قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق ونەرىن تابيعاتىنا قاراي ارقا, جەتىسۋ, سىر ءوڭىرى, باتىس قازاقستان ءان مەكتەبى دەپ جىلىكتەيتىن عىلىمي نەگىزدەمەنىڭ سۇبەلى ءبىر ارناسى بەسقالا جىر داستۇرىنە تيەسىلى. قازاق حالقى ەرتەدەن مەكەن ەتكەن ءامۋداريا بويىندا قايماعى بۇزىلماي ساقتالعان قۇنارى مول جىر مەكتەبىنىڭ ءداستۇرىن دارىپتەگەن كورنەكتى وكىلدەرى دە ءبىر شوعىر. جىرشى-جىراۋلىق ءداستۇردى بەسقالا مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدىرعان سول تۇلعالاردىڭ مىڭجىلدىق ماقامى مەن سازىنىڭ ارقاۋ ءجىبىن ءۇزىپ الماي بۇگىنگە جالعاعان شاكىرتتەرى دە از ەمەس. بەسقالا جىر مەكتەبىنىڭ ءىرى وكىلى سانالاتىن ناۋرىزبەك رامانقۇلوۆتىڭ ەسىمىن ەرەكشە قاستەرلەپ, بالا كۇنىنەن ەلىكتەپ, سول ماقاممەن جىر ايتىپ وسكەن تالانتتى شاكىرتتىڭ ءبىرى – امانجول ەسمىرزا.
قاراقالپاقستان ەلىنىڭ تاقتاكوپىر اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن امانجول ەسمىرزا تىڭداۋشىسىنىڭ ويىن مىڭجىلدىقتىڭ قويناۋىنا سۇيرەيتىن سۇيەكتى ونەردى جاستايىنان ءسۇيىپ ءوستى. شەتىنەن شەجىرە كەۋدە, تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جىرلايتىن جىرشىلاردىڭ جارقىراپ كەلىپ قونعان مەكەنىندە ءجۇرىپ, رۋحانياتتىڭ كەسەك-كەسەك قازىناسىنا قىزىقپاۋ مۇمكىن ەمەس. وقۋشى كەزىنەن جىر-تەرمەلەر جاتتاپ, جادىن جاتتىقتىردى. «اقىن ەمەسپىن» دەپ كوڭىلىن الاسالاۋ ۇستاعانىمەن, ورنى بولەك قارا دومبىرانى قولىنا الىپ, شاناعىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرگەننەن, سول ساتتەگى كوڭىل كۇيدىڭ اۋەنى ساۋلاپ كەلگەن سوزبەن جۇپتاسىپ, كورىكتى وي مەن كوركەم تىركەستەردىڭ كوبەسىن سوگىپ, ارا-تۇرا ارناۋ جازۋعا جەتەلەيتىنى بار. «جىراۋ ەمەسپىن» دەيدى, بىراق جىرشىلىق جولعا تۇسكەلى بەرى ەسكى سارىن, كونە ماقامدى جاڭعىرتىپ, ناسيحاتتاۋمەن كەلەدى.
