ونەر ورداسى 95 جىلدىعىن اتاپ وتەدى

جيىندا اتالعان قازاق دراما تەاترىنىڭ تاريحى 1929 جىلدان باستالاتىنى ارحيۆتىك قۇجاتتار ارقىلى تولىق دالەلدەنگەنى, ياعني ونەر ورداسى بيىل ءوزىنىڭ 95 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتەتىنى ايتىلدى. القالى جيىندى اشقان شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەك تەاتردىڭ تاريحى جايىندا تىڭ دەرەكتەر كەلتىردى. «بۇعان دەيىن ونەر ورداسىنىڭ تاريحى 1934 جىلدان باس­تالادى دەپ ەسەپتەلەتىن ەدى. الايدا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى تورالقاسىنىڭ 1934 جىلعى 19 قاراشاداعى «قازاق ۇلتتىق تەاترى تۋرالى» قاۋلىسىندا «جۇمىس ىستەپ تۇرعان قازاق تەاترىنىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋگە دەرەۋ كىرىسۋ» جونىندە نۇسقاۋ بەرىلگەن. بۇل تەاتردىڭ تاريحى 1934 جىلدان ەمەس, ودان ارىدەن باستالاتىنىن كورسەتەدى. ارحيۆتەن قىزىلورداداعى قازاق مەملەكەتتىك تەاترىنىڭ (قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترى) ساياسي اعارتۋ جونىندەگى باس كوميتەت مۇشەلەرى جينالىسىنىڭ 1927 جىلعى 16 قازانداعى حاتتاماسى الىندى. وندا سول تەاتردىڭ ديرەكتورى ج.شانين تەاتر رەجيسسەرلەرى­نىڭ تاپشى ەكەنى جونىندە ايتا كەلىپ, «قازاقستاندا رەجيسسەر بولاتىن تەك ايماۋىت ۇلى عانا بار, ودان باسقا رەجيسسەر بولاتىنداي ەشكىم جوق» دەپ اتاپ كورسەتكەن. ال ج.ايماۋىت ۇلى 1926-1929 جىلدارى ارالىعىندا شىم­­كەنت­تە ورنالاسقان سىرداريا وك­رۋگ­تىك قا­زاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋ­مىندا قىزمەت اتقارعان. دەمەك ج.ايماۋىت ۇلى­­نىڭ ­سول جىلدارى شىمكەنتتە تەاتر ء­­ىسىن دامىتۋمەن اينالىسقانى انىق», ­­دەدى سارسەن اباي ۇلى.

سونداي-اق س.قۇرانبەك تەاتر ونە­رىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان جازۋشى, دراماتۋرگ 1915 جىلى ء«بىرجان – سارا» پەساسىن قويىپ, ءبىرجان ءرولىن سومداعانىن ايتىپ ءوتتى. 1916 جىلدان باستاپ پەسا جازا باستاعان. قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق تەاترى قۇ­­رىلعاندا قىزمەتكە شاقىرىلعان. بىراق شىمكەنتتەگى جۇمىسىن تاستاي ال­ماعان. دەگەنمەن ج.ايماۋىت ۇلى تەاتر­دان قول ۇزگەن جوق. پەداگوگيكالىق ۋچي­ليششەنىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا پلاس­تي­كا, ميميكا, گريم سەكىلدى ونەر تۇرلە­رىن ۇيرەتەتىن پاندەر ەنگىزدى. سونى­مەن قاتار ۋچيليششەدە 6 ۇيىرمە بولسا, سو­­نىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىگى دراما ۇيىر­­مەسى بول­عان. شىمكەنتتەگى قىزمەتى با­رىسىندا دراماتۋرگ ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ 8-9 پە­ساسى قويىلعان ەكەن. ونىڭ ەڭ العاش­قىسى – «ەل قورعانى» پەساسى. جا­زۋشى ۋچيليششەنى باسقارىپ تۇر­عاندا تەاتردىڭ وركەندەۋىنە سۇ­بەلى ۇلەس قوستى. بۇل سول كەزدىڭ وزىن­­دە قا­لادا تەاتردىڭ بولعانىن ايعاق­تاي­دى. وسىنداي دەرەكتەردى كەلتىرە وتىرا قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى شىم­كەنت­تەگى اكادەميالىق دراما تەاتردىڭ تاريحى 1929 جىلدان باستالادى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى.

