حالىق ءوز تاڭداۋىن جاسايدى

وتىرىسقا ادىلەت, مادەنيەت جانە اقپارات, سىرتقى ىستەر, سونداي-اق تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ۆيتسە-مينيسترلەرى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ۆكب رەجىمىندە وبلىستار, استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارى اكىمدىكتەرى اپپاراتتارىنىڭ باسشىلارى جانە اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى قاتىستى. وتىرىس سۋردواۋدارمانى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, رەسمي ينتەرنەت-رەسۋرستا جانە Youtube ارقىلى ونلاين تاراتىلدى.

وتىرىستى اشقان ورك توراعاسى نۇر­لان ءابدىروۆ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ شە­شىمىنە سايكەس اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋ ماسە­لەسى ازاماتتاردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ ما­قساتىندا جالپى­ۇلت­تىق رەفەرەندۋم ارقىلى شە­شىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. رە­فە­رەندۋمعا قو­يىلعان ماسەلە مىناداي: ء«سىز قازاق­ستاندا اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن سا­لۋعا كەلىسەسىز بە؟».

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى قا­زاقستان: زاڭ جانە ءتارتىپ, ەكو­نوميكالىق ءوسۋ, قوعامدىق وپتيميزم» اتتى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىندا الداعى رەفەرەندۋم كەڭ اۋقىمدى جال­پىۇلتتىق ديالوگتىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولا­تىنىن اتاپ ءوتتى. شىن مانىندە, جاڭا قوعامدىق-ساياسي مادەنيەت قالىپتاستىرىپ, نەگىزگى مەملەكەتتىك شە­شىم­دەردى قابىلداۋدىڭ جاڭا ستان­دارتتارىنىڭ ىرگەسى قالانىپ جاتىر.

ورك باسشىسى رەسپۋب­ليكا­لىق رەفەرەندۋم تاعايىن­دالعان ساتتەن باستاپ ءتيىستى سايلاۋ كوميسسيالارى رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ فۋنكتسيالارىن ورىندايتىنىن, رەفەرەندۋمدى دايىنداۋدى جانە وتكىزۋدى ۇيىمداستىراتىنىن ءتۇسىندىردى.

ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا ورتالىق رەفەرەندۋم كو­ميس­سياسىنىڭ مۇشەسى شاۆ­حات وتەمىسوۆ ءسوز سويلەدى. اعىم­داعى جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭنامانى جە­تىل­دىرۋ ماقساتىندا ءتيىستى كون­ستيتۋتسيالىق زاڭعا تۇزەتۋلەر قا­بىلدانعان بولاتىن. ش.وتە­مىسوۆ قاتىسۋشىلارعا رەفەرەندۋم تۋرالى جاڭارتىلعان زاڭنامانى ءتۇسىندىردى. نەگىزگى جاڭاشىلىقتاردىڭ قاتارىندا – ۇلتتىق جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ, سونداي-اق شەتەلدىك باق وكىلدەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مىن­دەتتەرىن بەكىتۋ (بۇرىن بۇل ماسەلە رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭنامامەن رەتتەلمەگەن, وسىعان بايلا­نىستى سايلاۋ تۋرالى كون­ستيتۋتسيالىق زاڭعا سىل­تە­مە نورماسى كوزدەلگەن). سون­داي-اق جاڭارتىلعان زاڭنامادا بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ رەفەرەندۋمدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ با­رىسىن جاريا ەتۋ ءتارتىبى ايقىن­دالادى (وسى ماسەلەدە بىرىڭعاي قولدانۋ پراكتيكاسى ماقساتىندا سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس وزگەرىستەر ەنگىزىلدى). رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزەڭىندە قوعامدىق پىكىرگە ساۋا­ل سالۋ جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرى ءتۇ­سىندىرىلدى, ولار تۇزەتۋلەرگە سايكەس سايلاۋ زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس جۇرگىزىلۋگە ءتيىس.