العاشىندا داستان ايتىپ باستادى. تىڭداۋشىسى تابىلسا, ۇزاققا سوزىلاتىن جىر دەستەسىن بوزالا تاڭعا ۇلاستىرا جىرلاپ, ءبىر-اق دەمىن الاتىن. قۇردىڭ حابارى شىققان جيىن-تويعا جىرشىلار شاقىرىلماي ءوزى كەلەدى. بەتى قايتپاعان جاس كۇنىندە قۇر ىزدەپ, قيىردى كوپ شارلاعانىنان بولار, بۇل ەشكىمدى تانىماعانىمەن, ەل مۇنى جازباي تانىپ, قۇرمەتتەن كەندە قىلماي, كورگەن جەردە ىزەت كورسەتىپ جاتادى. تۇرىكمەنستان مەن قاراقالپاقستان قازاقتارىنىڭ قۇر ءداستۇرىن ەرەكشە قاستەرلەيتىنى, قۇم ىشىندەگى اۋىلداردا بۇل ونەردىڭ كەڭىنەن تاراعانى وزىنە ءمالىم. ەرتەرەكتە قازالى مەن قارماقشى ايماعىندا دا قۇر ءداستۇرى ءتاۋىر دامىعان دەگەندى ەستىگەن, بەرتىن كەلە, ول ءداستۇر وڭتۇستىكتىڭ شاردارا اۋماعىنا قاراي كەڭ تاراپ, وسى اۋماققا قاراي قانات جايعان. سوندىقتان «قۇرعا جىرلايتىن جىرشى بار ما؟» دەگەن سۇراۋ بۇل وڭىرگە جات ەمەس. امانجول جىرشى ءوزى دە شارداراعا بىرنەشە رەت قۇر ىزدەپ بارعان. قۇرعا كەمى جەتى-سەگىز رەت ءتۇستى. ءبىر تويعا جيىرماعا جۋىق جىرشىنىڭ قۇر ىزدەپ كەلگەنىنە دە كۋا بولعان. قۇرعا ءتۇسۋ وڭاي ەمەس. اۋىلدىڭ جاسى ۇلكەن اقساقالدارى القا-قوتان وتىرىپ, الدىمەن قۇر ىزدەپ كەلگەن جيىرما جىرشىنىڭ بارىنە ەكى-ءۇش جىر-تەرمە ايتقىزىپ, شاماسىن بايقاپ كورەدى دە, سوڭىنان تەك بىرەۋىن تاڭداپ الادى. اقساقالداردىڭ جۇزىنە قاراپ ىشىندەگىسىن اڭداۋ مۇمكىن ەمەس. كونتسەرتتەگى سياقتى جىلى ۇشىراپ قاراۋ, ءانشىنىڭ رۋحىن كوتەرەتىن ىقىلاس, دەم بەرىپ, قيقۋلاپ قولداۋ مۇندا بولمايدى, «بارەكەلدى!», «جارايسىڭ!» دەگەن قولپاش ءسوزدى كۇتۋدىڭ قاجەتى دە جوق. جان-جاقتان سىناي قاراعان سۇپ-سۋىق, سالماقتى ءجۇزدىڭ ءتۇر-ءتۇرى سىر الدىرماي تەك جىرشىعا بىرقالىپتى قاراپ وتىرادى. كونەقۇلاق قاريالاردىڭ تۇپكى ويى تەرەڭدە جاتادى. ناتيجەسى تەك سوڭىندا بەلگىلى بولادى – الىپ قالدى ما, دەمەك جىرشىنىڭ كوڭىلدەن شىققانى.
بەسقالا قازاقتارىنىڭ مۋزىكا مادەنيەتىندە «قۇر» دەپ اتالاتىن بۇل ەسكى ءداستۇر ۇلان-عايىر قازاق ەلىنىڭ باسقا اۋماعىندا كەزدەسە قويمايدى. بەسقالا مۋزىكا مادەنيەتىن زەرتتەۋشى قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ وقىتۋشىسى, ونەرتانۋشى, بۇگىندە ءوزى دە تانىمال جىرشىعا اينالعان كۇنقوجا قايرۋللا: «قۇر – جىراۋلاردىڭ القاعا ءتۇسىپ جىرلاۋى. «قۇرعا تۇسكەن» جىراۋ حالىقتى رەپەرتۋارىنىڭ كوپتىگىمەن عانا ەمەس, نەگىزىنەن ماقام-سازدارىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىمەن جانە ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىمەن باۋراعان. مىسالى, تويعا بارعان ءاربىر جىراۋ كەمىندە ءۇش تاڭعا دەيىن جىرلاپ وتىرعان. مۇنداي قۇرعا ءتۇسۋ باسقا وڭىرلەردە الدەقاشان جوعالىپ كەتكەن بولسا, بەسقالا ايماعىنداعى قازاقتار اراسىندا وسى ءداستۇر ساقتالىپ قالدى. ال ايىرماشىلىعى تۋرالى ايتار بولساق, بىرىنشىدەن, ماقام-سازدارىنىڭ وزگەشەلىگى, ەكىنشىدەن, رەپەرتۋارىنىڭ ەرەكشەلىگى» دەپ, قۇر ونەرىنە عىلىمي انىقتاما بەرەدى. مىنە, وسى قۇر ونەرىنە امانجول اعامىز ەسسىز قۇمار بولادى.
