ەل استاناسىندا V دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارى اياسىندا «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى VIII حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسى ءوتتى. بيىل ءبىرىنشى رەت ەلوردادا وتكەن القالى جيىندا شەتەلدىك عالىمدار مەن ارحەولوگتەردىڭ قاتىسۋىمەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنا جاسالعان ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى باياندالدى.
التاي ولكەسى ەجەلدەن ءتۇرلى شارۋاشىلىق جۇيەلەردى, تەحنولوگيالىق, دۇنيەتانىمدىق-فيلوسوفيالىق يدەيالاردى قالىپتاستىرۋ ورتالىعى, مادەني-تاريحي بايلانىستار ايماعى بولعانى ءمالىم. سوندىقتان وتكەن عاسىرلارداعى وقيعالاردىڭ كوپتەگەن ماتەريالداندىرىلعان ىزدەرى وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. تاريحي مۇرالارىمەن اتى شىققان ايماقتىڭ ارحەولوگيالىق الەۋەتى زور.
ۇلتتىڭ مادەني مۇراسىن زەردەلەۋ ماقساتىندا 2016 جىلدان باستاپ اتالعان وڭىردە «شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ارحەولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن دامىتۋ باعدارلاماسى» تابىستى ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتىر. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ارحەولوگيالىق عىلىمىنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ, تىڭ جاڭالىق قوسىپ جاتقانىن دا ايتا كەتەيىك.
عىلىمي-زەرتتەۋ ارحەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ قورىتىندىلارى جىل سايىن «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» كونفەرەنتسياسىندا ۇسىنىلادى. جالپى, ۇلى دالا كوشپەلىلەرىنىڭ ماتەريالدىق-رۋحاني جانە مادەني مۇرالارىنىڭ بىرەگەي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اشىلۋى – قازاقستاننىڭ ەجەلگى تاريحىن جانە ەۋرازيانىڭ ىرگەلەس ايماقتارىن قايتا ءتىرىلتۋ ءۇشىن زور ماڭىزعا يە ەكەنى ءسوزسىز. جىل سايىن وتكىزىلەتىن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسى حالىقارالىق عىلىمي قوعامداستىقتى جانە قوعامنىڭ كەڭ اۋقىمىن ايماقتىڭ ارحەولوگيالىق الەۋەتىمەن تانىستىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى. ال عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر حالىقارالىق عىلىمي قوعامداستىقتى بىرنەشە جىلعى ناتيجەلى ىسىمەن مويىنداتۋعا كۇش سالىپ جاتىر.
سونىمەن, بيىلعى كونفەرەنتسيا جۇمىسىندا عالىمدار: «سوڭعى قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ كەرەك», دەگەن مالىمدەمە جاسادى. سول ارقىلى ايماقتىڭ ارحەولوگيالىق الەۋەتىن تەرەڭىرەك زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
ويىقتارى بار اسىقتار
القالى جيىنعا شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەربول نۇرعاليەۆ, ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ايبەك سىدىقوۆ, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتى مۋزەي ءىسى جانە ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا باسقارماسى باسشىسى گۇلزەينەپ پازىلوۆا, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان, ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدەردەن – تۇركيا, وزبەكستان, رەسەي مەن ازەربايجان, گەرمانيادان كەلگەن ارحەولوگ-عالىمدار قاتىستى.
كونفەرەنتسياعا مودەراتورلىق ەتكەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زەينوللا ساماشەۆ باستاعان ارحەولوگتەر سوڭعى قازبا جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىن ورتاعا سالىپ, قورىتىندىلادى. ەكسپەديتسيا قۇرامى 37 ماماننان تۇرادى. كونفەرەنتسيادا جەتى شەتەلدىك عالىم بايانداما جاساپ, عىلىمي نەگىزدەرىمەن ءبولىستى.
اۋقىمدى ءىس-شارا بارىسىندا ءسوز العان شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەربول نۇرعاليەۆ بيىل كونفەرەنتسيانىڭ دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىنا وراي ارنايى استانا قالاسىندا وتكىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ەلىمىزدەگى جەتەكشى ارحەولوگتەرگە ۇلكەن العىس ايتتى.