ورك مۇشەسى رەفەرەندۋم كوميسسيا­لارى مۇشەلەرىنىڭ جۇمىسىنداعى جاڭاشىلىقتار تۋرالى دا ايتتى. رەفە­رەندۋم كوميسسيالارى مۇشەلەرىنىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋ سايلاۋ تۋرالى زاڭعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. سو­نىمەن قاتار جاڭارتىلعان رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭنامادا رەفەرەندۋم كو­ميسسياسىنىڭ شەشىمدەرى مەن ءىس-ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) شاعىمدانۋ ماسەلەسى دە ناقتى رەگلامەنتتەلگەن.

وسى ماسەلە بويىنشا نۇر­لان ءابدى­روۆ ساراپ­شى­لاردىڭ پىكىرىنشە, باي­قاۋشىلار توبىن كەڭەيتۋ, ولاردى اككرەديتتەۋ ءتارتىبىن ناقتىلاۋ, سونداي-اق سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىنىڭ بولۋ قاعيدالارىن ايقىنداۋ, ساۋال سالۋدى جۇرگىزۋ جونىن­دەگى تۇزەتۋلەر ۇدەرىستىڭ اشىق­تىعىن جانە ازامات­تاردىڭ حاباردار بولۋىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىنىن, ۇدەرىستى ۇيىمداستىرۋدى جە­تىلدىرەتىنىن, سونداي-اق ەقىۇ/دياقب ۇسىنىم­دارىنىڭ قابىلدانعانىن ايعاق­تاي­تىنىن اتاپ ءوتتى.

كۇن تارتىبىندەگى ەكىنشى ماسەلە بويىن­شا ورتالىق رە­­فەرەندۋم كوميسسياسى تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى كونستانتين پەتروۆ بايانداما جاسادى. ناۋقاننىڭ جالپى ۇزاقتىعى تاعايىندالعاننان داۋىس بەرۋ كۇنىنە دەيىن 35 كۇن بولادى. داۋىس بەرۋشىلەردىڭ تىزىمدەرىن جاساۋ بويىنشا جۇمىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاعايىندالعاننان كەيىن بىردەن باستايدى. داۋىس بەرۋدەن 20 كۇن بۇرىن, ياعني 15 قىركۇيەكتە تىزىمدەر رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنە جانە ەلەكتروندىق تۇردە ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنا بەرىلەدى. ازاماتتاردىڭ ۋاقىتشا بولاتىن ورىندارىندا قۇرىلعان رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار ازامات­­تاردىڭ تىزىمدەرى ازاماتتارعا تا­نىسۋ ءۇشىن داۋىس بەرۋ كۇنىنە 5 كۇن قال­عاندا ۇسىنىلادى.

سايلاۋ تۋرالى كونستي­تۋتسيالىق زاڭدا ازاماتتاردىڭ بولۋ ورنىن اۋىستىرعان كەزدە داۋىس بەرۋ قۇقىعىنا ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگى بويىنشا داۋىس بەرۋ قۇقىعى كوزدەلگەن. ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگى ءبىر ەلدى مەكەن شەگىندە رەفەرەندۋمنىڭ باسقا ۋچاسكەسىندە داۋىس بەرۋگە قاتىسقىسى كەلەتىن ازاماتتارعا بەرىلمەيدى.

بيۋللەتەندەر رەفەرەندۋم ۋچاسكە­لەرىنە داۋىس بەرۋگە دەيىن 3 كۇننەن كەشىك­تىرىلمەي جانە 1 كۇننەن كەشىكتى­رىلمەي جەتكىزىلەدى. داۋىس بەرۋ 6 قا­زاندا تاڭعى 07.00-دەن 20.00-گە دەيىن وتەدى.

