردى.
نەگىزىنەن كەلەسى مىندەتتى تولەمدەر قولدانىلدى: بادج (باج) – ءاربىر وتباسىدان الىناتىن سالىق, كەيدە ء«تۇتىن سالىعى» دەپ اتالدى; حارادج – وتىرىقشى حالىقتان الىناتىن جەر سالىعى; ۇشىر – كوشپەندى حالىقتىڭ مال باسىنان جينالاتىن 5% مولشەرىندەگى سالىق; زەكەت – مالدىڭ قىرىقتان ءبىر مولشەرىندە الىناتىن شارۋاشىلىققا سالىناتىن سالىق; سوعىم – قىس مەزگىلىندە حان جانۇياسىنا ەت بەرۋدى كوزدەيتىن تابيعي نىسانداعى سالىق; حانلىق – ارىزدانۋشى ادامنىڭ شاعىم سوماسىنان 10%-دى قۇرايتىن سوتتىق باج.
سالىق جۇيەسىنىڭ عاسىرلار بويى دامىپ, وركەنيەتتى تۇردە قالىپتاسقان شاعى XVII عاسىردىڭ سوڭى مەن XVIII عاسىردىڭ باسىنا تۇسپا-تۇس كەلدى. ونىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىنىڭ ىشىندەگى ەڭ نەگىزگىسى – ادام سميت. ول ءوزىنىڭ 1776 جىلى شىققان «حالىقتار بايلىعىنىڭ تابيعاتى مەن سەبەپتەرىن زەرتتەۋ جونىندە» كىتابىندا: «مەملەكەتتىڭ تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ تابىسىنا قاراي مەملەكەتتىڭ مۇقتاجدىعىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ات سالىسۋى ءتيىس. ولار تولەيتىن تولەم – سالىقتىڭ مولشەرى وتە ءدال ايقىندالعانى, سونداي-اق تولەۋ مەرزىمى, تولەۋ ءتاسىلى جانە تولەنەتىن سوماسى وتە انىق بولۋى قاجەت. سالىقتى الۋ كەزەڭى مەن ۋاقىتى نەمەسە ءتاسىلى سالىق تولەۋشى ءۇشىن ىڭعايلى ءارى قولايلى بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, ءاربىر سالىقتىڭ سالماعى حالىقتىڭ جان قالتاسىن ويسىراتىپ كەتپەي, مۇمكىندىگىنشە ازداپ الىنۋى قاجەت. سوندا مەملەكەت قازىناسىنا تابىس مولشەرلەگەن مەجەدەن ارتىق بولماسا, كەم تۇسپەيدى» دەپ جازعان ەدى. ادام ءسميتتىڭ كوزقاراسى ءامىر تەمىردىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنا سايكەس كەلەدى.
قازاق تاريحىنداعى مەملەكەتتىڭ سالىق ساياساتىنا اسا اۋقىمدى وزگەرىس ەنگىزگەن كەنەسارى حان ەدى. كەنەسارى حاننىڭ سالىق جيناۋ ساياساتىنداعى نەگىزگى ماقساتى – جەكە فەودالدار جينايتىن سالىقتى, حان قازىناسىنا تۇسەتىن جالپى سالىقپەن اۋىستىرۋ. بۇل فەودالدىق سالىقتى مەملەكەتتىك سالىقپەن اۋىستىرۋ قادامى بولدى. ناقتىراق ايتقاندا, سالىقتى جينايتىن بي-بولىس پەن كوپەستىڭ قىزمەتىن حاننىڭ تاعايىنداعان ارنايى وكىلى اتقارادى. كەنەسارى حاننىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان سالىق جيناۋ قىزمەتى جەرگىلىكتى باي-ماناپتىڭ ىشتەي رەنىشىن تۋعىزدى. سەبەبى, سالىق جيناۋ كەزىندەگى ءبىراز تابىسىنان قاعىلدى. دەگەنمەن كەنەسارى حان بۇگىنگى تاڭداعى سالىق قىزمەتى ورگانىنىڭ قالىپتاسۋىنا مۇرىندىق بولدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز مەملەكەت بولعانىنان باستاپ سالىق جۇيەسىنە كوپتەگەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى جانە ءوزىنىڭ دامۋ بارىسىندا ەلىمىزدىڭ سالىق جۇيەسى رەفورمالاۋدىڭ بىرنەشە كەزەڭىنەن ءوتتى.
ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ 2022 جىلعى جولداۋىندا «ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋى – سالىق ساياساتىنىڭ تۇسىنىكتى جانە بولجاۋعا بولاتىنداي ەتىپ جۇرگىزىلۋىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن» اتاپ ءوتتى. فيسكالدىق رەتتەۋدى قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن 2023 جىلى جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ ازىرلەنەتىنىنە جانە ونىڭ ەڭ وزەكتىسى سانالاتىن سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ ماسەلەسىنىڭ تولىق قايتا جازىلۋى ءتيىس ەكەنىنە اسا نازار اۋداردى. سونداي-اق, جۇمىستىڭ بارىسىندا جۇزبە-ءجۇز كەزدەسۋدىڭ بولمايتىنى جانە سالىقتىق باقىلاۋ قىزمەتىنىڭ تولىق تسيفرلاندىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى اتالىپ ءوتتى. «تاعى ءبىر باسىمدىلىق – سالىقتىق ىنتالاندىرۋ شاراسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. ول ءۇشىن ەكونوميكانىڭ ءار ءتۇرلى سالاسىندا ديففەرەنتسيالدى سالىق مولشەرلەمەسىنە كوشۋ كەرەك. پايدانىڭ تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋعا جانە عىلىمي ازىرلەمەلەرگە جۇمسالعان بولىگىنە سالىناتىن كورپوراتيۆتى تابىس سالىعىن تومەندەتۋ نەمەسە ودان بوساتۋ ءتاسىلىن ەنگىزۋ كەرەكتىگى دە اتالدى.
سالىق تولەۋشىنىڭ سالىقتان جالتارۋىن ازايتۋ ماقساتىندا ارنايى سالىق رەجىمىن جەڭىلدەتۋ, سالىق جۇكتەمەسىن تومەندەتۋمەن ۇيىمدى قاساقانا بولشەكتەۋگە جول بەرمەۋدىڭ ماسەلەسى دە جاڭا سالىق كودەكسىندە قاراستىرىلۋى جانە ساۋدا-ساتتىقتىڭ زامان تالابىنا ساي وركەندەۋى ءۇشىن مولشەرلەمەسى قولايلى جانە ءتارتىبى قاراپايىم بەرىلگەن بولشەك ساۋدا سالىعىن قولدانۋدىڭ اياسىن كەڭەيتۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە قاراستىرىلدى.
سونىمەن قاتار قر پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ 2023 جىلى جاڭا سايلانعان پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءبىرىنشى بىرلەسكەن وتىرىسىندا اشىق سالىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى باسا ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرى بويىنشا: «كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋ قاجەت, ول ءۇشىن تۇراقتى جانە اشىق سالىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. ول ۇلتتىق بايلىقتى وڭتايلى ءبولۋدى, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن جانە ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىن ماقساتتى قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس».
«فيسكالدىق ورگاندار مەن بيزنەستىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ بۇكىل ۇدەرىسى تولىعىمەن تسيفرلاندىرۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل كاسىپكەرلەردىڭ ءومىرىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى, سونداي-اق بيۋدجەت كىرىستەرىن جۇيەلى تۇردە ارتتىرادى. سالالىق باسىمدىقتار نەگىزىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ باسىم بولىگىن قۇرايتىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى مەن قوسىلعان قۇن سالىعى بويىنشا مولشەرلەمەلەردى سارالاۋ قاجەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى. سونداي-اق ول جوعارى تابىستى ءىرى كاسىپورىندار مەن شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋشى كومپانيانىڭ مەملەكەتكە سالىقتى كوبىرەك تولەۋى كەرەكتىگىن دە قوستى. بۇل تۇتاس الەمدە كەڭ تاراعان تاجىريبە.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ 2023 جىلى 20 ناۋرىزدا سالىق كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە قول قويدى. سالىق كودەكسىنە قابىلدانعان تۇزەتۋلەر بولشەك ساۋدا سالىعىن قايتارۋدى كوزدەيدى. بۇعان دەيىن بولشەك ساۋدا سالىعى بيزنەس ءۇشىن داعدارىسقا قارسى شارا رەتىندە 2021 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن كۇشىندە بولدى. كاسىپكەرلەر جەكە نەمەسە تابىس سالىعىنىڭ ءۇش پايىزىن تولەدى. الايدا, 2023 جىلدىڭ باسىنان باستاپ بولشەك ساۋدا سالىعى تەك قوعامدىق تاماقتاندىرۋ سالاسىنا قاتىستى بولدى. تۇزەتۋلەردىڭ جاڭا پاكەتىندە بولشەك ساۋدا سالىعى شەكتەۋسىز جۇمىس ىستەيدى جانە قوعامدىق تاماقتاندىرۋ سالاسىنا عانا ەمەس, كەڭەيتىلگەن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ تىزىمىنە اسەر ەتەدى. ناۋرىزدىڭ باسىندا سەنات سالىق زاڭناماسىنا تۇزەتۋلەر قابىلدادى, وعان سايكەس بولشەك ساۋدا سالىعىن جالدامالى جۇمىسكەرلەرىنىڭ سانى 200 ادامنان اسپايتىن, ال تابىسى كۇنتىزبەلىك جىلدا ەكى ميلليارد تەڭگەدەن اسپايتىن كاسىپكەرلەر قولدانا الادى. ول كەلەسى مولشەرلەمەلەر بويىنشا تولەنەدى: جەكە تۇلعالارعا ساتۋ ءۇشىن - 4 پايىز جانە زاڭدى تۇلعالارمەن وپەراتسيالار ءۇشىن - 8 پايىز.