كۇننىڭ قىزىل جالىنى قايتىپ, كۇندىزگى ىستىقتىڭ بەتىن كەش كولەگەيلەپ, سالقىن تۇسە, سىناقتان سۇرىنبەي وتكەن جىرشى قۇر جىرلاۋعا ورتاعا شاقىرىلادى. قۇر – قاتال سىناق. كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقسا, قۇستاي ۇشىپ, اسپاندا قالىقتاپ قايتادى, ال جىرلاي الماسا, ەڭسەسىن نامىس پەن ۇيات ەزىپ, جەردىڭ استىمەن قايتادى. قۇرعا تۇسكەن جىرشى شارشاماۋى كەرەك, ايتاتىن تەرمە-جىرىنىڭ ءتۇبى كورىنىپ, تاۋسىلىپ قالماۋى كەرەك. كەشكى بەستەن باستالعان قۇر تاڭعى بەس-التىعا دەيىن توقتاۋسىز جىرلانادى. اراسىندا تاماق ءجىبىتۋ ءۇشىن بەس مينۋت ءۇزىلىس جاساۋعا يشارا بىلدىرگەنىمەن, ودان ارتىققا رۇقسات ەتپەيدى. ەكىنتى مەن اقشامنىڭ اراسىندا باستالعان قۇردىڭ ەرتەڭگى تاڭنىڭ ەلەڭ-الاڭىنا دەيىن ۇلاسۋى ءۇشىن جىرشىنىڭ قورجىن-قورىندا قانشا جىر-تەرمە بولۋ كەرەگىن وسىدان-اق شامالاي بەرۋگە بولار. امانجول ەسمىرزا وسىنداي كەشتەردە «باراق باتىر» داستانىن ۇزاعىنان تولعايتىن. تاربيەلىك ءمانى تەرەڭ تەرمەلەر, وسيەت-ناسيحاتقا قۇرىلعان قيسسالار, قىسقا وقيعانى ارقاۋ قىلعان اڭىزداردى ءۇزىلىسسىز جىرلاپ, بوزالا تاڭدى اتىرعان كەزدە قورجىنىندا ءالى دە ساعاتتان استام ۋاقىتقا جەتەرلىك ايتىلماي قالعان جىرلارى قالۋشى ەدى. كەيدە اقساقالدار ۇزاق داستان, تولعاۋدان جالىعا ما, الدە شىنىمەن سىناپ بايقاعىسى كەلە مە, قول كوتەرىپ, شىرقاپ سالار حالىق كومپوزيتورلارى مەن حالىق اندەرىن سۇرايتىنى بار.
امانجول اعا قۇر تۋرالى اڭگىمەلەپ وتىرىپ, قۇر ايتۋشىنى حالىقتىڭ ءوزى تاربيەلەپ شىعاراتىنىن باسا ايتتى. بۇل ونەردە وتىرىككە, الداۋعا جول بەرىلمەيدى. ءبىر اۆتوردىڭ تەرمەسىن ەكىنشى بىرەۋگە تەلىپ, جولدارىن شاتاستىرىپ, ءتىپتى ءبىر ءسوزىن ۇمىتىپ قالىپ, وزگەرتىپ ايتقان قۋلىعىن سەزسە, تىڭداۋشىسى ورە تۇرەگەلەدى. ۇيقىسىن قيىپ, ۇزاق ءتۇن ۇعىمتال جۇرەگىنە جىر جاۋھارىن ءسىڭىرىپ وتىرعان قاريالار قاراۋلىق جاساعاندى استە كەشىرمەيدى, دەرەۋ شىعارىپ جىبەرىپ, باسقاسىن شاقىرادى نە ەسكەرتۋ بەرەدى. تۇشىنىپ, تامسانعانداي بولسا, «قايتالاپ ايت» دەپ, جىردى قايتا باستاتاتىن دا وسى قۇرقۇمارلار.