رەفەرەندۋمدى ۇيىمداس­تىرۋ ءۇشىن رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنىڭ ەكى ءتۇرى تارتىلاتىن بولادى: ازاماتتاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا جانە ازاماتتاردىڭ ۋاقىتشا بولاتىن جەرلەرىندە قۇرىلعان. رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنىڭ جالپى سانى – 10 327 (ونىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ تىركەلگەن جەرى بويىنشا – 9 709, ۋاقىتشا بولاتىن جەرلەرىندە – 618), ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ۋچاسكەلەر – 78 (63 ەلدە). رەفەرەندۋم كوميسسيالارى مۇشەلەرىنىڭ سانى – 70 049 ادامدى قۇرايدى.

اعىمداعى جىلعى 1 شىل­دەدەگى جاعداي بويىنشا ساي­لاۋشىلار تىزىلىمىنە تۇر­عى­لىقتى جەرى بويىنشا تۇ­راقتى تىركەلگەن 12 176 968 ازامات ەنگىزىلدى. ازاماتتارعا تىزىمدەردە وزدەرىن تەكسەرۋگە جانە داۋىس بەرۋگە ارنالعان ۋچاسكەنىڭ ورنالاسقان جەرىن بىلۋگە مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءتيىستى ونلاين سەرۆيس­تەر مەن ينتەرنەت-رەسۋرستاردى قولدانۋ پراكتيكاسىن جۇر­گىزەدى.

وكر وتىرىسى بارىسىندا 2024 جىلعى 6 قازانعا تا­عايىندالعان رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ جونىندەگى نەگىزگى ءىس-شارالاردىڭ كۇنتىزبەلىك جوس­پارى بەكىتىلدى, رەسپۋب­ليكالىق رەفەرەندۋم قۇجات­تارىنىڭ نىساندارى بەلگىلەندى, سون­داي-اق رەسپۋبليكالىق رە­فەرەندۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار ازاماتتاردىڭ تىزىم­­دەرىمەن جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزىندە مۇ­گەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى ماسەلەلەر قارالدى. ورك تور­اعاسى وڭىرلەردەن كەلگەن رەفەرەندۋم كو­ميس­­سيالارى مۇشەلەرىنىڭ نازارىن كۇن­تىزبەلىك جوسپاردا كورسەتىلگەن بارلىق ءىس-شارالار بەلگىلەنگەن مەرزىمدەرگە سايكەس جۇرگىزىلۋگە ءتيىس ەكەندىگىنە اۋداردى.

ول سونداي-اق جەر­گى­لىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­عا رەس­پۋبليكالىق رەفە­رەن­دۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار ازامات­تاردىڭ ءتىزىمىن قا­لىپتاستىرۋ بويىنشا جۇ­مىس­تى جانداندىرۋدى, رەسپۋب­ليكالىق رە­فەرەندۋمعا قا­تىسۋعا قۇقىعى بار ازامات­تاردىڭ تىزىمىنە ەنگىزۋدى تەكسەرۋ بويىنشا اقپاراتتىق سەرۆيستەردىڭ (Call-ورتالىق­تاردىڭ, تسيفرلىق سەرۆيستەردىڭ, ينتەرنەت-رەسۋرستاردىڭ) جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. ورتالىق رەفەرەندۋم كو­ميسسياسىنىڭ باسشىسى اكىمدىكتەرگە رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىندە مۇ­گەدەكتىگى بار ادامداردىڭ ساي­لاۋ قۇقىق­تارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاعدايلاردى قام­تا­ماسىز ەتۋ جونىندە قاجەتتى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.