قالالار مەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندە قىزمەت تۇرىنە جانە وبەكتىنىڭ ورنالاسقان جەرىنە بايلانىستى, ماسەلەن, اۋدان ورتالىقتارى مەن اۋىلداردا كاسىپكەرلىكتى جۇرگىزۋ ءۇشىن ءار ءتۇرلى جاعدايلار بار ەكەنىن ەسكەرىپ, ءماسليحاتتار مولشەرلەمەنى 4 پايىزدان 2 پايىزعا دەيىن تومەندەتە الادى (50 پايىزعا دەيىن). سالىق رەفورماسى اياسىندا ء«سان-سالتاناتقا سالىق» سالۋدى ەنگىزگەن ءجون. مۇنىڭ ورتا تاپقا قاتىسسىز, بۇل سالىق تەك اسا قىمبات جىلجىمايتىن م ۇلىك جانە اۆتوكولىك ساتىپ العان كەزدە سالىنادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ 2023 جىلعى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋىندا دا سالىققا قاتىستى بىرنەشە تاپسىرما ناقتىلاندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى سالىق ساياساتىنىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قۇرىلىمى مەن قىزمەتىن قورىتىندىلاي كەلە, نەگىزگى مىقتى تۇستارى رەتىندە كەلەسىنى اتاۋعا بولادى: مەملەكەتىمىزدە وڭاي اسىرەسە كاسىپكەرلەر ءۇشىن سالىستىرمالى تۇردە قاراپايىم جانە تۇسىنىكتى سالىق سالۋ جۇيەسى قولدانىلادى; قازاقستاندا شەتەلمەن سالىستىرىپ قاراعاندا سالىق مولشەرلەمەسى الدەقايدا تومەن; سالىقتىق جەڭىلدىك پەن ىنتالاندىرۋدىڭ كوپ بەرىلۋى; دۇنيەجۇزىلىك بانك جۇرگىزگەن «بيزنەستى جۇرگىزۋ 2020» ەسەبى بويىنشا, قازاقستان سالىق تولەۋدىڭ جەڭىلدىگى مەن بيزنەسكە بەرىلگەن تالاپتى ساقتاۋ اۋىرتپالىعىن ولشەيتىن «سالىق تولەۋ» كورسەتكىشىنە سايكەس 190 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 25-ءشى ورىن الادى. سونداي-اق ەسەپتىلىكتە جاڭارتۋدى قاجەتسىنەتىن كەيبىر باعىتتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە سالىقتىق زاڭنامانى ساقتاۋدىڭ مەرزىمىن, شىعىندى ازايتۋ مەن سالىق جۇيەسىن جەڭىلدەتۋ شارالارى كورسەتىلگەن; سالىق تولەۋدەن جالتارۋدىڭ دەڭگەيى ءىجو كولەمىنە شاققاندا 20-25% مولشەرىندە باعالانادى. بۇل اتالعان ءىس-شارالار مەملەكەتتىك كىرىستەردى جيناۋ ءۇشىن جانە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق وركەندەۋىنە ىقپال ەتەدى.
