ءبىزدىڭ اۋىل تارتىلعان تەڭىز جاعاسىندا. ءبىر كەزدەرى اتاعى دۇرىلدەگەن ىرگەلى شارۋاشىلىق بولعان دەسەدى. بولسا بولعان شىعار, وعان داۋ ايتۋ قيىن. ال قازىرگى تىرلىكتەرىنە قاراداي-قاراپ قارنىڭ اشادى. ىشتەگى كۇڭكىل عوي... ەستى كىسى تۋعان جەرىن قياناتقا قيا ما؟ تەڭىزدىڭ ء«تىرى» كەزىندەگى بەرەكەدەن بۇگىندە تۇتامداي بەلگى قالماعان. بالىق وڭدەيتىن شاعىن زاۋىتتىڭ كۇنگە كۇيگەن قامىس قابىرعالارى سونادايدان ىرسيىپ-ىرسيىپ كوزگە قوراش كورىنەدى. توبەدەگى ورلىك بورەنەلەرىن بىرەۋلەر ۇرلاپ اكەتكەن. قورا سوقساق تا نەمىز كەتەدى دەگەن شىعار.
ءبىر عاجابى, ارادان سونشا جىل زىمىراپ وتسە دە, سول تۇستان ءالى كۇنگە دەيىن تۇزعا پىسكەن بالىقتىڭ ءتاتتى ءيىسى مۇرىن جارادى. سىرتىنا شىپ-شىپ مايى شىققان قايازدى تالاسا-تارماسا جەگەن قايران كۇندەر ەسكە تۇسەدى. اپتاسىنا بىرەر مارتە اۋدان ورتالىعىمەن قاتىناپ تۇرعان ون ەكى ادامدىق «ان-2»-ءنى كىمنىڭ ۇشىرماي قويعانى بەيمالىم... ءجا, بالىق زاۋىتى ىستەن شىققانىمەن, ەل اتاجۇرتتان ۇدىرە كوشپەستەن, تابيعاتتىڭ قاتال مىنەزىمەن تايتالاسىپ, سول ورىندا ءالى وتىر. ياعني ارالدا قالعانداي اۋىلدىڭ ۇلكەن جەرمەن قارىم-قاتىناسى پىشاق كەسكەندەي ۇزىلسە, كەلەشەگى نە بولماق؟ بۇل سۇراققا كىمدەردىڭ جاۋاپ بەرەرىن بىلمەيمىن. بىلەتىنىم, ءبىز سەكىلدى ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن ەندى عانا تاتا باستاعان جاس بورىلەرگە قيىن-اق. بورىلەر دەيتىنىم – كەشەگە دەيىن تەڭىزدىڭ اساۋ تولقىندارىمەن الىسىپ وسكەن ۇرپاق بويىنداعى بۇلا كۇش بابىندا-تىن, جاڭالىقتى كورۋگە, جاقسىلىقتى قولىمەن ۇستاۋعا قۇشتار-دى.
پويىز تۋرالى تۇسىنىگىمىز ءتىپتى كىسى كۇلەرلىك. پويىزعا العاش رەت الماتىعا وقۋعا اتتاناردا وتىرعانبىز. سودان بەرى جۇردەك پويىزدىڭ جانعا جايلى راقاتىن دا ءبىرشاما سەزىنىپ ۇلگەردىك-اۋ. دەسە دە سول پويىزعا تىرناق ىلىكتىرۋدىڭ ءوزى اقىرزامان. اۋىلدان ارتىنىپ-تارتىنىپ, اۋدان ورتالىعىنا كەلەسىڭ. كەلەسىڭ جانە كۇتەسىڭ. ارالدىڭ, نە قازالىنىڭ ۇستىنەن وتەتىن جولاۋشىلار پويىزىنا جاز مەزگىلىندە بيلەت تابۋ ازاپتىڭ-ازابى. وقۋعا ءتۇسىپ, جازدىڭ سوڭىنا تامان وقۋ باستالماي الماتىعا جەتىپ العىسى كەلەتىن جاسوسپىرىمدەردىڭ قاراسى قاراقۇرىم.