ءۇشىنشى ماسەلە بويىنشا ورك مۇشەسى اناستاسيا ششەگورتسوۆا بايانداما جاساپ, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزەڭىندەگى ۇگىتتىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىن ءتۇسىندىردى. ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى كونستي­تۋتسيالىق زاڭنىڭ 7-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس رەسپۋب­ليكانىڭ ازاماتتارى مەن قوعام­دىق بىرلەستىكتەرى رە­فە­رەندۋمعا شىعارىلعان ما­سەلەگە ءوز پىكىرىن «جاقتاپ» نەمەسە «قارسى» ايتۋ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرىلەدى, بۇل ۇگىت بولىپ سانالادى. ۇگىت پلاكاتتار, پاراقشالار, باننەرلەر جانە باسقا دا ەلەكتروندىق جانە باسپا ماتەريالدارىن شىعارۋ ارقىلى جۇرگىزىلۋى مۇمكىن. سونداي-اق زاڭدا جينالىستار, ميتينگىلەر, ازاماتتار جيىندارىن وتكىزۋ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ۇگىت جۇرگىزۋ كوزدەلگەن. بۇل رەتتە زاڭ­نامادا ۇگىت جۇرگىزۋ كەزىندە بەلگىلى ءبىر شارتتاردىڭ ساقتالۋى كوزدەلگەن.

بارلىق ۇگىت ماتەريالدارىندا وسى ماتەريالداردى شىعارعان ۇيىم, ولاردىڭ باسىلعان ورنى مەن تارالىمى, ولاردى شىعارۋعا جاۋاپتى تۇلعالار تۋرالى مالىمەتتەر بولۋعا ءتيىس. ءانونيمدى ۇگىت ماتەريالدارىن تاراتۋعا تىيىم سالىنادى. كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى كۇشتەپ وزگەرتۋگە, رەسپۋبليكانىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋگە, سوعىسقا, الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني, تەكتىك-توپتىق جانە رۋلىق ۇستەمدىككە, سونداي-اق قاتىگەزدىك پەن زورلىق-زوم­بىلىققا تابىنۋعا ۇگىت­تەۋگە جول بەرىلمەيدى. ۇگىت ماتەريالدارىن ورنالاستىرۋ مەنشىك يەسىنىڭ كەلىسىمىمەن ارنايى بولىنگەن ورىنداردا جانە وزگە دە نىسانداردا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. جابىق ءۇي-جايلاردان تىس ۇگىت (جينالىس­تار, ميتينگىلەر) بەيبىت جينالىس­تار تۋرالى زاڭنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇر­گىزىلەدى.

ۇگىت رەفەرەندۋم تاعايىن­دال­عاننان كەيىن باستالادى. بۇل رەتتە رەفە­رەن­دۋمنىڭ الدىنداعى كۇنى (ۇنسىزدىك كۇنى) جانە رەفەرەندۋم وتكىزىلەتىن كۇنى ۇگىت جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنادى. داۋىس بەرۋگە ارنال­عان ءۇي-جايلاردان تىس جەردە بۇرىن ىلىنگەن باسپا ۇگىت ماتەريالدارى, پلا­كاتتار سول ورىن­داردا ساقتالسا بولادى.

كۇن تارتىبىندەگى ءتورتىنشى ماسەلە بويىن­شا ورك حاتشىسى مۇحتار ەرمان بايانداما جاساپ, قازاقستاندا رەس­پۋبليكالىق رەفەرەندۋم­دا حا­لىق­ارالىق بايقاۋ ينس­تيتۋتىنىڭ اشىلعانى تۋرالى حابار­لادى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوپتەگەن حا­لىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇ­شەسى رەتىندە حالىقارالىق بايقاۋ ينستيتۋتىن اشۋ بويىن­شا ءوزىنىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن تۇراقتى ورىندايتىنىن اتاپ ءوتتى.

رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 6-بابىنىڭ 4-تارما­عىنا سايكەس رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزىندە شەت مەملەكەتتەردەن جانە حا­لىقارالىق ۇيىمداردان اككرەديتتەلگەن بايقاۋشىلار, شەتەلدىك بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدا­رىنىڭ وكىلدەرى قاتىسا الادى.