قازاقستاننىڭ سالىق ساياساتىندا ءالسىز تۇستار دا بار: ماسەلەن, ەلىمىزدە 2001 جىلدان بەرى سالىق كودەكسى بىرنەشە رەت قابىلداندى, سوندىقتان بىرنەشە زاڭ اياسىندا 1000-عا جۋىق تۇزەتۋ مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى; سالىق قىزمەتى ورگانىنىڭ ارنايى ورگان رەتىندە مارتەبەسىنىڭ بولماۋى جانە سالىق ورگانى قىزمەتكەرى جالاقىسىنىڭ تومەن بولۋى; قىزمەتكەرگە بەرىلەتىن الەۋمەتتىك پاكەتتىڭ تىس قالۋى; قازىرگى سالىق كودەكسىن ءتۇسىنىپ وقۋدىڭ قيىندىعى, ياعني قازاقشاعا دۇرىس اۋدارىلماۋى, كوپتەگەن تۇزەتۋدىڭ ەنگىزىلۋى; قازاقشا نۇسقاسىنا ەش نازار اۋدارماستان سالىق كودەكسىنىڭ ورىسشا نۇسقاسىنىڭ ءجيى قولدانىلۋى. 2010 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن سالىقتىڭ ءىجو-گە قاتىناسى ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن ءتۇسىمدى ەسەپكە العاندا دا 24-26%-دان 16-21%-عا دەيىن تومەندەدى, ال ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەردى ەسەپكە الماعاندا كورسەتكىش 13-15% شەگىندە اۋىتقىعان. بۇل جان باسىنا شاققانداعى ءىجو دەڭگەيى بويىنشا سالىستىرىلاتىن ەلدە: چيليدە – 22%, تۇركيادا – 23%, لاتۆيادا – 31%; سالىقتىڭ ونىمدىلىگى نەمەسە سالىق جيناۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەن بولۋى. ءىجو-دەگى بەلگىلى ءبىر سالىق ءتۇرىنىڭ ءتۇسىمى ۇلەسىنىڭ جانە وسى سالىق بويىنشا نومينالدى مولشەرلەمەنىڭ اراقاتىناسى رەتىندە ەسەپتەلەدى. ماسەلەن, قازاقستاندا ققس ونىمدىلىگى 12% مولشەرلەمەمەن – 0,30, ازەربايجاندا 18% مولشەرلەمەمەن – 0,36, گرۋزيادا 18% مولشەرلەمەمەن – 0,54 قۇرايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جتس ونىمدىلىگى 10% مولشەرلەمەمەن – 0,13 قۇرايدى, ال گرۋزيادا 20% مولشەرلەمەمەن – 0,34, رەسەيدە 13% مولشەرلەمەمەن – 0,30 قۇرادى. سالىق جەڭىلدىگىنىڭ 200-دەن اسا ءتۇرى بار, ونىڭ جيىنتىق اقشالاي كولەمى وتە ماڭىزدى. ءوز كەزەگىندە, سالىق ساياساتى شەڭبەرىندەگى كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر, سونداي-اق ونىڭ جۇيەسىز جانە ب ۇلىڭعىر قولدانۋ اياسى باسەكەلەستىكتى بۇرمالاپ قويادى, سونىمەن قاتار بيۋدجەتكە الىنباعان تۇسىمدەر رەتىندە سالىق بازاسىن ازايتادى; ققس مولشەرلەمەسىنىڭ بىردەي بولۋى, ال دامىعان ەلدە ءار ءتۇرلى مولشەرلەمەنى قولدانادى. نورۆەگيادا مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيا ءۇشىن تابىستىڭ 50% دەڭگەيىندەگى ارنايى سالىق بار. قىتايدا تابىستىڭ 20-40% مولشەرىندە, وزبەكستاندا ءار سالاعا بايلانىستى سالىق مولشەرلەمەسى 12-22%; ەۋرووداق ەلىندە ققس-تىڭ تومەندەتىلگەن مولشەرلەمەسى (كەمى 5%), ونىڭ ىشىندە 18 ەلدە 2 تومەندەتىلگەن مولشەرلەمە بار: ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى, فارماتسەۆتيكا, باسپا ونىمدەرى (گازەت, كىتاپ, جۋرنال), اۋىل شارۋاشىلىعى رەسۋرسى (جەم, تىڭايتقىش) سالاسىندا قولدانىلادى. يسپانيا, فرانتسيا, يتاليا, ليۋكسەمبۋرگ جانە يرلانديادا باسپا ونىمىنە, فارماتسەۆتيكاعا, اۋىل شارۋاشىلىق ونىمىنە ققس-تىڭ ەڭ تومەن مولشەرلەمەسى (5% از) قولدانىلادى.