ۆوكزال باستىعى, كاسسير دەگەنىڭىزدىڭ تاناۋى اسپاندا, جەردەگىلەردىڭ توبەلەرىنە ءزاۋ بيىكتەن قارايدى. كەزەك كۇتكەندەردىڭ اراسىنا تۇمسىق باتپايدى. سونى بىلگەن سوڭ قازالىعا ەكى-ءۇش كۇندى العا سالىپ كەلەمىز. ۆوكزالعا بارامىز, كەرى قايتامىز. «ەرتەڭ كەل» ابدەن ەڭسەنى ەزەدى. كۇتپەسكە امال قانشا. بۇگىنگىدەي ۇزىننان ۇزاق سوزىلعان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» تاسجولى اتىمەن جوق. ايتپەسە, پويىزعا تەلمىرمەي, اۆتوبۋسقا وتىرىپ-اق جۇرە بەرمەيمىز بە؟ جۇمساق ورىن جامباسىڭدى تەسە مە؟ ۆوكزالدان باسىڭ سالبىراپ, قازالىداعى تاڭىربەرگەن كوكەمنىڭ ۇيىنە قايتا كەلەمىز. كوكەم – تىنىمسىز ادام. جاسىنىڭ سەكسەنگە تاياعانىنا قاراماي وتە جىلدام, جيىرماداعى جىگىتتەي ءجۇرىس-تۇرىسىنا كوز ىلەسپەيدى. دىمنان-دىمسىز قاراپ وتىرۋ – ول كىسى ءۇشىن ۇلكەن ايىپ. تىرلىگى جوقتاردى قىلمىسكەرلەردىڭ قاتارىنا قوسادى. اتشاپتىرىم اۋلاسىنان الاقانداي بوس جەر تابىلمايدى. قاۋىن-قاربىزدى بىلاي قويعاندا, نەشە ءتۇرلى قىزىلدى-جاسىلدى جەمىستەر كوزدىڭ جاۋىن الادى. جوڭىشقانى ەكى مارتە ورادى. كۇندەلىكتى ۋاق مالىنان اۋىسقانىن ەسەك ارباسىنا تيەپ الادى دا, بازارعا اپارىپ ساتادى. ۇلكەن قىزمەتتەردىڭ قۇلاعىن ۇستاعان ۇلى مەن كەلىنى الدەنەدەن نامىستانعانداي, كورشى-كولەمنەن قۋىستانعانداي اكەسىنە الدەنەشە ەسكەرتۋ جاساعان-دى. اقساقال ونداي ەسكەرتپەنى قۇلاعىنىڭ سىرتىمەن تىڭدايدى: ء«وزىمنىڭ ماڭداي تەرىم, ەشكىمنەن ۇرلاپ-جىرلاپ العانىم جوق, نە ىستەسەم دە ءوزىم بىلەم!» دەپ ودان ارمەن قىڭىرايادى.
تاڭىربەرگەن كوكەم ساۋات جاعىنان دا اناۋ-مىناۋعا دەس بەرمەيدى. قۇراندى سۋدىراتىپ تۇپنۇسقادان وقيدى, گازەت-جۋرنالدارىڭدى شەمىشكەشە شاعادى. ءبىر كەزدەرى تەڭىز جاعالاپ, بالىقشى بولعاندىعى جانە بار. كونەبوگەندى ءجيى-ءجيى ەسىنە الادى. جاستىق شاعى سوندا وتكەن. ۇلى تەڭىزدىڭ ءتۇبى تارتىلاتىندىعىن ەرتە سەزگەن ءتارىزدى, سوسىن اعايىندارىن ساعالاپ قازالىعا كوشىپ كەلگەن. انامىزدىڭ اعاسى. كيىم كيىسى, ءوزىن-ءوزى ۇستاۋى, ساقال-مۇرتىن ادەمىلەپ ايناعا قاراپ قىراتىنى كوپ جۇرتتى تاڭعالدىرادى. ءتىپتى قۇستىڭ قاۋىرسىنىنان قيىپ جاساعان ءتىس شۇقىعىشىنا دەيىن وزگەشە.
جيىن-تەرىن كوتەرىلگەن, كۇز حابارى سەزىلە باستاعان شاق. ول كىسى ءۇشىن ءومىردىڭ كوپ بولىگى ءالى الدا. كەلەر كوكتەمگە دەيىن جەردىڭ قىرتىسىن اۋدارىپ, توپىراقتى ءبىر «دەمالدىرىپ» العان ابزال. پويىزعا بيلەت تابىلماعانىنا ول كىسى دە, ءبىز دە كىنالى ەمەسپىز. قاراپ جاتۋ قايدا؟ ءوزى اۋلانىڭ ءبىر بۇرىشىندا اتپا شىعىردىڭ ءار جەر-ءار جەرىن جوندەپ, جاماپ جاتادى. تىق-تىق. بالعانىڭ توسكە ۇرعىلاعان داۋسى تىنىمسىز. جايلاپ جانىنا جاقىندايسىڭ.
– ەرتەڭگە دەيىن قولىڭ بوس پا؟
– بوس.
– ەندەشە سەن جاسسىڭ عوي, مىنا جەردى اۋدارىپ تاستا. ساعان ارناپ, ەسەككە سوقا جەگىپ قويدىم.
قولعا ىڭعايلى سوقا. اۋداراتىن جەر كولەمى ايتارلىقتاي كوزگە كوپ كورىنبەيدى. پويىزعا بيلەت تابىلعانشا بۇل نە ءتايىرى؟ بويعا قان تاراعانى پايدا. ونىڭ ۇستىنە قارياعا قولعابىس. ەسەكتى قامشىلاپ اۋلانىڭ انا باسى مەن مىنا باسىن ەكى-ءۇش مارتە اينالىپ شىعامىن. سىردىڭ ساز توپىراعى سۋ تيگەندە زىمىستان بوپ قاتىپ قالاتىنى ەجەلدەن بەلگىلى. ەكى قارىم تالا ما, الدە جەردىڭ سونشالىق قاتتىلىعى ما, سوقانىڭ ءتىسى توپىراققا باتپاي سۋماڭ ەتىپ شىعا كەلەدى. قۇلعا دا جان كەرەك. كىشكەنە ايالداپ, اياق سۋىتىپ العانعا نە جەتسىن؟ بۇگىن ءبارىن تىندىرىپ تاستاۋ مىندەت ەمەس شىعار, ەرتەڭ دە كۇن بار. سوقانىڭ شوشاڭداپ توپىراق بەتىنە شىعا كەلەتىندىگىن بايقاي ما, بايقاماي ما بىلمەيمىن. ءسىرا, «قاراسام باسىم پالەگە قالار, ودان ءبىر ادىم بولسا دا, العا جىلجىعانى ولجا» دەيتىن بولار.