تاريحي دەرەكتەردە «پەرۆىي تەاترالنىي سەزون گورودا شىمكەنتا 1929-30 گودوۆ» دەگەن جاز­با بار. سول كەزەڭدە ورىسشا – 9, قازاقشا 8 پەسا قويىلعان, ياعني بۇل دەرەك اتالعان جىلدارى قازاق تەاترى جۇمىس ىستەگەنىن بىلدىرەدى. ءتىپتى 1940 جىلعى ارحيۆ قۇجاتىندا 1932-1940 جىلدار ارالىعىندا بەلگىلى ءبىر ازاماتتىڭ قازاق دراما تەاترىن باسقارعانى جونىندە دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىسۋشىلار تەاتردا ەڭبەك ەتكەن تالاي مايتالمان ارتىستەر دە قازاق تەاترىنىڭ تاريحى 1934 جىلدان ەمەس, ودان ارىدەن باستالاتىنىن ايتىپ, سول ادىلەتتىلىكتىڭ ورنايتىن كۇنىن اڭساپ وتكەنىن جەتكىزدى.

تەاتر تاريحىنا قاتىستى ماسەلە كوتەرىپ, مۇراعاتتاعى دەرەكتەر نەگى­زىندە جازىلعان ماقالا اۆتورى, جۋر­نا­ليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, تۇر­كىس­تان وبلىستىق ءماسليحاتى­نىڭ دەپۋ­تاتى عالىمجان ەلشىباي بار عۇمى­رىن ارتىستىك ونەرگە ارناعان, عا­سىر جاساعان ايشا ابدۋللينامەن جۇر­گىزگەن سۇحباتىن ەسكە ءتۇسىردى. سول سۇح­باتتا دا ايشا ابدۋللينا تەاتردىڭ ىرگەتاسى 1934 جىلى قالانباعانىن, ونىڭ شەجىرەسى تىم ارىدە جاتقانىن ايتقان. سونداي-اق جۋرناليست قالا­نىڭ اتقارۋشى بيلىگىنە تەاتردىڭ ماتە­ريالدىق جاعدايىن جاقسارتۋ, ۇجىم­نىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىن تۇزەۋ سەكىلدى مىندەتتەر كىرەتىنىنە قا­را­ماستان, ونىڭ تاريحىن زەرتتەپ, جا­ناشىرلىق تانىتىپ جاتقانى ءۇشىن بارشا ونەرسۇيەر قاۋىمنىڭ اتىنان العىسىن جەتكىزدى. قازاق دراما تەاترىنىڭ تاريحى 1929 جىلدان باس­تالادى دەۋگە تولىق نەگىز بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وعان 1928 جىلى قالادا ەكى تەاتر جۇمىس ىستەپ تۇرعانى جونىندە ايتىلعان ارحيۆ دەرەكتەرى دە دالەل بولا الادى. سونداي-اق 1932 جىلى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى قىزمەت ەتىپ جاتقان تەاتردىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋگە 1 مىڭ رۋبل ءبولۋ تۋرالى شەشىم شىعارعان ەكەن. ەگەر 1932 جىلى ارنايى شەشىم شىعىپ جاتسا, تەاتر تاريحىن 1934 جىلدان تاراتۋ قيسىنعا كەلمەيدى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. «ماقالانى جازۋ بارىسىندا كوپتەگەن قىزىقتى دەرەكتەر كەزدەستىردىم. تەك ج.شانين اتىنداعى ەمەس, جالپى قازاق تەاترىنىڭ تاريحىن قايتا زەردەلەۋ كەرەك سياقتى. قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاتر­ شەجىرەسى 1926 جىلى اقمەشىتتەن باس­تاۋ الادى دەيمىز. ال بىراق تا 1917 جىلى سەمەيدە م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسى قويىلادى. پەسا اباي­دىڭ ەكىنشى ايەلى ايگەرىمنىڭ شا­ڭى­راعىندا ساحنالانعان. ول ءۇشىن ەكى كيىز ءۇي تىگىلگەن. ءبىرى كورەرمەنگە, ەكىن­شىسى ونەر ۇجىمىنا ارنالدى. سول زاماندا ايەلدەرگە ءارتىس بولۋعا ءداستۇر رۇقسات بەرمەدى. سوندىقتان ولاردىڭ ءرولىن ەركەكتەر ويناپ كەلدى. ماسەلەن, ەڭلىكتىڭ بەينەسىن م.اۋەزوۆتىڭ اعاسى احمەت اۋەزوۆ سومداعان دەگەن دەرەك بار. درامانى دايىنداۋعا ق.ساتباەۆ پەن ج.ايماۋىت ۇلى دا كومەكتەسكەن. كەيبىر ەلدە تەاتر تاريحىن دراماتۋرگ جازۋ ۇستەلىنە وتىرعان كەزدەن باستايدى ەكەن. ءبىز ولاي ەتپەسەك تە, 1900 جىلداردىڭ باسىندا قارقارالى جارمەڭكەسىندە قويىلىمدار قويى­لا باستاعان ساتتەن باستاپ تاريحتى تارقاتىپ اكەتسەك تە جاراسادى. ءتىپتى ولاي بولماعان كۇننىڭ وزىندە كەيبىر تەاتر سىنشىلارى, زەرتتەۋشىلەرى ونىڭ باستاۋىن 1915 جىلدان باستاپ قاراستىرۋ كەرەگىن ايتادى. ولاردىڭ قاتارىندا امانگەلدى مۇقان, ايزات قادىراليەۆا, باقىت نۇرپەيىس سىندى ەلگە بەلگىلى تەاتر زەرتتەۋشىلەرى بار. قازاق تەاترىنىڭ تاريحى تۋرالى ايت­قاندا باعىبەك قۇنداقباەۆتى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. الداعى ۋاقىتتا وسى زەرتتەۋشىنىڭ تەاتر تاريحىنا قاتىس­­تى توم-توم ەڭبەكتەرىنەن قۇندى دەرەكتەر تابىلادى دەگەن ويدامىز. قا­زاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى­ الىپ بايتەرەك دەسەك, ج.شانين اتىن­داعى ونەر قارا شاڭىراعى – سونىڭ ءبىر بۇتاعى. دەمەك تەاتر شەجىرەسى قايتا قارالسا, مەگاپوليستەگى ونەر ورداسىنىڭ باستاۋ بۇلاعى دا قايتا زەردەلەنەدى. بۇل ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا ءالى تالاي عىلىمي كونفەرەنتسيا وتە جاتار. ياعني تەاتردىڭ قۇرىلعانىنا ­95 جىل بولعانىنا بۇگىندە دەرەك تە, ­دا­يەك تە كوپ», دەدى ع.ەلشىباي.