تاڭعا دەيىن جالىقتىرماي قۇر ايتقان جىرشىنىڭ قولىن تىڭداۋشى قاۋىم دا قۇر قايتارماعان. جىرشى مالداسىن قۇرىپ كومەيىنەن جىر اعىزىپ وتىرعاندا, جىرلاۋ ماقامىنا, داۋىسىنا, زەردە-زەيىنىنە, ءان-جىردىڭ تەرەڭ مازمۇنىنا سۇيسىنگەندەر ريزا كوڭىل, ءىلتيپاتىن سۋىرىپ الىپ تاستاعان ۋىس-ۋىس اقشامەن بىلدىرەدى. ەڭ العاش تۇرىكمەنستانعا بارىپ, قۇرعا تۇسكەندە, قۇردى قۇرمەتتەيتىندەردىڭ ريزا بولعانى سونداي, جومارت كوڭىل, ءمارت مىنەزىن تاۋداي ەتىپ تاباقتارعا ءۇيىپ تاستايدى. بايگەدەن تۇلپارى قارا ءۇزىپ كەلسە, ات مىنگىزىپ, شاپان جاباتىن دارقان كوڭىل قازاقتىڭ قۇر دەگەندە قاراپ قالمايتىنى انىق, تاباقتىڭ ىشىنەن ەكى ماشينانىڭ قۇنىن ساناپ العاندا, جاس امانجول جىر ونەرىن قادىر تۇتقان جانداردىڭ مىرزا كوڭىلىنە قايران قالعان...
امانجول اعا اسكەردەن كەلگەننەن كەيىن جاڭاداريا اۋىلىنىڭ ونەرپازدارى قۇرعان «سارىجايلاۋ» اتتى انسامبلدە ونەر كورسەتتى. كىشكەنتاي اۋىل بولسا دا, مادەنيەت ءۇيى بار, قۇرال-جابدىعى, اسپاپ-ادىرناسى تۇگەل, ءانشى-كۇيشىسى ىرىكتەلگەن, ونەرى ورىستەگەن مايەكتى ورتا ەدى. ونەر ولكەسىنە شاقىرىپ, تالابىن ۇشتاعان رۇستەم دارىباەۆ اعاسىنىڭ ەسىمىن ءالى دە قۇرمەتپەن اتايدى. بەسقالا تەاترىندا دا تەرمە ايتىپ جۇرگەن كۇندەرى قىزىق ەدى. تەرمەشى, كۇيشى, ءانشى جينالاتىن بايقاۋلاردان دا ءجيى بوي كورسەتىپ جۇرەتىن امانجول ءبىر قىزىعى, اعالاردىڭ الدىن كەسىپ وتە الماي, كىشىپەيىل مىنەزبەن بىردە ءوزى جول بەرىپ, بىردە شىن تالانتتى الدىعا سالىپ, 1-ورىننان ءجيى قاعىلىپ, ءومىر بويى 2-ورىننان جازباعان ەكەن. جىرشىنىڭ جۇرەگىنە ۇستازى ناۋرىزبەك رامانقۇلوۆتىڭ ماقامى جاقىن بولعانىمەن, ساحناعا شىققاندا سول وڭىردەگى ءدۇلدۇل جىراۋلاردىڭ بارلىعىنىڭ دا جىر-سازىنىڭ ماقامىن جاڭعىرتىپ ورىنداپ ءجۇردى. ءتىپتى ءيىرىمى مول, قاتپارى قالىڭ, جانعا جايلى, ساعىنىشقا تولى جەتىسۋ ماقامىن دا سىزىلتىپ كورىپ ەدى, تابيعاتى بولەكتەۋ جىردى اۋىلىنىڭ تىڭدارمانى جاقسى قابىلدادى. جىرشى كەيىن قىزىعا كەلە, قازاق ونەرىنىڭ ءتورت مەكتەبىنە ءتان سينتەز ماقامعا كوشىپ العانىن ءوزى دە بايقامايدى. ويتكەنى تىڭداۋشى جاقسى جىردىڭ ءبارىن دە جاتسىنباي, جىلى قابىلدايدى.
