ادىلەت تورەلىگىنىڭ ساپاسى ارتا تۇسپەك

دەي تۇرعانمەن, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر 8 ماۋ­سىم كۇنى وتكەن استانا حالىقارالىق فورۋ­مىنىڭ پلەنارلىق سەسسياسىندا سوي­لەگەن سوزىندە: «ەل ىشىندە ادىلدىك, زاڭ ۇستەمدىگى, تەڭدىك جانە ءادىل سوت تورەلىگى قاعيداتتارىن ەنگىزۋ ءۇشىن رەفورما جۇر­گى­زۋگە باعىتتالعان ءتيىستى شارالاردى قولعا الامىز. زاڭ مەن تارتىپكە نەگىز­دەل­گەن مەنىڭ ۇستانىمىم – ايقىن. بۇل – «جاڭا ادىلەتتى قازاقستاندى» قۇرۋدىڭ بەرىك نەگىزى», دەگەن ەدى.

وتكەن سەسسيانىڭ سوڭىنا قاراي پارلامەنت پرەزيدەنتتىڭ وسى ءسوزىنىڭ دالەلى رەتىندە سوت جۇيەسىن روفورمالاۋعا قاتىستى قوس زاڭ جوباسىن كۇن تارتىبىنە قويىپ, ونىڭ ءبىرى قابىلدانىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ دا الدىنا باردى. ياعني «سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرا­لى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا بيىلعى 5 شىلدە كۇنى پرەزيدەنت قول قويعان. ال «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سوت جۇ­يە­سىن رەفورمالاۋ جانە پروتسەستىك زاڭ­نا­مانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىن­شا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەن­گىزۋ تۋرالى» زاڭ ءماجىلىستىڭ ءبىرىنشى وقى­لى­مىندا ماقۇل­دان­عان. ەندىگى ماسەلە – پارلامەنتتىڭ الداعى سەسسياسىندا تاۋەل­سىز كاسساتسيالىق سوتتارعا قاتىستى زاڭ­­نامالىق قۇجاتتاردى جەتىلدىرۋ.

جالپى, قالاي بولعان كۇندە دە سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ماسەلەسى ەڭ وتكىر دە كۇردەلى جانە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ساپاسى مەن ازاماتتاردىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىم دەڭگەيى ءار سوت ساتىسى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. ءماجىلىس دەپۋتاتى, پالاتاداعى زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ءۇنزيلا شاپاق كاسساتسيانىڭ بۇگىنگى مودەلى ازاماتتار مەن زاڭ قوعامداستىعى وكىلدەرى تاراپىنان سىنعا ۇشىراپ وتىرعانىن جاسىرمادى.

«ازاماتتىق جانە قىلمىستىق iستەر بويىنشا كاسساتسيالىق ءوتiنiشحاتتاردى ال­دىن الا قاراۋدىڭ ءتارتiبi مەن شارتتارى ءارتۇرلi. ازاماتتىق ىستەر بويىنشا سۋديا ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشحاتتارىن القالى قاراۋعا بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. قىلمىستىق ىستەر بويىنشا تەك 2023 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ كاسساتسيالىق ءوتىنىشحاتتاردى القالى الدىن الا قاراۋعا كوشۋ جۇزەگە اسىرىلدى. بىراق بۇل ءتارتىپ تە جەتىلدىرىلمەگەن, سەبەبى ءبىر «ۇشتىك» سۋديالاردى تاپسىرادى, ال ەكىنشى «ۇشتىك» سۋديالار ءىستى ءمانى بويىنشا قايتا قارايدى جانە ءوز ارىپتەستەرىن قولداماۋى مۇمكىن, بۇل پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرادى. مۇنداي شاعىمدار تەك اكىم­شى­لىك ادىلەت بويىنشا جوق, ويتكەنى وندا «جاپ­پاي كاسساتسيا» جۇمىس ىستەيدى», دەيدى ءۇنزيلا شاپاق.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى باستاپقىدا جوعارعى سوتتا قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا ىستەردى الدىن الا قاراۋدى الىپ تاستاۋدى ۇسىن­دى. بارلىعى «جاپپاي كاسساتسيا» قاعي­داتى بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس, ياعني ىستەر بىردەن كەمىندە 3 سۋديادان تۇراتىن قۇرامنىڭ قاراۋىنا تۇسۋگە ءتيىس.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جوعارعى سوت كاسىپكەرلەرمەن جانە زاڭ قوعامداستىعىمەن دەربەس كاسساتسيالىق ساتى قۇرۋ ماسەلەسى بويىنشا كونسۋلتاتسيالار راۋندىن, ياعني كەزدەسۋلەر وتكىزدى. قورىتىندىسىندا ەلوردادا قىل­مىس­تىق, ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا ءۇش كاسساتسيالىق سوت قۇرۋ تۋرالى دەربەس كاسساتسيالىق ساتىنىڭ جاڭا مودەلى ۇسىنىلدى,