سونداي-اق جيىنعا قاتىسۋشىلار تەاتردىڭ قالىپتاسۋ جولدارىن ەسكە الدى. مىسالى, ج.شانين تەاترى ادە­بيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سايا قاسىمبەك وسىنداي ماڭىزدى ماسەلە كوتەرگەن «Egemen Qazaqstan» گازەتى ۇجىمىنا العىسىن بىلدىرە كەلە, ونەر ۇجىمىنىڭ ارتىستىك قابىلەتىن شىڭداۋ كەرەك دەگەن بيلىكتىڭ قاۋلىسىنان كەيىن ءبىر توپ تەاتر اكتەرلەرى لەنينگرادقا وقۋعا جىبەرىلگەنىن ايتتى. ولاردى وقۋعا الماتىداعى اۋەزوۆ تەاترى­نىڭ ونەرپازى حالەل شاجەنوۆ باستاپ بارعان. «قازاق جاستارىنىڭ تالانتىنا تاڭداي قاققان ايگىلى ك.ستانيسلاۆ­سكي شاكىرتى ۆ.مەركۋرەۆ ءبىزدىڭ جاس ونەرپازدارعا جەتەكشىلىك ەتكەن ەكەن. 1938 جىلى ۆ.مەركۋرەۆ 22 قازاق ارتىسىمەن بىرگە شىمكەنتكە كەلىپ, تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى اتانادى. ەكى جىلداي وسى قىزمەتتى اتقارىپ, ارتىستەردىڭ شەبەرلىگىن شىڭداپ كەتەدى. كەيىن بۇل تىزگىندى ح.شاجەنوۆ الادى. كەزىندە ۆ.مەركۋرەۆ ونى تالانتىنا قاراي رەجيسسەرلىك ونەرگە دە باۋ­لىعان ەدى. ح.شاجەنوۆ «ەڭلىك –كەبەك», «قىز جىبەك» سەكىلدى اۋقىمدى دۇنيەلەر قويعان. «قىز جىبەكتە» بەكە­جان ءرولىن ءوزى سومداعان. اكتەر ونى قانىشەر بەينەسىنەن باسقا كەيىپتە كور­سەتكەنى ءۇشىن جازۋشى دراماتۋرگ ع.مۇسىرەپوۆ ەستەلىگىندە ماقتاپ جازعان. ح.شاجەنوۆ 11 اكتەرمەن بىرگە «اقان سەرى اقتوتى» پەساسىن قويىپ بولعان سوڭ سوعىسقا اتتانعان. بىراق ارادا 3 اي وتكەندە حاركوۆ تۇبىندە قازا تابا­دى. ەگەر ول كىسى ءتىرى بولعاندا كاسىبي رە­جيسسەر رەتىندە قازاق دراماتۋرگيا­سىن تالاي بيىككە شىعارعان بولار ەدى», دەدى سايا قاسىمبەك.