ءبىر قاۋىمنان سوڭ: – كوكە, ازداپ دەمالايىق, – دەيمىن شىدامىم تاۋسىلىپ. ول كىسى ۇندەمەيدى, ەستىمەگەندەي ارنەنى تىقىلداتىپ وتىرا بەرەدى. تاعى دا ءبىر اينالام: –كوكە, دەمالايىق. ۇنسىزدىك. اقىرىندا ەكى قارىمنىڭ اۋىرعانى سونشالىق, كوتەرتپەۋگە اينالدى.
– كوكە, دەمالايىق.
– نە دەيسىڭ؟
– دەمالايىق...
كوكەم ورنىنان سوزبالاقتانا تۇرىپ, ماعان قاراي ءجۇزىن بۇردى: – بەرى, بەرى جاقىندا.
ءبىر نارسە ايتاتىن شىعار دەپ ويلادىم.
– سەنى الماتىدا ۇلكەن وقۋعا ءتۇستى دەيدى.
– ءيا. «ۇلكەن وقۋدىڭ بۇل اراعا قاجەتى نە؟»
– دەسە دە وي-ءورىسىڭ, ويلاۋ قابىلەتىڭ دىتتەگەن جەردەن شىقپاپتى, قالقام.
نە جازىپ قالعاندىعىمدى قايدام.
– قۇدايعا نەگە كۇپىر بولاسىڭ؟
– تۇسىنبەدىم.
– ونىڭ تۇسىنبەيتىن نەسى بار؟ وسى تۇرعاندا قۇدايعا ءتىل تيگىزىپ تۇرسىڭ.
– قالاي؟
– قالاي ەكەندىگىن تۇسىندىرەيىن. ارينە, مەن سەنى وقىتاتىن ۇلكەن مۇعالىم ەمەسپىن. مەنىكى قاراپايىم تۇسىنىك. سەن مەنەن دەمالىس سۇرايسىڭ... قۇلاعىم قاعىس ەستىمەسە سولاي عوي.
– سولاي.
– ال مەن ساعان قالاي دەمالىس بەرەمىن؟ قۇداي ساعان دەمالسىن دەپ ەكى تاناۋ بەردى. ەكى تاناۋىڭمەن دەمال دا جۇرە بەر. مىنا جالعان دۇنيەدە ساعان مۇنان ارتىق ەشكىم دە دەمالىس بەرە المايدى. ال سەن قۇدايدىڭ بۇل كەڭشىلىگىنە قاناعاتتانباي, تاعى مەنەن دەمالىس سۇرايسىڭ. مۇنىڭ جارامايدى, قۇلدىعىم! تاعى ەسكەرتەمىن, مۇنان بىلاي ەشكىمنەن دەمالىس سۇراما!
بىرەۋ توبەمنەن مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي, كىشكەنە ارىق بويىنا جالپ ەتىپ وتىرا كەتتىم. ويىم سان-ساققا جۇگىردى. تاۋىپ ايتىلعان جانە توك سوققانداي تۇلا بويىڭدى ءدىر ەتكىزگەن اتالى سوزگە قۇلاق قويماسقا شاراڭ قايسى؟ اۋىل-ءۇيدىڭ اراسىنان الىس ۇزاپ شىقپاسا دا, داريا-كوڭىل, ءومىر كورگەن دارقان مىنەزدى داناگوي قارتتارىم-اي! وسى وسيەتتى ءالى كۇنگە دەيىن جادىمنان شىعارعان ەمەسپىن. جاستىعىنا قارايماي شاۋ تارتىپ, بولار-بولماس الدىنان اۋىرلاۋ كەدەرگىلەر كەزىكسە شارشاپ, شالدىعىپ قالاتىندارعا ساباق بولسىن دەپ تاڭىربەرگەن كوكەمنىڭ وسى اڭگىمەسىن ۇنەمى ايتىپ جۇرەمىن. قانداي تابىلعان تۇجىرىم! اراسىنا سىنا قاعا المايسىڭ. ءسىرا, كوپ پەندەنىڭ قولىنان كەلمەيتىن ءارى ىڭعايىن كەلتىرىپ ايتا المايتىن شەبەرلىك دەگەنىڭ وسى بولار. ايتارى جوق, «وندىققا» تيگەن وقشاۋ وي!..
قۋانىش جيەنباي,
جازۋشى