بۇل زاڭنىڭ جوباسى اسا ۇزاق تالقى­لان­­با­دى. ياعني قورىتىندىلار الۋ كەزىندە كوپ كەدەرگى بولماعان سياقتى. سەبەبى سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ ىسىندە ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەر دە جوق ەمەس ەدى. ونىڭ زاردابىن الدىمەن سوتقا ءىسى تۇسكەن حالىق كوبىرەك تارتىپ, كەيىنگى جىلدارى وڭىرلەردەن جوعارعى سوتقا باعىت­تالعان ارىز-شاعىمدار كوبەيە تۇس­كەن.

ەندى قابىلدانعان زاڭداعى وزگەرىستەرگە بايلانىستى جوعارعى سوتتىڭ ءرولى وزگەر­مەك. ەلىمىزدەگى زاڭگەرلەر قاۋىمى تاۋەلسىز كاسساتسيالىق سوتتارعا مۇمكىندىك بەرەتىن بۇل جۇيە ەڭ الدىمەن حالىق ءۇشىن ءتيىمدى ەكەنىن العا تارتقىن-دى.

جالپى, اكىمشىلىك ىستەرگە ەكستەرريتو­ريا­لىق سوتتىلىق ەنگىزىلىپ وتىر. ياعني كەيبىر ءىستى وزگە ءوڭىردىڭ سوتىنىڭ قاراۋىنا جىبەرۋگە بولادى. مۇنداي ءتارتىپ بۇعان دەيىن ازاماتتىق ىستە قولدانىلعان. ەندى اكىمشىلىك ىسكە ەنگىزىلىپ وتىر. سوت جۇيەسىن بۇلاي رەفورمالاۋ جايدان-جاي قولعا الىنىپ وتىرعان جوق. كەيىنگى جىلدارى اكىمدىكپەن سوتتاسقان قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ سوتتان جەڭىلىپ قالۋى جيى­لەي تۇسكەن. ياعني شاعىم كوپ. ەندى شاعىم­دانۋشى سوت پەن جەرگىلىكتى بيلىك­تىڭ اراسىندا ىمىرالاستىق بار دەپ كۇدىكتەنسە, ءىستى باسقا قالانىڭ سوتىنىڭ قاراۋىنا جىبەرە الادى. ايماقتى ارنايى جۇيە اۆتوماتتى تۇردە ءوزى تاڭدايدى. ال تاۋەلسىز كاسساتسيالىق سوت ازاماتتىق, اكىمشىلىك, قىلمىستىق ىستەر بويىنشا تەك استانادا قۇرىلماق. كاسساتسيالىق سوتقا اپەللياتسيا­دان ادىلدىك تاپپاي, تاۋى شاعىل­عاندار شاعىمدانا الادى.

«تالاپ قويۋشىنىڭ تاڭداۋى بويىنشا اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا ەكساۋماقتىق سوتتىلىقتى ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. بۇل دا مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ, اسىرەسە جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمە­تىنە ءتيىمدى اسەر ەتەدى. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اكىم­دىكتەردىڭ سوتتارعا قىسىم كورسەتەتىنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس», دەيدى ءۇنزيلا شاپاق.

ارينە, «سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ سوت تورەلىگىنىڭ ادىلەتتىلىگىن قانشالىقتى قام­تاماسىز ەتەدى؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋى­­تىنى راس. دەگەنمەن بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ۋاقىتى كەلگەندە الارمىز. جالپى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىك باسقارۋدى قايتا ىسكە قوسۋ قاجەتتىگىن وسى كەزگە دەيىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن. دەپۋتات ءۇنزيلا شاپاق ساياسي قىزمەتشىلەردىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ورتالىقسىزداندىرۋعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتىپ قالدى.

«جوعارعى سوت جارتىجىلدىق نەگىزدە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىنە ولاردىڭ اكىمشىلىك اكتىلەرىنە نەمەسە ءىس-ارە­كەتتەرىنە شاعىمدانۋ تۋرالى تالاپ-ارىزداردى سوتتا قاراۋ ناتيجەلەرى بويىنشا بەلگىلەنگەن پروبلەمالار مەن كەم­شىلىكتەردى انىقتاۋ تۇرعىسىنان تالداۋ جاسايدى.