ال تاريحشى, جازۋشىلار وداعى شىم­كەنت قالاسى وكىلدىگىنىڭ باسشىسى مومبەك ابداكىم ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس وكىمەتى ءوز ناسيحاتىن تەاتر مەن گازەت ارقىلى جۇرگىزگەن. سول سەبەپتى 20-جىلداردىڭ باسىندا تەاتر بولمادى دەۋ اقىلعا قونىمسىز. 1924 جىلعا دەيىن شىمكەنت تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا قارادى. تاريحشى سول داۋىردەگى ارحيۆتىك قۇجاتتاردا سىر­داريا وبلىسىنداعى قازاق ترۋپپاسى جايىندا قىسقا عانا حابارلاما ساقتالعانىن تىلگە تيەك ەتتى. وسى سەكىلدى تاريحي قۇجاتتار كوپ ەكەنىن, مۇنىڭ ءبارى تەاتر شەجىرەسى ەرتەدەن باستالاتىنىن ايعاقتايتىنىن ەسكە سالدى. قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەك جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ونەر ورداسىنا قولداۋ ءبىلدىرۋ ماقساتىندا ءبىراز شارۋا تىندىرعانىن ايتتى. اتاپ ايتقاندا, 52 جاڭا شتاتتىق بىرلىك اشىلعان, ارتىستەردىڭ جالاقىسى ارتتى. سونىمەن بىرگە الماتىداعى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنان 19 جاس ستۋدەنتتى ءدۋالدى وقىتۋ جۇيەسى ارقىلى شانين تەاترىنا جۇمىسقا تارتىپ وتىر. ولاردىڭ جاتاتىن ورنى, ايلىق جالاقىسى اكىمدىك تاراپىنان شەشىمىن تاپتى.

سونىمەن, ارحيۆتىك قۇجاتتار نەگى­زىندە 95 جىل تولعانىن ايعاق­تاي­تىن دەرەكتەرمەن باق وكىلدەرى تانىس­تى­رىلعان بريفينگتە «ج.شانين ­تەاترىنا 95 جىل» دەگەن قورىتىندى جا­سال­دى. الداعى ۋاقىتتا, ياعني 6-13 قا­­راشا كۇندەرى, ورتا ازيا ەلدەرى IX حا­لىق­ارالىق تەاترلارىنىڭ فەستي­ۆالى ­بولاتىنى, سول ارالىقتا «ج.شانين تەاترىنىڭ 95 جىلدىعى» اتاپ وتى­لە­تىنى حابارلاندى. ال تەاتر­دىڭ كور­كەم­­­دىك جەتەكشىسى سۇلتان سرايى­لوۆ­تىڭ ­ما­لىمدەۋىنشە, 18 قىركۇيەك­تە تەاتر­دىڭ جاڭا ماۋسىمى ش.ايت­ما­توۆ­تىڭ «اق كەمە» دراماسىمەن اشىلادى.