قازاقستاندا شەت مەملە­كەتتەر مەن حا­لىقارالىق ۇيىم­­داردىڭ بايقاۋشىلارى ورتالىق رەفەرەندۋم كوميس­سيا­سىنىڭ توراعاسى مەن سىرت­قى ىستەر ءمينيسترىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا رەفەرەن­دۋمدى باي­قاۋعا قاتىسا الادى. شەت مەملەكەتتەر مەن حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ باي­قاۋ­شىلارى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنۋى بو­يىنشا ورك جانىنان اككرەديتتەلەدى.

اعىمداعى سايلاۋ ناۋقا­نىندا اككرە­ديتتەۋدى جۇرگىزۋدى استانا ۋاقىتى بويىنشا ساعات 18.00-دە داۋىس بەرۋ كۇنىنە 5 كۇن قالعاندا, ياعني 2024 جىلعى 30 قىركۇيەكتە اياقتالادى.

وتىرىستا نۇرلان ءابدى­روۆ داۋى­س بەرۋ كۇنىنە دەيىن ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميس­سيالارىنىڭ مۇشەلەرىن وقىتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ور­تالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى كوميسسيا مۇشەلەرىن وقىتۋ جۇمىسىن اعىمداعى جىلدىڭ شىلدە – تا­مىز ايلارىندا باس­تادى. ءبىرىن­شى كەزەڭدە كاسكادتىق ءادىس قاعيداتى بو­يىن­شا رەس­پۋبليكالىق دەڭگەيدە وكىلەت­تىك­تەرىن تۇراقتى كاسىبي ن­ەگىزدە جۇ­زەگە اسىراتىن اۋماق­­تىق رەفەرەندۋم كوميس­سيا مۇشەلەرىنىڭ ارا­سىنان 139 جات­تىقتىرۋشى دا­يىن­­دالدى. قازىرگى ۋاقىت­تا سەرتيفيكاتتالعان جاتتىق­تىرۋ­­شىلار اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميس­سيالارىنىڭ 1 583 مۇ­شەسى ءۇشىن ترەنينگتەر وتكىزەدى.

15 قىركۇيەككە دەيىن ۋچاس­كەلىك رەفەرەندۋم كو­ميس­سيالارىنىڭ (توراعا­لار­دىڭ, توراعا ورىنباسارلارى مەن حاتشىلاردىڭ) باس­شىلىق قۇرامى ءۇشىن وقىتۋ ۇيىمداستىرىلادى – 30 981 ادام جانە داۋىس بەرۋ كۇ­نىنە دەيىن ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ 37 346 باس­قا مۇشەلەرى وقى­تۋدان وتەدى. وسى­لايشا, رەس­پۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بارلىق قۇرامى وقىتۋمەن قامتىلاتىن بولادى.

ءداستۇرلى ارىپتەستەرمەن بىرلەسىپ, ساياسي پارتيالاردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جانە بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى ءۇشىن رەسپۋب­ليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردە وقىتۋ جوسپارلانىپ وتىر.

سونداي-اق ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ باسشىسى وتىرىسقا قاتىسۋ­شىلاردى ورك مۇشەلەرىنىڭ رەفەرەندۋمدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا وڭىرلەرگە ينسپەكتسيالىق ساپارلارى جوسپارلانعاندىعى تۋرالى حاباردار ەتتى. اتاپ ايتقاندا, حالىقتى اقپا­رات­تاندىرۋ, داۋىس بەرۋ كۇنىنە ۋچاسكەلەردىڭ دايىندىعى جانە ازاماتتاردىڭ داۋى­س بەرۋى ءۇشىن, ونىڭ ىشىن­دە مۇگەدەكتىگى بار جانە داۋىس بەرۋ كەزىندە ەرەكشە قاجەت­تىلىكتەرى بار ازاماتتار ءۇشىن قاجەت­تى جاع­دايلار جاساۋ ماسەلەلەرى قا­راس­تىرىلادى.

وتىرىستان كەيىن بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن ءداستۇرلى بريفينگ ءوتتى.