وتكەن جىلى مەملەكەتتىك ورگان­دار­عا قويى­­لاتىن تالاپتاردىڭ قا­ناعات­­­تان­دىرىلۋى 63%-عا جەتتى. ۇتى­­لۋدىڭ تۇراقتىلىعى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ءالى دە سوت پراكتيكاسىن ەسكەرە وتىرىپ, اكىمشىلىك قىزمەتتىڭ بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءتيىستى شارالاردى قابىلدامايتىندىعىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار سوت پراكتيكاسى ازاماتتار مەن بيزنەس تاراپىنان نەگىزدەلگەن شاعىمداردى تۋدىراتىن جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگانداردىڭ جۇمىسىندا جۇيەلى بۇزۋشىلىقتاردىڭ بار ەكەندىگىن كور­سەتەدى. ازاماتتار جۇگىن­گەن كەزدە اكىم­شىلىك راسىمدەر جۇر­گىزىلمەيدى.

وسىعان بايلانىستى, ارپك-ءنى اكىم­شىلىك راسىمدەردىڭ بىركەلكىلىگىن قالىپ­تاستىرۋ جونىندەگى جاڭا مىندەتپەن تولىقتىرۋدى ۇسىنىلادى», دەگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى بىرقاتار شەتەلدە بۇل ەرەجە اكىمشىلىك ءراسىم قاعيداتتارى دەڭگەيىندە بەكىتىلگەنىن اتاپ ءوتتى. ايتالىق, ارمەنيا, ازەربايجان, گرۋزيا ەلدەرىنىڭ سوت جۇيەسى وسىنداي تارتىپپەن جۇمىس ىستەيدى ەكەن.

بۇل ازاماتتارعا قۇقىقتىق قاتىناس­تار­دىڭ بەلگىلى ءبىر سالاسىنداعى داۋلار­دى شەشۋ تاجىريبەسىن باسشىلىققا الۋعا مۇم­كىندىك بەرىپ, وسىلايشا سوتتاعى شا­عىمدار سانىن ازايتا تۇسپەك.

سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋعا قاتىستى ايتا كەتەرلىك كەلەسى ءبىر جايت – سوت ورىن­داۋشىسىنىڭ ارەكەتتەرىنە (ارە­كەت­­سىز­­دى­گىنە) شاعىمدانۋعا بايلانىستى ىستەر. ارپك-ءنى قابىلدانعاننان كەيىن مۇن­داي ىستەر اكىمشىلىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تارتىبىمەن قارالادى.

«اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ تۋرالى زاڭ سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ءاربىر ارەكە­تىنە شاعىمدانۋ قۇقىعىن بەرەدى. بۇگىن­دە مۇنداي قۇقىقتى بورىشكەرلەر اسىرا پايدالانادى. بورىشكەر سوت ورىنداۋشىسىنىڭ باعالاۋشىنى تاعايىنداۋ جانە تارتۋ جونىندەگى ارەكەتتەرىنە داۋ ايتادى. م ۇلىكتى ساۋدا-ساتتىققا بەرۋ جونىندەگى ءىس-ارەكەتتەرگە, سودان كەيىن ساۋدا-ساتتىقتىڭ وزىنە, ساۋدا-ساتتىق حاتتاماسىنا جانە ت.ب. ءبىر اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ بويىنشا سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە ونداعان رەت شاعىم جاسالۋى مۇمكىن, سالدارىنان ورىنداۋ بىرنەشە جىلعا كەشىك­تى­رىلەدى.

سوت ورىنداۋشىلارى بۇزۋشى­لىق­تار­دى راستايدى جانە كەلىسەدى. جوعارعى سوتتىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, سوت ورىنداۋشىلارىمەن ىستەردىڭ 55%-دان استامى ولاردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىن راستاۋمەن اياقتالادى», دەگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى سول سەبەپتى مۇنداي داۋلار بويىنشا ادىلەت ورگاندارىنىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, ولارعا سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قاۋلىلارىنىڭ كۇشىن جويۋ قۇقىعىن بەرۋ ورىندى دەپ سانايدى. بۇل اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى جەدەل ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كورى­نە­دى.

قالاي دەسەك تە, الداعى سەسسيادا پار­لامەنت سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسە­لەسىنەن اينالىپ وتپەسى ءسوزسىز. ونىڭ ۇستىنە كەيبىر دەپۋتاتتار جوعارعى سوت­تىڭ كەلەر جىلى قۇرىلاتىن تاۋەلسىز كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ شەشىمىن وزگەرتە الاتىن قۇقىققا يە بولۋىنىڭ ادىلەتتى ەمەس ەكەنىن العا تارتىپ وتىر.