– ءار جىر-تەرمەنىڭ اۆتورى بولعانى سياقتى ءار ماقامسازدىڭ دا اۆتورلارى بولادى. ءاربىر جىراۋدىڭ مۇرالارىن ناسيحاتتايتىن, بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزۋشى مۇراگەرلەرى بار. جەتىساي, شاردارا جاقتا ءوزىم دە جىرعا قىزىققان جاس شاكىرتتەرگە تالاي ماقام ۇيرەتتىم, سولاردىڭ ەكى-ۇشەۋى جىرشى بولىپ كورىنىپ ءجۇر دەگەندى دە ەسىتتىم. قاراساي ءابدىمۇراتوۆ دەگەن اتاقتى جىراۋ كىتاپتاعى جىردى ءبىر وقىپ شىعىپ, بەتىن جاباتىن دا, ءبىر جولىنان جاڭىلىسپاي, جاتقا سوعاتىن. وزبەكستاندا كوزى كورمەيتىن قالداش جىراۋ ءومىر ءسۇردى, جىردى ءبىر تىڭداسا جەتكىلىكتى, ءارى قاراي ءوزى جىرلاپ كەتە بەرەتىن. جىر وسىنداي قاسيەتىمەن قۇندى. جىر دەگەن – قازاقتىڭ جانى. تامىرىندا اعىپ جاتقان قانى, تەگى, تابيعاتى,–دەيدى امانجول جىرشى.
بۇرىنعىداي ەمەس, قازىر قۇر ءداستۇرى ءۇزىلدى. اس پەن توي باسەكەگە اينالعان استا-توك زاماندا قۇر قادىرىن جوعالتقان. بۇل كۇندە بۇرىنعىداي تامسانىپ تاڭ اتقانشا وتىراتىن ەل دە جوق, ەكى ساعاتتان ارتىق جىر تىڭداۋعا ەشكىم دە قۇمبىل ەمەس. كوزكورگەندەر باياعىداي توي-تومالاعىنا شاقىرادى, ءتىپتى «بايگەسىن شاپقىزباي-اق بەرەدى», بىراق القا-قوتان اقساقالدار اراسىندا القاعا ءتۇسىپ جىرلاعانداي قابىرعاسى سوگىلىپ, باۋىرى جازىلىپ, باياعىداي اق تەر-كوك تەرى سورعالاپ, ايىزى قانىپ جىرلاۋدى ءالى كۇنگە اڭساپ تۇرادى. قۇرعا تۇسكىسى كەلەتىن جىرشىلار كوپ-اق, امال نە, تىڭدايتىن قۇلاق جوق. جاھاندانۋ جاعاسىنان السا دا, ارقالى ونەردىڭ تامىر سوعىسىن باياۋلاتپاي, بەسقالا جىر مەكتەبىنىڭ ءداستۇرىن دامىتۋعا ءبىر جىرشىداي تەر توگىپ كەلە جاتقان امانجول ەسمىرزانىڭ ەڭبەگى سۇيسىنۋگە تۇرارلىق. ساف التىنداي ساقتالعان بايىرعى ونەر بوياۋ-بەدەرىن جوعالتپاي كەلە جاتسا, مۇندا ەڭ الدىمەن ەل ءىشىن ونەر كەنىشىنە اينالدىرعان امانجول سەكىلدى قاراپايىم ازاماتتاردىڭ ۇلەسى بار.
الماتى