كۇز ءتۇسىپ, جاڭا وقۋ جىلمەن بىرگە عالىمدار اراسىندا دا قىزۋ تىرلىك قاينايدى. بۇل – گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىنا قۇجات تاپسىرۋ ءىسى. ولاردىڭ جانتالاسىن تۇسىنۋگە دە بولادى, سەبەبى جوعارى جالاقى المايتىن جانعا گرانت قارجىسى زەرتتەۋىن الاڭسىز جۇرگىزۋىنە, نەگىزگى جۇمىسىن اتقارا ءجۇرىپ, قوسىمشا اقى الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. جاقىندا جاريالانعان كونكۋرس قۇجاتتاماسى وسىعان دايارلىقتى قالت جىبەرمەيىن دەپ كۇتىپ جۇرگەن جۇرتتىڭ قارسىلىعىن وياتتى.
وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن اڭگىمەنى ارىدەن باستايىق. 12 قىركۇيەك كۇنى كەشكە قاراي عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى عىلىم كوميتەتىنىڭ سايتىنا 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالار بويىنشا گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا ارنالعان كونكۋرستى وتكىزۋ تۋرالى حابارلاندىرۋ ءىلىندى. مۇندا عىلىمدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى كورسەتىلىپ, وتىنىمدەردى تىركەۋ تالاپتارى, كونكۋرستىق قۇجاتتاما جانە ءوتىنىمدى راسىمدەۋ جونىندەگى سۇراقتار بويىنشا تەلەفون نومىرلەرى, سونداي-اق وتىنىمدەردى قابىلداۋ ۋاقىتى تۋرالى ماعلۇمات بەرىلگەن. ال سول حابارلاندىرۋدىڭ تومەنگى تۇسىندا كونكۋرستىق قۇجاتتاما تالاپتارى جازىلعان ماتەريال جۇكتەلىپتى. اشىپ قاراساق, سايتتىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىندا دا, ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىندا دا قۇجاتتامانىڭ تەك ورىسشاسى تۇر. 11 قىركۇيەك كۇنى عىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەنى جازىلعان كونكۋرس قۇجاتتاماسىنىڭ جالپى ەرەجەسىنە كوپ ۇزاماي عالىمدار اراسىندا جاپپاي قارسىلىق باستالعانداي بولدى. «ولار قارسى بولاتىنداي قۇجاتتا نە بار, قانداي تالاپ تۇر؟» دەرسىز. بۇل سۇراق ءبىزدى دە مازالادى. ونى قارسىلىق بىلدىرگەن جانداردىڭ سوزىمەن ءتۇسىندىرىپ كورەلىك.
قارسىلىق لەگىن جاس عالىمدار باستادى. انىعى, وتكەن جۇما كۇنى, 12 قىركۇيەكتە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ جاس عالىمدارمەن كەزدەسۋى وتكەن. بىراق وعان جۋرناليستەر شاقىرىلمادى. ءبىز بۇل تۋرالى جيىنعا قاتىسۋشى تاراپتان بىلدىك. سول كەزدەسۋدە پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاس عالىمدار كەڭەسى 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالاردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا ارنالعان كونكۋرستىق قۇجاتتامانىڭ جاڭا تالاپتارىنا تۇبەگەيلى قارسىلىعىن ءبىلدىرىپتى. جيىندا ايتىلعان قارسىلىقتىڭ جازباشا نۇسقاسى كەڭەستىڭ فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىنا جاريالانعان. «قازاقستانداعى عىلىمنىڭ بولاشاعىنا بەيجاي قارامايتىن عىلىمي قاۋىمداستىققا جانە بارشا ازاماتتارعا ماڭىزدى ۇندەۋ» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانعان جازبادا كورسەتىلگەندەي, اكادەميا جانىنداعى جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىن تومەندەگى ماسەلەلەر الاڭداتقان:
گرانت الۋعا شەكتەۋ: عالىمداردىڭ جەتەكشى رەتىندە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرستارىنا تەك ءۇش جىلدا ءبىر رەت قاتىسۋ مۇمكىندىگى – وتاندىق عىلىم ءۇشىن كەرى قادام. فيلوسوفيا دوكتورىن (PhD) دايارلاۋعا قويىلعان, ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس تالاپتار: فيلوسوفيا دوكتورلارىن (PhD) ءۇش جىلعا جەتپەيتىن مەرزىمدە دايىنداۋ تالابى عىلىمي ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنا جانە بولاشاق زەرتتەۋشىلەردىڭ كەلەسى بۋىنىنا قاۋىپ توندىرەدى. عالىمداردىڭ اۆتورلىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى: ۋاكىلەتتى ورگانمەن زياتكەرلىك مەنشىكتى (پاتەنتتەر, اۆتورلىق كۋالىكتەر) بىرلەسىپ پايدالانۋ تۋرالى مىندەتتى كەلىسىم جانە پاتەنت يەسى رەتىندە ۋاكىلەتتى ورگاندى كورسەتۋ تالابى عالىمداردىڭ ءوز جۇمىستارىنا دەگەن قۇقىقتارىن بۇزادى, ولاردىڭ ەركىندىگىن شەكتەيدى جانە جەتەكشى حالىقارالىق تاجىريبەگە قايشى كەلەدى. سونداي-اق ولاردىڭ ءوز ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەلەرىنە باقىلاۋ مۇمكىندىگىن جوعالتۋ قاۋپىن تۋدىرادى.ۇندەۋدىڭ سوڭىندا: «وسى جانە باسقا دا داۋلى ماسەلەلەر مىقتى عىلىمي توپتاردىڭ دامۋىن تەجەپ قانا قويماي, جوعارى بىلىكتى عىلىمي كادرلاردى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى كۇش-جىگەردى جويادى. ناتيجەسىندە, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ تۇپكى ناتيجەلەرى ۋاكىلەتتى ورگان قىزمەتىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىن ورىنداۋمەن شەكتەلەدى. قازاقستانداعى عىلىمنىڭ بولاشاعىنا بەيجاي قارامايتىن ءاربىر ازاماتتى ءبىزدىڭ ۇندەۋىمىزگە قوسىلۋعا شاقىرامىز», دەلىنگەن. ۇندەۋگە 100-دەن اسا ادام قوسىلاتىنىن ءبىلدىرىپ پىكىر قالدىرىپتى.
ال جوعارىدا اتالعان جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ماقسات جاباعين مالىمدەگەندەي, ءمينيستردىڭ جاس عالىمدارمەن كەزدەسۋىندە بولعان اشىق تالقىلاۋدا س.نۇربەك كونكۋرس قۇجاتتاماسىنا ەنگىزىلگەن جاڭاشىلدىقتار ونىڭ باستاماسى ەمەستىگىن, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۇيىمنىڭ ەسكەرتپەلەرى ەكەنىن ايتقان. سوعان قاراماستان, مينيستر عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ قارسىلىعىن پرەزيدەنتتىڭ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ الدىندا بارىنشا قورعاۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزىپتى.
سونداي-اق م.جاباعين كونكۋرستىق قۇجاتتاماعا قاتىستى ءوزىنىڭ ويىن: «2019 جىلى عىلىمي قاۋىمداستىق مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, جىل سايىنعى كونكۋرستارعا قول جەتكىزدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قارجىلاندىرۋدىڭ ءۇش جىلعى ءۇزىلىسىن بولدىرمادى. ەندى جاڭا كونكۋرستىق قۇجاتتاماعا سايكەس, ءبىز 2018 جىلدىڭ شارتتارىنا قايتا ورالامىز. بۇعان دەيىن وڭتايلى شەشىم ۇسىنىلدى, وندا شەكتەۋلەر وتكەن جىلى ەكى ءتۇرلى كونكۋرستىڭ جەڭىمپازدارىنا قاتىستى بولدى. ءدال سول لوگيكالىق نۇسقاعا ورالۋ كەرەك. ەكىنشى تارماقتاعى تالاپقا كەلسەك, جوبا شەڭبەرىندە دوكتورانتتى دايارلاۋ مىندەتتەمەسى ءىس جۇزىندە عىلىمي جەتەكشىنى فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) رەتىندە دايارلاۋ قاجەت دوكتورانتقا تاۋەلدى ەتىپ قويادى. مۇندايدا جەتەكشى دوكتورانتتىڭ دايىندىقتى اياقتاۋى ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە ماقالالار مەن ديسسەرتاتسيالار جازۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل ەرەجە, اسىرەسە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارىنا تەرىس اسەر ەتەدى. دوكتورانتتاردى جوبالارعا تارتۋ – دۇرىس باستاما, بىراق ءتاسىل كەرىسىنشە بولۋى كەرەك: جوعارى وقۋ ورىندارى جاقسى جوبالارى بار مىقتى عالىمداردى وزىنە تارتىپ, سوعان دوكتورانتتاردىڭ باسشىلىعىن ۇسىنۋى كەرەك. بۇل تارماق ايتارلىقتاي جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى», دەپ بىلدىرگەن.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاقىندا جاريالانعان كونكۋرستىق قۇجاتتامانىڭ ءۇشىنشى تارماعى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭنىڭ 33-بابىنا قايشى كەلەدى. اتالعان زاڭنىڭ 33-بابى, 1-تارماعىندا: «عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت سۋبەكتىلەرىنىڭ جەكە كاسىپكەرلىك, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىمەن بىرلەسىپ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى ورىنداۋى شەڭبەرىندە جاسالعان عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىنە ايرىقشا قۇقىقتار, ەگەر ولاردىڭ اراسىنداعى شارتتا وزگەشە ايتىلماسا, ولارعا ورتاق تۇردە تيەسىلى بولادى», دەلىنگەن. ال كونكۋرس قۇجاتتاماسىنداعىداي ۋاكىلەتتى ورگاندى پاتەنت يەلەنۋشىلەر قاتارىنا قوسۋ تۋرالى ۇسىنىس ۇلتتىق زاڭناماعا دا, حالىقارالىق تاجىريبەگە دە قايشى. مۇنداي تالاپ الىنىپ تاستالۋى كەرەك.
جاس عالىمداردىڭ جوعارىداعى باستاماسىن اعا بۋىن وكىلدەرى دە بەلسەندى قولداپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى يادرولىق استروفيزيكا سالاسىنداعى عالىم, پروفەسسور, عىلىم جانە تەحنيكا باعىتى بويىنشا ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى سەرگەي دۋبوۆيچەنكو الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا: «مينيستر مىرزا, بىلىكسىز شەنەۋنىكتەردىڭ 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان كونكۋرستىق قۇجاتتاما ەرەجەلەرىنە ەنگىزگەن كەيبىر جاڭالىقتارى قازاقستاندا عىلىمنىڭ تۇپكىلىكتى قۇلدىراۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. گرانت بەرىلگەن ۋاقىتتا PhD دوكتورانتىن دايىنداۋ دەگەن – مۇلدەم بولمايتىن نارسە. وسى جاڭالىقتاردىڭ كەسىرىنەن كەلەسى 3-5 جىلدا مۇنداي تالاپتارمەن كەلىسپەيتىن جانە جالعان دوكتورلاردى دايارلاۋعا جاۋاپكەرشىلىك المايتىن كوپتەگەن عالىم عىلىمنان كەتىپ قالادى», دەپ جازدى.
ال تاريحشى, پروفەسسور مەڭدىگۇل نوعايباەۆا: «بۇگىنگى جاعداي بويىنشا عىلىمداعى تۇتاس ءبىر ورتا بۋىن ەسكەرۋسىز قالىپ وتىر. مىسالى, جاسى 40-تان اسقان 50-ءدىڭ اينالاسىنداعى بۋىن – ناعىز وسىنداي اقىماق رەفورمالاردىڭ قۇربانى. بىرىنشىدەن, ءبىز عىلىمعا كەلىپ, كانديداتتىق قورعاپ, ەندى دوكتورلىق تاقىرىپتى تالقىلاپ جاتقاندا, ياعني 2010 جىلدان باستاپ بۇل مۇمكىندىك جويىلدى. ەكىنشى, پوستدوكتورلىق تالاي جىل شەشىلمەي كەلىپ, كەيىنگى جىلدارى تەك 40 جاسقا دەيىنگىلەر عانا وتەتىن بولدى. وسىلايشا, 40-تىڭ قىرقاسىنا ىلىككەندەر ورتادا «جوعالعان ۇرپاقتىڭ» كۇيىن كەشىپ قالدى. ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرىن زاڭ بويىنشا 3 جىلدا اۋىستىرىپ وتىر. بۇل – دۇرىس. ءبىر ادام ەكى مەرزىمنەن ارتىق مۇشە بولا المايدى. بىراق وسى تالاپتى بەلدەن باسىپ «ماڭگىلىك» وتىرعاندار بار. سوندا تالاپ قايدا قالدى؟», دەپ پىكىر بىلدىرگەن.
ءبىز عىلىم كوميتەتىنەن جوعارىداعى قارسىلىقتار مەن سىني پىكىرلەرگە قاتىستى جاۋابىن بەرۋدى سۇرادىق. عىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جايىق حاميت ۇلى بۇل جەردە عالىمدارمەن ارادا كەيبىر تالاپتار توڭىرەگىندە تۇسىنبەستىكتەر بارىن ايتىپ, ءتۇسىندىرۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستارىن اتاپ كورسەتتى.
«شىنى كەرەك, كونكۋرس قۇجاتتاماسىندا گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىنا 40-تان اسقاندار قاتىسا المايدى دەگەن تالاپ مۇلدەم جوق. سول سەبەپتى اعا تولقىن عالىمدارىمىز الاڭداماي قاتىسا بەرسە بولادى. مۇندا تەك گرانت كونكۋرسىنا وتكىزىلەتىن جوبا قاتىسۋشىلارىنىڭ قۇرامىندا كەمى 30 پايىزعا دەيىن 40 جاسقا دەيىنگى جاس عالىمداردىڭ بولۋى كەرەكتىگى تۋرالى تالاپ بار. سول ساقتالسا بولعانى. ال PhD دوكتورانتىن دايارلاۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, ەلىمىزدە جىل سايىن مىڭداعان ادام دوكتورانتۋرانى بىتىرگەنىمەن, سونىڭ 30 پايىزدايى عانا دوكتورلىق دارەجەسىن قورعاپ شىعادى. وسى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ماقساتىندا 3 جىلعا بەرىلگەن گرانت كەزىندە دوكتورانتتى قورعاتىپ شىعۋ تالابى قويىلىپ وتىر. بىراق بۇل جەردە قاتىپ قالعان تالاپ جوق. دوكتورانتتى جوباعا قاتىسۋشى رەتىندە الۋدى دا, گرانت يەلەنگەننەن باستاپ تاقىرىبىن ەندى العان 1 كۋرس ستۋدەنتىن جوبا سوڭىندا عىلىمي دارەجەسىن قورعاۋعا سۇيرەۋدى دە مىندەتتەمەيدى. بار بولعانى گرانت العان جوبانىڭ تاقىرىبى جوباعا قاتىسۋشى 2 نەمەسە 3 كۋرس دوكتورانتىنىڭ تاقىرىبىنا ساي كەلسە عانا دايىنداپ شىعۋ دەگەن تالاپ قويىلادى. ەندى كەيبىر عالىمداردىڭ گرانت كونكۋرسىنا قاتىسا الماۋ تۋرالى شەكتەۋىنە جاۋاپ بەرسەك, بۇل جەردە تالاپ تەك عىلىمي جەتەكشىگە قويىلعان. اتالعان شەكتەۋ بويىنشا 2023–2025 جانە 2024–2026 جىلدارعا ارنالعان كونكۋرستار شەڭبەرىندە قارجىلاندىرۋعا ماقۇلدانعان جوبالار مەن باعدارلامالاردىڭ جەتەكشىلەرى جەتەكشى رەتىندە قاتىسا المايدى, دەگەنمەن ولاردىڭ جوبا ورىنداۋشىسى رەتىندە قاتىسۋىنا شەكتەۋ جوق», دەپ جاۋاپ بەردى.
كوميتەت وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, جەتەكشىگە قويىلعان مۇنداي تالاپ باسقا دا عالىمداردىڭ جانە عىلىمي توپتاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. عىلىمعا تىڭ تاقىرىپتار مەن يدەيالاردى الىپ كەلەدى جانە دە بۇل تالاپ جەمقورلىققا قارسى اگەنتتىكتىڭ عىلىم سالاسىندا جۇرگىزىلگەن ءىس-شارالارى بويىنشا بەرىلگەن نۇسقاۋلىق نەگىزىندە قويىلىپ وتىر. اتالعان شەكتەۋ «ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ بازاسى بويىنشا جۇرگىزىلگەن ساراپتامالىق تالداۋ نەگىزىندە قويىلدى. بۇل ساراپتاما ناتيجەسىندە كەيبىر عالىمداردىڭ 3 نەمەسە ودان دا كوپ جوبالار مەن باعدارلامالارعا جەتەكشىلىك جاسايتىندىعى انىقتالدى, ولار مۇنىمەن قوسا نەگىزگى جۇمىسىن الىپ ءجۇرۋى كەرەك. سونداي جاعدايلار سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۇيىمنىڭ كۇدىگىن وياتقاندىقتان, وسىنداي تالاپ ەنگىزىلدى.
«كادر دايارلاۋ ماسەلەسى بويىنشا (PhD) تولىقتىرىپ وتسەك, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋمەتىن دامىتۋ تۋرالى, ياعني عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. كونكۋرستىڭ تالاپتارىنا ساي ءۇش جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءبىر فيلوسوفيا دوكتورىن دايارلاۋ قاجەت. بۇل نورما بۇعان دەيىن بولعان, بىراق مىندەتتى ەمەس ەدى. كادر دايارلاۋ عىلىمي مەكتەپتەردى دامىتۋعا, جاڭا باعىتتاردى اشۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. كونكۋرس قۇجاتتاماسىندا دوكتورانتتىڭ ءۇش جىلدا قورعاپ شىعۋى مىندەتتەلمەگەن. تالاپ بويىنشا ديسسەرتاتسيا تاقىرىبى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسى تاقىرىبىنىڭ باعىتىنا ساي بولۋى ايتىلعان. بۇل نورما بويىنشا دوكتورانت جۇمىسىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسكە قورعاۋعا ۇسىنىلعانى جەتكىلىكتى», دەپ ءتۇسىندىردى ج.حاميت ۇلى.