الەم كۇن سايىن قارقىندى دامىپ, بۇگىن جاسالعان ءىرى وزگەرىستىڭ ەرتەڭ تەرىستەلىپ, جاڭالىققا ىلەسىپ, تۇراقتىلىق قالىبىن ساقتاۋى قيىنعا سوعىپ كەلەدى. بۇل ساياسات پەن ەكونوميكاعا قاتىستى ەمەس, جالپى جاھان تىنىستاپ وتىرعان ماڭىزدى سالانىڭ ءبارى دە دامۋ جۇيەسىندەگى قارقىنعا ىلەسىپ, ىلكىمدى ءىس اتقارۋدان سىرت قالعىسى جوق. قازاقستان الەمدىك دامۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعاندىقتان, جاھاندىق اعىستىڭ جالىنا جارماسىپ, وركەنيەتكە ىلەسۋدى اسىل مۇراتى تۇتادى. بۇل دامۋ مۇراتىن مەملەكەت باسشىسى جىل سايىن جاسايتىن جولداۋىندا جان-جاقتى سارالاپ, دۇرىس باعىت بەلگىلەپ كەلەدى. جازۋشىلار وداعى حاتشىلىعى تولىق قۇرامدا باس قوسىپ, ۇيىمداستىرعان كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە جولداۋدىڭ ەڭ الدىمەن وسى ەرەكشەلىگىنە توقتالدى.
جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ توعىز تاراۋدان تۇراتىن جولداۋدا ايتىلعان ءار ويدىڭ ۇلت ءۇشىن وزەكتى ەكەنىنە ءمان بەرىپ, باسىمدىققا يە باعىتتىڭ ءبارىن جەكە-دارا تالداپ شىقتى. بيزنەس, ونەركاسىپ, ينفراقۇرىلىمدى ورىستەتۋ, كادر الەۋەتى, دەنساۋلىق, ءبىلىم, ەكولوگيا, مەملەكەتتىك باسقارۋ ءىسى, ءتارتىپ پەن زاڭ سەكىلدى ەل ءۇشىن كەرەك, وڭ شەشىمى تابىلۋعا ءتيىس, كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردى جاقسارتا تۇسۋگە وراي ۇلت الدىندا جۇرگەن زيالى قاۋىمنىڭ پىكىرى قاشان دا ماڭىزدى ەكەنىن ەسكە سالدى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قانسەيىت ابدەز ۇلى جولداۋدىڭ ۋاقىت تالابى مەن قوعام ۇمىتىنە جاۋاپ بەرەتىنىنە نازار اۋداردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ ماسەلەلەرىن ءبىلىپ, قوعام تالابىن تامىرشىداي تاپ باسىپ تانىپ وتىراتىنىن مىندەتىنە بالاسا دا, ازامات رەتىندە باعالايتىنىن جەتكىزدى. «اسپانداعى ايدى ەمەس, ورىندالۋى مۇمكىن, ءدال قازىر قولىمىزدان كەلەتىن شارۋالار جايى ءسوز بولىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. ەڭبەككە, ەڭبەك ادامىنا باسا توقتالدى» دەپ, جولداۋدا كورسەتىلگەن تەحنيكالىق ماماندىقتاردى دامىتۋ, ولارعا جاعداي جاساۋ تۋرالى ويىن قۇپتايتىنىن ءبىلدىردى.
– بيلىك پەن حالىقتىڭ ورتاسىنداعى التىن كوپىر ىسپەتتى پرەزيدەنت جولداۋى 1997 جىلدان بەرى ۇزدىكسىز جاسالىپ كەلەدى. قاراپايىم حالىق قانداي جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر, جەر-جاھان مەن ەل ىشىندە نە بولىپ, نە قويىپ جاتىر دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە مالىمەت الادى, بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن, «نە ىستەۋ كەرەك, قايدا بارامىز؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تابىلادى. بۇل – جولداۋدىڭ جالپى ماڭىزى. بيىلعى جولداۋ سىرتى جىلتىر, كوپىرمە سوزدەن ادا. ايعاي جوق, ماقتان جوق. كوپ ايتىلا بەرمەيتىن, كوزگە تۇسە قويمايتىن, كۇرمەۋى قيىن كوپ ماسەلە انىق جانە اشىق ايتىلدى. شارۋا ىلگەرى باسۋ ءۇشىن كەمشىلىكتى ءبىلۋ ماڭىزدى. وسىنىڭ ءوزى بىزگە ۇلكەن ءۇمىت سىيلايدى, – دەدى فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ايگىلى «دوس-مۇقاساننىڭ» نەگىزىن قالاعانداردىڭ ءبىرى ۇلىقپان سىدىقوۆ.
