تاريحي مۇراعا زاماناۋي كوزقاراس

ءىس-شارانى سالتاناتتى تۇردە اشقان  مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي ديرەكتورى راشيدا حاريپوۆا «اشىق قالپىنا كەل­­تىرۋ ورتالىعىن» قۇرۋداعى باس­تى ماقسات – تاريحي مۇرا­لار­دى قاز-قالپىندا ساقتاۋ جانە مۋزەي قۇندىلىقتارىن قال­پى­نا كەلتىرۋشى ماماندار  تاپ­شى­لىعىنا بايلانىستى بو­لا­شاق رەستاۆراتورلار لەگىن قالىپ­تاستىرۋ ەكەنىن اتادى. مۋ­زەي باسشىسى ورتالىقتا شە­بەر­لىك ساباقتارىن وتكىزۋ ار­قىلى وسى ماماندىققا جاس­تار­دىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, كو­رەرمەندەر اراسىندا مۋزەي جۇ­مىسىنا دەگەن وڭ كوز­قا­راس قا­لىپتاستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.

جالپى, ورتالىق مۋزەي قورى ءحىح عاسىردىڭ 30-جىلدارى­نان قالىپتاسا باستاعان. 200 جىل­عا جۋىق تاريحى بار تاعىلىم ورداسىندا رەستاۆراتسيالىق جۇمىس 1978 جىلدان باس­تاپ جۇرگىزىلەدى. ال «اشىق قال­پىنا كەلتىرۋ ورتالىعى» سالا بويىنشا ءبىلىم الاڭىن ۇيىمداستىرىپ, رەستاۆراتور ماماندار, تاريحشىلار مەن ونەر سۇيەر قاۋىم اراسىندا ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس ورناتۋعا سەپ بولماق. مۇنداي ورتالىقتار­دى قوعامدىق ومىرگە ەنگىزۋ ما­دەني نىساندار مەن مۋزەي قور­لارىنداعى مۋزەيلىك زاتتاردى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورەرمەندەر اراسىندا جان-جاقتى ناسيحاتتاۋعا ىقپالىن تيگى­زەتىنى دە انىق.

كونە جادىگەرلەردى ساقتاۋ­دىڭ زاماناۋي مۇمكىندىكتەرى مەن ­تىڭ تاسىلدەرى سارالانعان باسقو­سۋ­دا تاقىرىپقا وراي بىرنەشە بايانداما كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. اتاپ ايتقاندا, يۋنەسكو جانە ەۋرووداقتىڭ «جىبەك جولى» جوباسىنىڭ ۇي­لەس­تىرۋ­شىسى مادجەر ماسا­نوۆ «جىبەك جولى بويىنشا يۋنەسكو جوبالارى اياسىندا جۇ­­زەگە اسىرىلعان قالپىنا كەل­تىرۋ جۇمىستارى», قازاقستان قولونەرشىلەر وداعىنىڭ تور­اعاسى, ماتەريالدىق ەمەس ما­دە­ني مۇرا جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى ءارى ساراپ­شىسى ايجان بەكقۇلوۆا  مەن «قىرىم ارالى» عىلىمي-قال­پىنا كەلتىرۋ زەرتحاناسىنىڭ ديزاينەرى جانە رەستاۆراتورى ەلينا التىنبەكوۆا «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ويۋلى ەسىگىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى: كونسەرۆاتسيالاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى.

ماماندار مۋزەي قورىن­دا­عى بۇيىمداردى كۇتىپ-باپ­تاۋ­دىڭ عىلىمي تاسىلدەرىنە توق­­تالسا, ورتالىق مۋزەي قىز­مەت­­كەرلەرى بۇل باعىتتاعى ءوز تا­جى­ريبەلەرىمەن ءبولىسىپ, شە­بەر­لىك ءدارىسىن وتكىزدى. كەرامي­كا­لىق  بۇيىمداردى, كىلەم مەن تو­قىما ونىمدەرىن, كيىم جانە ماتا بۇيىمدارىن, مەتال­دان جا­سال­عان جادىگەرلەردى, بەي­نە­لەۋ ونەرى تۋىندىلا­رىن قال­پى­نا كەل­تىرۋدىڭ بىرەگەي ادى­سى­مەن بو­لىسكەن ا.قۇراقباەۆا, د.يب­راەۆا, گ.مەكەباەۆا, و.پە­روۆا, ب.شاي­كەنوۆا, ش.زا­مان­بە­­كوۆا قا­تارلى مۋزەي ماماندا­رى كا­سىبي شەبەرلىكتەرىن پاش ەتتى.

رەستاۆراتسيا ورتالىعىنىڭ اشىلۋى عىلىمي ورتادان بو­لەك, ساندىك-قولدانبالى ونەر شەبەرلەرى مەن ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنا قىزىعاتىن قاراپايىم كورەرمەن ءۇشىن دە تاپتىرماس ولجا. تانىس­تى­رى­لىم اياسىندا بىرەگەي ەكسپو­نات­تار – بەلگىلى زەرتتەۋشى, ونەر­تانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ورتالىق ازيا مەن قازاقستان­نىڭ ساۋلەت ونەرىن زەرتتەۋشى عا­لىم ليا مانكوۆسكايانىڭ قوجا احمەت ياساۋي كەشەنىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا دايارلا­عان سىزبالارى, قازاقستاننىڭ ­ەڭبەك سىڭىرگەن سۋرەتشىسى مولداح­مەت كەنباەۆتىڭ (1925-1993) قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ەسىگى­نىڭ قارىنداشپەن سالعان سىزباسى ۇسىنىلدى.

سونداي-اق شارا بارىسىندا ورال تاڭسىقباەۆ اتىنداعى ساندىك-قولدانبالى ونەر كول­لەدجى­نىڭ ستۋدەنتتەرىنە مەتالل جانە كەراميكا بۇيىمدارىن قال­پىنا كەلتىرۋ بويىنشا شە­بەرلىك ساباقتارى وتكىزىلدى.

الماتى