ەلىمىزدىڭ سالىق ساياساتىن وڭتايلاندىرۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ بىرنەشە مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋعا بولادى: ەڭ ءبىرىنشى جاڭا سالىق كودەكسى اعىمداعى احۋالدىڭ سىن-قاتەرىنە دەر كەزىندە ارەكەت ەتەتىن, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى بولۋى ءتيىس; سالىق كودەكسى قازىنالىق ساياساتتى جەتىلدىرەتىن سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ تۇسىنىكتى, ناقتى جانە اشىق راسىمدەرىن بەلگىلەپ, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋعا, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋعا, سالىق بازاسىن كەڭەيتۋگە جانە بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن نىعايتۋعا باعىتتالۋى ءتيىس; سالىق قىزمەتى ورگانىن ارنايى ورگان رەتىندە مارتەبەسىن كوتەرۋ جانە ارنايى كيىم ۇلگىسىمەن قامتاماسىز ەتۋ; جۇمىسقا الىناتىن قىزمەتكەرگە تالاپتى كۇشەيتۋ, جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ; مەملەكەتتىڭ ەڭ سەنىمدى وكىلى رەتىندە انت بەرۋ ءراسىمىن ەندىرۋ; سالىق قىزمەتكەرىنىڭ مەملەكەت تاراپىنان قورعالۋى; تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ; شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ; سالىقتىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ; تىكەلەي جانە جاناما (سالىقتىق شەگەرىمدەر جۇيەسى ارقىلى) سارالاۋ ارقىلى ەكونوميكانىڭ ءار ءتۇرلى سالاسى ءۇشىن سارالانعان سالىق سالۋ مولشەرلەمەسىن ەنگىزۋ. ماسەلەن, جەكەلەگەن سالا ءۇشىن ءار ءتۇرلى سالىق مولشەرلەمەسىنىڭ بولۋى ماڭىزدى. بۇل تاجىريبە فرانتسيا, گەرمانيا, اقش, يتاليا, رەسەي سياقتى دامىعان ەلدە كەڭىنەن قولدانىلادى: اوك ءۇشىن باسقاشا سالىق مولشەرلەمەسى; ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, يسلانديا جانە نورۆەگيادا بانك سەكتورىنىڭ سۋبەكتىسى ءۇشىن سارالانعان مولشەرلەمەسى; ەو-نىڭ بىرقاتار ەلىندە جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەر مەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ءوندىرۋ ءۇشىن تومەندەتىلگەن مولشەرلەمەلەر; ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنان سالىقتى بىرىڭعاي سالىققا بىرىكتىرۋدىڭ مۇمكىندىگى. بۇل تاجىريبە تەك شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قاتىستى قولدانىلادى; حالىقارالىق تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلاتىن جەكە تابىس سالىعى بويىنشا شەگەرىمدەر تەتىگىنىڭ قول جەتىمدىلىگىن جۇيەلەۋ جانە ارتتىرۋ, ماسەلەن: يپوتەكا, سپورت, ونەر جانە ت.ب. بويىنشا شەگەرىمدەردى ەنگىزۋ; سالىقتى تولەۋدەن قاساقانا نەمەسە زاڭسىز جالتارعانى ءۇشىن جازانى ساقتاپ, سالىق قىزمەتىنىڭ قىزمەتىن جازادان سالىقتىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا قايتا باعدارلاۋ ءۇشىن كولدەنەڭ جانە تسيفرلىق مونيتورينگتى ەنگىزۋ. بۇل تاۋەكەل جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى; سالىق زاڭناماسىن دەكريميناليزاتسيالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سالىق تولەۋدەن جالتارعانى ءۇشىن كومپانيا اينالىمىنىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزى تۇرىندە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ نورماسىنىڭ شەكتەرىن قايتا قاراۋ; سالىق رەجيمىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ادىلدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن اعىمداعى ارناۋلى سالىق رەجيمىن ونىڭ ولشەمىن جەتىلدىرۋ ارقىلى جانە ۇساقتاۋ بەلگىلەرى انىقتالعان بيزنەس سۋبەكتىسى ءۇشىن توپتىق سالىق سالۋدى ەنگىزۋ; تەحنولوگيالىق كومپانياعا سالىقتىق ىنتالاندىرۋلار جاساۋ; اسا قىمبات جىلجىمايتىن م ۇلىكتەر مەن كولىك قۇرالدارىنا سالىناتىن ء«سان-سالتانات سالىعىن» ەنگىزۋ; جوعارعى وقۋ ورىندارىندا «سالىقتىق مەنەدجمەنت», «سالىق سالۋ», «سالىق ءىسى» جانە باسقا دا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋ.