مالدىڭ ءجۇنىن ءشىرىتىپ, جەرگە كومىپ, شەگە شىعارىپ, ش ۇلىق توقي الماي وتىرىپ, ەكونوميكا مەن بيزنەستى ءبىر ارناعا قالاي سالۋعا بولادى؟ زاۋىت-فابريكا سالىپ, ءونىم وڭدەۋدى قولعا الىپ, ەكونوميكالىق ىرگەتاسىن بەرىك ەتىپ ورنىقتىرۋعا كۇش سالىپ, قارجى قورىن حالىققا جۇمساۋعا ءتيىس قوعام قۇرۋدى دىتتەپ وتىرعاندا, «اقىن-جازۋشىلار نە ىستەۋى كەرەك؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ۇ.سىدىقوۆ يدەولوگيا دەگەن الىپ تەتىكتىڭ التىن قازىعى قالامگەر قاۋىمنىڭ قالامىنا بايلاۋلى ەكەنىن قاداپ ايتتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, وتكەندى دە, بۇگىندى دە, ەرتەڭدى دە ەل عىلىم مەن رۋحانياتقا قاراپ تانيدى. جازۋشىلاردىڭ قوعام الدىندا جاۋاپكەرشىلىگى بولۋى كەرەك. سوندىقتان ۇلكەن سەرپىلىس قاجەت.
بەلگىلى بالالار اقىنى دۇيسەن ماعلۇموۆ جول اپاتىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. «جىل باسىنان بەرى 1300 ادام جول ۇستىندە قايعىلى قازاعا ۇشىراسا, سونىڭ ىشىندە قانشاما بالا بار. اجال قۇشىپ جاتقانداردىڭ 90 پايىزى – 18 بەن 25-ءتىڭ اراسىنداعى جاستار. وسى ءبىر جىلداعى اپاتتىڭ سانىن ون جىلعا كوبەيتىپ جىبەرەيىكشى. 30 000 ادام. مۇنىڭ سىرتىندا 16000 ادام مۇگەدەك بولدى دەيدى. ءبىر عانا نارىنقول اۋدانىندا 38 000 تۇرعىن بار ەكەنىن ەسكەرسەك, ون جىلدا ءبىر اۋداننىڭ حالقىن جوعالتىپ الىپ وتىرمىز. ال مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىعى دا, قازىناسى دا ادام ەمەس پە؟», دەدى بالالار اقىنى اھ ۇرىپ.
«قارجى مەن بانك سەكتورىنىڭ جۇمىسىن ءبىر باعىتتا رەتتەۋ كەرەك» دەگەن جولداۋداعى پرەزيدەنت ءسوزىن العا تارتقان اقىن, تاكسيست جاستاردىڭ ارتىندا قالعان كرەديتى مەن ولاردىڭ قارىزىن جىلاپ-ەڭىرەپ تولەپ جۇرگەن اتا-انالاردىڭ جانايقايىن قارجى سالاسىنداعى مامانداردىڭ قايتا قاراپ, كۇردەلى ماسەلەنىڭ شەشىمى جولىنداعى بانك ساياساتىنىڭ ۇستانىمىن ايقىنداۋ قاجەتىنە توقتالدى. كورشى وزبەك حالقى جىل سايىن 1 ميلليون ادامعا كوبەيىپ وتىرسا, قازاقستان حالقى كەرىسىنشە, دەموگرافيالىق ساياساتىنىڭ باسەڭدەۋىمەن بىرگە, قوعامدا قولدان جاسالعان جول اپاتى, اسكەردەگى الىمجەتتىك, سۋيتسيد, لۋدومانيا, ناشاقورلىق سەكىلدى ىندەتتەردىڭ ەرەكشە ءورىس الۋىنان كەرى كەتىپ, كەمىپ بارا جاتقانىن قىرىق جىل بالا جانىنا ءۇڭىلىپ, ءۇمىت كۇتىپ, ولەڭ جازعان اقىن ءوز قالامداستارىنا اششى ايعايمەن, اشىنا جەتكىزدى.
وداقتىڭ ۇيعىر ادەبيەتى كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى, اقىن پاتيگۇل ماحساتوۆا, بەلگىلى اقىندار الماس احمەتبەك ۇلى, «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ەرلان ءجۇنىس جولداۋدا ايتىلعان قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن ءوسىرۋ, ديقانداردى قولداۋ, سۋبسيديا ماسەلەسىنە وراي وزەكتى پىكىرىن ءبىلدىردى.
جازۋشىلار وداعىندا وتكەن جيىندا ەلدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ سۇراعى مەن جاۋابى توڭىرەگىندە كەڭ كولەمدى اڭگىمە ءوربىپ, جاڭا جولداۋدىڭ مەملەكەتتىڭ دامۋىنداعى ماڭىزدى كەزەڭگە باستايتىن ستراتەگيالىق قۇجات ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
الماتى