№ 1 ۇڭعىمانى تازالاۋ كەزىندەگى تاس بالعانى تابۋ كەزەڭى
«شىعىس قازاقستان – ەلىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى. باعا جەتپەس تاريحي, مادەني, تابيعي مۇرانى زەرتتەۋ, ساقتاۋ, ناسيحاتتاۋ – بۇل ءبىزدىڭ پاتريوتتىق پارىزىمىز. باعدارلاما اياسىندا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ارحەولوگتەرى – تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار زەينوللا ساماشەۆ پەن مارقۇم ابدەش تولەۋباەۆ جاڭا جاڭالىقتار اشۋعا مۇمكىندىك الدى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سەگىز جىل ىشىندە مۇراجاي قورلارى 28 مىڭ باعا جەتپەس ارتەفاكتىمەن تولىقتىرىلدى, ولار ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەلدىڭ ماقتانىشىن تۋعىزدى. سالتاناتتى-جەرلەۋ كوستيۋمدەرىنىڭ 7 تاريحي رەكونسترۋكتسياسى ورىندالدى», دەدى ەربول نۇرعاليەۆ.
سونداي-اق ول التايدىڭ ماڭايى ءالى كوپ زەرتتەلە قويماعانىن ايتتى.
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتى مۋزەي ءىسى جانە ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا باسقارماسى باسشىسى گۇلزەينەپ پازىلوۆا اتالعان جيىننىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, ءمينيستردىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىدى.
پروفەسسور زەينوللا ساماشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز ارحەولوگياسى سوڭعى 5-10 جىلدا قارقىندى تۇردە دامىپ كەلەدى.
«دامىپ كەلە جاتقان باعىت – پانارالىق زەرتتەۋ. سونىڭ ىشىندە پالەوگەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر. ءبىزدىڭ ارحەولوگيا جالپى تاريحقا ەرەكشە ۇلكەن ۇلەسىن قوسىپ, جاڭا ءبىر ساتىعا كوتەردى. ارحەولوگيالىق دەڭگەيدە زەرتتەۋلەر دامىپ جاتىر», دەيدى عالىم.
ال ارحەولوگ جولداسبەك قۇرمانقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, التايدىڭ قويناۋىندا قۇندى جادىگەر كوپ.
«ەلىمىزدىڭ ومىرىندە ماڭىزى زور وتىرىقشىلىق, تاۋ-كەن ىسىنە قاتىستى بىرقاتار ساۋالعا جاۋاپ تاپقىمىز كەلدى. سونىڭ ءبىر ناتيجەسى – اقباۋىر كەشەنىندەگى قازبا جۇمىستارى. تاريحي مەكەننەن جيىرمادان استام قونىس تابىلدى. ساقتاردىڭ ءوندىرىس ورىندارى مەن ەگىستىك القاپتارىن زەرتتەدىك. اۋقىمدى ارحەولوگيالىق ەڭبەكتەر ەكى تومدىق كىتاپقا جۇك بولدى. بۇعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردىق, بىراق بۇل ءىس-شارا تىكەلەي شىعىس قازاقستان وبلىسىنا باعىتتالدى», دەيدى عالىم.
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقان وڭعار ۇلى ەل ارحەولوگياسىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەت – بۇگىنگە دەيىن جينالعان بارلىق مۇرانى, ءبىلىمدى جۇيەلەۋ دەپ ەسەپتەيدى.
«سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە تاس داۋىرىنەن باستاپ ورتا عاسىرعا دەيىن بارلىق كەزەڭ بويىنشا ساباقتاستىقتى دامىتۋ ماقساتىندا ارنايى توپ قۇرىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان تاريحى دەگەن ۇلكەن ەڭبەك جازىلىپ جاتقانىن بىلەسىزدەر. ءبىرىنشى تومدا تاس داۋىرىنەن باستاپ بەسىنشى عاسىرعا دەيىنگى ەل تاريحىندا بولعان تاريحي-مادەني وقيعالار قامتىلعان. ورتا عاسىرداعى ارحەولوگيا – قازاق تاريحىنداعى ەرەكشە پاراق. بۇل – مەملەكەتتىلىكتىڭ دامۋى مەن جاڭا قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ جولى. سوڭعى بەس جىلدا قازاقستان ارحەولوگياسىندا كوپتەگەن اشىلۋلار بولدى. پانارالىق جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر», دەيدى ول.
سونداي-اق كونفەرەنتسيا بارىسىندا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەدىتەپە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تۇركيالىق عالىم احمەت تاشاعىلدىڭ «قىتاي دەرەككوزدەرى بويىنشا ەجەلگى تۇركى تاريحى» اتتى بايانداماسى ەرەكشە تالقىعا ءتۇستى. جيىنعا مودەراتورلىق ەتكەن زەينوللا ساماشەۆ ءار تاقىرىپتىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, عىلىمي نەگىزدى, تەرەڭ تالداۋلارمەن جازىلعاندىعىن اتاپ ءوتتى.
القالى جيىن پلەنارلىق جانە تاقىرىپتىق-سەكتسيالىق وتىرىستارعا جالعاسىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارى جان-جاقتى تالقىلاندى.