مەملەكەتىمىزدىڭ سالىق ساياساتىنا قاتىستى قاۋىپ-قاتەرلەرىن قاراستىرساق: بيزنەسكە بەرىلەتىن كەيبىر سالىقتىق جەڭىلدىك پەن ارتىقشىلىق سالىق جۇكتەمەسىن ادىلەتسىز بولۋگە اكەلەدى; سالىق زاڭناماسىنداعى ءجيى وزگەرىستىڭ بولۋى بيزنەس ءۇشىن بەلگىسىزدىك تۋدىرۋى مۇمكىن, وعان بەيىمدەلۋ مەن ونى ورىنداۋ ءۇشىن قوسىمشا رەسۋرستى قاجەت ەتەدى; زاڭسىز سحەما مەن سالىقتىق جالتارۋدىڭ ورىن الۋى; حالىقارالىق باسەكەلەستىكتىڭ ورىن الۋى: جاھاندانۋ جانە اشىق الەمدىك نارىق جاعدايىندا قازاقستان ءوزىنىڭ سالىق رەجيمىنىڭ كومەگىمەن شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى تارتاتىن باسقا ەلدىڭ تاراپىنان باسەكەلەستىككە تاپ بولۋى, ال بۇل ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن قيىندىق تۋدىرادى; شاعىن بيزنەس نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ كەيبىر بيزنەس تۇرىنە سالىق سالۋدى ناقتى رەتتەۋدىڭ بولماۋى, ولارعا سالىق سالۋدا بەلگىسىزدىك پەن قيىندىق پايدا بولادى; ءتۇرلى مەملەكەتتىك مەكەمە مەن ۆەدومستۆو اراسىنداعى ۇيلەستىرۋ جۇمىسىنىڭ بولماۋى. ۇيلەستىرۋدىڭ بولماۋى – كۇش-جىگەردىڭ قايتالانۋىنا, سالىق تولەۋشى اراسىندا شاتاسۋعا جانە رەسۋرستى ءتيىمسىز پايدالانۋعا اكەلۋى مۇمكىن; قوسارلى سالىق سالۋ ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن ققس جانە اكتسيز سالىعى جۇيەسىندە بايقالىپ جاتىر. بۇل سالىق تولەۋشى ءۇشىن ايتارلىقتاي قارجىلىق اۋىرتپالىققا اكەلۋى جانە قازاقستانعا شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى تەجەۋى مۇمكىن.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن سالىق ساياساتى بويىنشا كەلەسى تۇجىرىمدار جاسالادى:
سالىق كودەكسىن قولدانۋدى جەڭىلدەتۋ شارالارى. سالىق جۇيەسىن قولايلى بولۋى ءۇشىن ىقشامداۋ كەرەك, ناقتىراق ايتقاندا, زاڭدار مەن نورمالاردان ءمانسىز تۇسىندىرمەلەردى الىپ تاستاۋ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سالىق كودەكسى سالىق تولەۋشى ءۇشىن ءتۇسىنۋى وڭاي جانە قولدانۋعا جەڭىل قۇجات بولۋى ءتيىس, بۇل سالىق تولەۋشىگە سالىق مىندەتتەمەسىن ورىنداۋدى جەڭىلدەتەدى جانە سالىق جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. وسىعان وراي ۇكىمەت سالىق پەن تولەمنىڭ سانىن ازايتۋدى, ارتىق سالىق جەڭىلدىگىن جويۋدى جانە مۇمكىندىككە قاراي سالىق مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋ شاراسىن قاراستىرۋى ءتيىس. سوندىقتان سالىق كودەكسى سالىق پەن بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمنىڭ ەسەپتەلۋ جولىن جانە تولەۋ مەرزىمى تۋرالى ناقتى تۇسىندىرمەلەر مەن مىسالدار نەگىزىندە قول جەتىمدى جانە پايدالانۋشىعا ىڭعايلى بولۋى قاجەت. سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ جۇمىستارى. سالىق اكىمشىلەرى كوپ جاعدايدا از جۇمىس جاسايدى, بەلگىلى ءبىر دايىندىقتان وتپەيدى جانە جەتكىلىكتى رەسۋرستارعا يەلىك ەتە المايدى, مۇنىڭ ءبارى سالىق زاڭناماسىن ءتيىمدى قولدانۋدى قيىنداتاتىنى ايقىن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە سالىق تولەۋدەن جالتارۋ كەڭ ەتەك العان جانە ۇكىمەت ءوز دامۋ ماقساتىن قولداۋعا قاجەتتى كىرىستەردى جيناي المايدى. ۇكىمەت سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جاقسارتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋى ءتيىس. بۇل سالىقتىق باسقارۋ تەحنولوگياسىنا ينۆەستيتسيانى تارتۋ جانە سالىق اكىمشىسىن وقىتۋدى قامتۋى كەرەك. سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋدىڭ نەگىزىندە ۇكىمەت بيۋدجەتتىڭ كىرىس كوزدەرىن جيناۋدى ارتتىرادى جانە سالىق تولەۋدەن جالتارۋدى ازايتادى. سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ شارالارى. زاماناۋي تەحنولوگيانى پايدالانۋ – قازاقستاندا سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ودان ءارى ارتتىرادى. سونداي-اق سالىقتىق ەسەپتىلىكتى, كارتوتەكانى, تولەم جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ ناتيجەسىندە قاعازباستىلىقتى ازايتۋعا, ۋاقىتتى ۇنەمدەۋگە جانە مالىمەتتىڭ ناقتى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. سالىق تولەۋشى ءۇشىن قۇجاتتى تاپسىرۋ مەن سالىقتى تولەۋدى جەڭىلدەتەدى جانە زاڭنامانىڭ ساقتالۋىنا ىقپال ەتەدى. سالىق تولەۋشى سالىقتى ونلاين رەجيمدە تاپسىرسا جانە تولەسە, ەلەكتروندىق سالىق تۇبىرتەگى مەن حابارلامانى جىبەرسە, بۇل تسيفرلىق سالىق پلاتفورماسىنىڭ قىزمەتىن نىعايتادى. سالىقتىق قۇقىق قولدانۋدى كۇشەيتۋ. سالىقتىق باقىلاۋدى جانداندىرۋ قاجەت. سالىقتىق تولەمنىڭ ورىندالۋى جانە سالىق تولەۋدەن جالتارۋدى انىقتاۋ ءۇشىن, ايىپپۇل مەن ءوسىمپۇل, پايىز جانە قىلمىستىق ايىپتاۋدى قوسا العاندا, سالىق تولەۋدەن جالتارعانى ءۇشىن قاتاڭ جازالار قولدانۋى ءتيىس. سالىق ساياساتىندا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ. اشىقتىق سالىق تولەۋشى مەن ۇكىمەتتىڭ اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋ ءۇشىن قاجەت. اشىقتىقتىڭ بولماۋى سىبايلاس جەمقورلىققا مۇمكىندىك تۋعىزۋى جانە سالىق زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىنا نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن. سالىق دەرەكتەرى كوپشىلىككە قولجەتىمدى بولۋى كەرەك. سالىقتىڭ ستاتيستيكاسى, ونىڭ ىشىندە سالىقتىق ءتۇسىم مەن سالىق مولشەرلەسى جانە سالىق تولەۋشىنىڭ سانى جاريالانۋى ءتيىس. سونداي-اق, سالىق تولەۋشى ءۇشىن بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىقتىق ءتۇسىمنىڭ ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن قالاي پايدالانىلاتىنى جانە قانداي ماقساتقا جۇمسالعانى جونىندە ناقتى تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلۋى قاجەت. مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى ارتتىرۋ. سالىق قىزمەتى ورگانىنا مەملەكەتتىڭ ەڭ سەنىمدى ورگانى رەتىندە ارنايى مارتەبە بەرىلۋى قاجەت, سونداي-اق سالىق ساياساتى مەن اكىمشىلىكتىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماقساتىنا سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق مينيسترلىك پەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ اقپاراتتىق بازاسىنا قول جەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساپالى كورسەتىلۋىنە جانە ۋاقىتتىڭ ۇنەمدى پايدالانىلۋىنا ىقپال ەتەدى. تىكەلەي جانە جاناما سالىقتى وڭتايلى تۇردە ۇشتاستىرۋ. قازاقستاندا تىكەلەي جانە جاناما سالىقتىڭ وڭتايلى ۇيلەسۋى ءار ءتۇرلى ەكونوميكالىق فاكتورلاردى مۇقيات ەسەپكە الۋدى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى مىندەت. جەكە تۇلعانىڭ تابىسىنان جتس, زاڭدى تۇلعانىڭ تابىسىنان كتس الىنادى. ققس جانە اكتسيزدەر سالىعى جاناما سالىق تۇرىندە ساتۋ نۇكتەسىندە تاۋارلار مەن قىزمەتتەردەن الىنادى. سالىقتىڭ وسى ەكى ءتۇرىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى ورگاندار ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتقا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا كىرىس قاجەتتىلىگىن تەڭەستىرۋى ءتيىس. بايلىقتى قايتا ءبولۋ جانە تابىس تەڭسىزدىگىن ازايتۋ ءۇشىن تىكەلەي سالىقتى پايدالانۋ, ال جاناما سالىق كىرىس الۋ جانە تۇتىنۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قولدانىلادى. سونىمەن قاتار, سالىقتىڭ وسى ەكى ءتۇرىن پايدالانۋ ارقىلى تۇراقتى ەكونوميكالىق