تۇتىنۋشىلاردى جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قازىرگى قىس قىسقان مەرزىمدە قامتاماسىز ەتۋ قانشالىقتى جولعا قويىلعان؟ مىنە, بۇل ماسەلە كەشە ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي دياچەنكونىڭ جەتەكشىلىگىمەن «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جانە كومىر: قورىتىندىلار مەن پەرسپەكتيۆالار» دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن ۇكىمەت ساعاتىندا كەڭىنەن تالقىلاندى.
«ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىندا اتقاراتىن ءرولى زور. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جانە «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ «جاسىل» دامۋ جولىنا كوشۋى قاجەتتىگىن ايتىپ, ءتيىمدى جانە تۇراقتى ەكونوميكا قۇرۋ مىندەتىن قويدى. سونداي-اق, ەنەرگەتيكانىڭ ءداستۇرلى تۇرلەرىن دامىتۋدى ماقسات ەتتى. ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن وسى سالانى دامىتۋ تۋرالى ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى ۇكىمەت باعدارلاماسى قابىلداندى. ەلەكتر ەنەرگياسى مەن كومىر ءوندىرۋ سالاسىن دامىتۋ, ينۆەستيتسيالاۋ, ولاردى تاراتۋ, ۇنەمدەۋ, ەنەرگيا تاپشىلىعىن بولدىرماۋ, تاريفتەردى ساقتاۋ جانە باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەر ارقاشان حالىقتىڭ جانە دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ نازارىندا», دەدى ۆيتسە-سپيكەر.
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار الدىندا ارنايى بايانداما جاساعان ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ۆلاديمير شكولنيك حالىقارالىق ساراپتاما اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيىنە وتىرىپ, سوڭعى 40 جىلدا الەمدىك قۋات پايدالانۋ كولەمى 2-2,5 ەسەگە ارتقاندىعىن جەتكىزدى. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, مۇناي, كومىر, گاز سياقتى قازبا بايلىقتارىن تۇتىنۋ الەمدە 2,12 ەسەگە ۇلعايعان. ءاربىر ەل ءوز مۇمكىندىگىنشە ءداستۇرلى, بالامالى جانە قالپىنا كەلەتىن ەنەرگيالاردى تۇتىنسا, مۇناي بالاماسىمەن ەسەپتەگەندە ول 13,4 ميلليارد توننانى قۇراپتى. سونىڭ مۇناي 31 پايىزىن, تاسكومىر – 29, يادرولىق ەنەرگيا – 4,8 پايىز, گيدرو قۋاتى 2,4 جانە وزگەلەرى بولىپ كەتە بەرەدى. ال قازاقستاندا بولسا (2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا), وتىن ءتۇرى جونىنەن گەنەراتسيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى: كومىردە – 73,2 پايىز; گازدا – 18,2 پايىز جانە سۋ ەلەكتر ستانسالارىندا 8,1 پايىز.
بۇل رەتتە, 2014 جىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ 91,6 ملرد. كۆتساع قۇراعاندىعىن نەمەسە 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 102,2 پايىزعا ارتقاندىعىن كورۋگە بولادى. سالا باسشىسىنىڭ سوزىنەن بەلگىلى بولعانداي, التى جىل شەكتى ءتاريفتى ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن جىل سايىنعى ينۆەستيتسيا كولەمى 5 ەسەگە ارتقان جانە بۇگىنگى كۇنى 700 ملرد. تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلىپتى. بۇل ءوز كەزەگىندە قولدانىستاعى 5000 مۆت-نى جاڭعىرتۋعا جانە قوسىمشا 1700 مۆت ەلەكتر قۋاتىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بار ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. 2015 جىلعا جوسپارلانىپ وتىرعان ينۆەستيتسيا كولەمى 178 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. نەگىزگى جابدىقتاردىڭ توزۋى بويىنشا ەلىمىزدەگى ءىرى ەلەكتر ستانسالارىنىڭ اۆاريالىق توقتاۋىنىڭ جىلدىق سانى 2008 جىلى 131 توقتاۋدان 2013 جىلى 39 توقتاۋعا دەيىن تومەندەگەن.
ۆ.شكولنيك ەلىمىزدىڭ بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى رەسەي فەدەراتسياسى جانە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىمەن پاراللەلدى رەجىمدە تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدە ەكەندىگىن جەتكىزدى. قىرعىز تاراپىنىڭ نارىن-سىرداريا گەس-ءى سۋدىڭ جينالىپ قالۋ اۋماعى كولەمىنە بايلانىستى قىرعىزستان ۇكىمەتىنىڭ قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىعى شەڭبەرىندە 2014-2015 جىلدارى كۇزگى-قىسقى كەزەڭدە 1,0 ملرد.كۆساع كولەمىندەگى قازاقستان ەلەكتر ەنەرگياسىن قىرعىزستانعا جەتكىزۋدى ۇيىمداستىرعانى دا اتالماي قالمادى. وزبەكستان ەنەرگيا جۇيەسى تاراپىنان قۋاتتى رۇقساتسىز الۋ جالعاسۋدا ەكەندىگى, ولاردىڭ تۇتىنعان قۋاتىنا تولەم جۇرگىزبەي كەلە جاتقاندىعى دا اتاپ كورسەتىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننان ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكسپورتتاۋ مۇمكىندىگى جوعارىلاۋدا ەكەن. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا 2019 جىلدان باستاپ جالپى ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا كورىنەدى.
قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق سالاسىن وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ جايى دا اتاپ ءوتىلدى. ەلىمىز ايتارلىقتاي كومىر قورلارىنا يە جانە 400-دەن استام كەن ورىندارىندا تاس جانە قوڭىر كومىرلەر بار. تەڭگەرىمدىك قورى 33,6 ملرد. توننا, ونىڭ ىشىندە تاس كومىر – 21,3 ملرد.توننانى, قوڭىر كومىر 12,3 ملرد. توننانى قۇرايدى. 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارى جاعدايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى بەكىتىلگەن كومىر قورى بويىنشا الەمدە 7-ءشى ورىندى يەلەنەدى. كومىر ءوندىرۋدىڭ قازىرگى دەڭگەيىندە ونىڭ قورى 300 جىلدان استام ۋاقىتقا جەتەدى. قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكانىڭ كومىر سالاسى 74% ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءوندىرىلۋىن, كوكس-حيميالىق ءوندىرىستىڭ 100 پايىزدىق جۇكتەمەسىن, كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق سەكتوردى جانە حالىقتىڭ وتىنعا قاجەتتىلىگىن تولىعىمەن قاناعاتتاندىرادى. ءسوز ورايى كەلگەندە ەلىمىزدە «تسينحۋا» قىتاي ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» ااق قاتىسۋىمەن كومىردى كەشەندى قايتا وڭدەۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانۋدا ەكەنىن اتاپ كەتەيىك. بولجانعان نەگىزگى ونىمدەر: بەنزين, ديزەل وتىنى, ەلەكتر ەنەرگياسى جانە ءارتۇرلى حيميالىق ونىمدەر بولىپ تابىلادى. تالقىلانعان تاقىرىپقا ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى الەكساندر ميليۋتين قوسىمشا بايانداما جاسادى.
سونداي-اق, وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار ءوز ساۋالدارىن قويىپ, پىكىرلەرىن دە ورتاعا سالىپ جاتتى. دەپۋتات جەكسەنباي دۇيسەباەۆ ەلىمىزدە ءوندىرىلىپ جاتقان ەلەكتر قۋاتىنىڭ 20 پايىزى دالاعا كەتىپ جاتقاندىعىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, 1 كۆ/ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن 0,6 كگ كومىر جاعۋ كەرەك بولسا, 12 ميلليون توننا كومىر اۋانى بوسقا جىلىتۋعا كەتىپ جاتىر. مۇنداي پىكىرمەن كەلىسپەگەن مينيستر «ەنەرگيا ۇنەمدەۋ» وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا, جامان ەمەستىگىنە سەندىردى. باقىتجان ەرتاەۆتىڭ سۇراعىنا بەرگەن جاۋابىندا مينيستر اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا ەكى الاڭ تاڭدالىپ الىنعانىن جەتكىزدى. ونىڭ بىرەۋىنە رەسەيلىك تەحنولوگيانى تارتۋ كوزدەلسە, ەكىنشىسىنە پەرسپەكتيۆالى ستانسا رەتىندە جاپوندىق «Toshiba Westinghouse» كومپانياسى قاراستىرىلىپ وتىرىلعانى بەلگىلى بولدى. مينيستر اەس-ءتىڭ ءاربىر بلوگىن سالۋ ونىڭ قۇرىلىمىنا قاراي 3-4 ملرد. دوللاردىڭ شاماسىندا ايقىندالۋى مۇمكىندىگىن دە جەتكىزدى. جالپى, ەكى ستانسانىڭ ءبىرى كۋرچاتوۆ قالاسى ماڭىنان سالىنۋى كەرەك بولسا, ەكىنشىسىن بالقاش كولىنە جاقىن جەرگە سالۋ جوسپارلانعان. الايدا مينيستر قازىر ەلىمىزدە ارتىق ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جيناقتالىپ قالعاندىعىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, ەندى ونى يمپورتتاۋ ماسەلەسى تۋىنداپ وتىرعاندىعىنا دا نازار اۋدارتتى.
وتىرىستى قورىتىندىلاعان س.دياچەنكو ۇكىمەتتىڭ تاريفتەرگە شەكتەۋ قويۋى ارقاسىندا ەلەكتر ەنەرگەتيكا سالاسىنا ينۆەستيتسيا كوبەيگەندىگىن, ول ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا جانە ونىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن بەرۋدە ەكەندىگىن ەرەكشە اتادى. «ەلەكتر ەنەرگياسىن, كومىر ءوندىرۋ جانە جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ جونىندە اتقارعان جۇمىستار تۋرالى تولىق اقپارات بەرىلدى», دەدى پالاتا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
جالپى, كەشەگى وتىرىستا كەيبىر سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋگە دايىن بولمادى ما, مينيستر ولارعا جازباشا جاۋاپ بەرەيىن دەگەن ءسوزدى كوپ قولداندى. سول ءۇشىن ەسكەرتپە دە الدى. دەي تۇرعانمەن, كوپتەگەن ساۋالدارعا جان-جاقتى جاۋاپتار بەرىلدى. وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا, ۇكىمەتكە بىرقاتار ۇسىنىستار جوباسى دايىندالدى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».