وسۋگە جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا ىقپال ەتەدى, مەملەكەتتىك قىزمەت پەن باعدارلامانى قارجىلاندىرۋعا قاجەتتى كىرىستەردىڭ كوزى بولادى. ۇدەمەلى تابىس سالىعى مولشەرلەمەسىن ەنگىزۋ جۇمىستارى. قازاقستاندا جەكە تۇلعانىڭ تابىستارىنا جانە تابىس سالىعىنا ۇدەمەلى سالىق مولشەرلەمەسىن ەنگىزۋ بىرنەشە الەۋەتتى ناتيجەگە يە بولادى: بىرىنشىدەن, ۇدەمەلى سالىق جۇيەسىنىڭ نەگىزىندە تابىسى جوعارى تۇلعالار تابىسىنىڭ كوپ پايىزىن, ال تابىسى تومەن تۇلعالار تابىسىنىڭ از پايىزىن سالىق تۇرىندە تولەيدى. بۇل كىرىستەردىڭ تەڭدىگىنە اكەلەدى, سەبەبى بايلىعى كوپ تۇلعالار ۇكىمەتتىڭ كىرىسىنە ءوز رەسۋرسىنىڭ مول ۇلەسىن قوسادى; ەكىنشىدەن, بۇل تابىسى جوعارى ادامدى ينۆەستيتسيالاۋعا نەمەسە جاڭا بيزنەس قۇرۋعا ىنتالاندىرادى. بۇل ەكونوميكالىق وسۋگە جانە ەلدە جاڭا جۇمىس ورىنىنىڭ پايدا بولۋىنا وڭ اسەر ەتەدى; ۇشىنشىدەن ۇدەمەلى سالىق جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ سالدارى ناقتى سالىق مولشەرلەمەسى مەن شەكتى ماندەردى, ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋالدى جانە ۇكىمەتتىڭ جاڭا جۇيەنى ءتيىمدى ەنگىزۋ جانە باسقارۋ قابىلەتىن قوسا العاندا, كوپتەگەن فاكتورلارعا بايلانىستى بولادى. ەلىمىزدىڭ سالىق ساياساتىندا جۇزەگە اساتىن ءىس شارالارىن ناسيحاتتاۋ جانە سالىق تولەۋشىنىڭ اراسىندا «سالىق مادەنيەتىن» قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا, سونداي-اق ءاربىر تۇلعانىڭ سالىق تولەۋگە دەگەن ازاماتتىق بورىشىن ارتتىرۋ باعىتىندا قر ۇكىمەتى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق نەمەسە جەتەكشى جوو-دا «سالىقتىق مەنەدجمەنت», «سالىق سالۋ», «سالىق ءىسى» جانە باسقا دا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋ جۇمىسىن قولعا الۋى ءتيىس. بۇل تاجىريبە كوپتەگەن دامىعان ەلدىڭ تاجىريبەسىندە كەزدەسەدى. سالىق تولەۋشىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرۋ. ءبىلىم بەرۋ جانە اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ ناۋقاندارى سايكەستىك پەن تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى. سالىق تولەۋشىگە ونىڭ سالىقتىق مىندەتتەمەسى جانە ونى ساقتاماۋدىڭ سالدارى تۋرالى اقپارات بەرۋ ەرىكتى تۇردە ورىندالۋعا ىقپال ەتەدى جانە ماجبۇرلەپ ورىنداۋ قاجەتتىلىگىن ازايتادى. سونداي-اق سالىقتىق قۇقىق قولدانۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. سالىقتىق باقىلاۋدى جانداندىرۋ جۇمىستارى قازاقستانداعى سالىق تەتىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن شەشۋشى مانگە يە بولسا, سالىق تولەۋدەن جالتارۋ – ەلدەگى ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلادى جانە ۇكىمەت ونى انىقتاۋ مەن الدىن الۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋى ءتيىس.قورىتا كەلە, قازاقستاندا سالىق ساياساتى مەن سالىق تەتىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ – ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولىپ سانالادى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن سالىق كودەكسىن جەڭىلدەتۋ, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ, سالىقتىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, سالىق تولەۋشىدە «سالىق مادەنيەتىن» قالىپتاستىرۋ, سالىق تولەۋشىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ, سالىق ساياساتىندا اشىقتىقتى ارتتىرۋ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى جانداندىرۋ, سالىقتىڭ تۇرلەرىن وڭتايلاندىرۋدى جاقسارتۋ قاجەت.
عالىمجان كەرىمبەك,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى