تازى مەن توبەت – قازاقتىڭ بايىرعى يت تۇقىمى حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قازىناسى. وسى ءبىر مادەني-تاريحي قۇندىلىعىمىز سوڭعى جارتى عاسىردا مۇلدە سيرەپ, قازىرگى ۋاقىتتا جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. مەملەكەت تاراپىنان ارنايى زاڭ قابىلدانىپ, قازاق يتتەرىنىڭ گەنەتيكالىق بەيىنىن جاساۋعا, گەنوفوندىن كوبەيتۋگە جول اشىلعانىمەن, جاۋاپتى ۇيىمدار تاراپىنان جۇيەلى قادامدار بايقالماي وتىر.
قازىنامىزعا قاۋىپ ءتونىپ تۇر
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقى يت تۇقىمدارىن ساقتاۋ جانە ءوسىمىن مولايتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى قابىلدانعالى ءبىر جارىم جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. اسىل تەكتى يتتەر ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وڭىرىندە ءتىپتى جويىلىپ كەتۋ الدىندا تۇر. بىلتىر شىلدەدەن باستاپ ەلىمىزدە قازاقى يت تۇقىمدارى ۇلتتىق ورتالىعى جۇمىس ىستەي باستاعان. بۇعان قوسا «قازاقستان كينولوگتەر وداعى» دا قازاقتىڭ قۇماي تازىسىن كوبەيتۋ مىندەتىنە جاۋاپتانعان. الايدا ەلىمىزدىڭ كەيبىر ماماندارى قۇندىلىعىمىزدى ساقتاۋ باعىتىنداعى جۇمىستارعا قاراپ, قارىندارى اشاتىنىن ايتادى.
«قانسونار» رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باس ديرەكتورى مۇرات قابىلبەكوۆ ەلىمىزدەگى تازى مەن توبەتتىڭ تۇقىمدىق ساپاسىن ارتتىرىپ, ەجەلگى قاسيەتىن ساقتاپ قالۋ باعىتىنداعى جۇمىستار باعىتىنان جاڭىلىسقانىنا نازار اۋدارۋ كەرەگىن ايتادى. جانۋارلاردى كورمەلەردىڭ ەكسپوناتىنا, جاي ەرمەككە, ءسان-سالتاناتتى ساياتشىلىققا اينالدىرۋدى ماقسات ەتكەن ءتۇرلى ۇيىم كەرىسىنشە قازاق تازىسى مەن توبەتتىڭ سيقىن بۇزىپ بارا جاتىر دەپ ەسەپتەيدى.
– 2023 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنتتىڭ قاراۋىنان وتكەن زاڭ جوباسىن قولداپ, ارنايى قۇجاتتى قابىلدادى. پرەزيدەنتىمىز ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزعا اسا جاناشىر ەكەنىن بايقاتىپ, ونى مەملەكەتتىك قورعاۋعا الاتىنىن جەتكىزدى. وكىنىشكە قاراي, ارادا ءبىر جارىم جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, جانۋارلاردىڭ تۇقىمدىق ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردا جۇيە جوق. وسى ۋاقىت ىشىندە قانداي ناتيجەلەر كورسەتە الدىق؟ مەملەكەت باسشىسىنا قانداي مالىمەتتەر دايىندالادى؟ اتا-بابامىز بىزگە اماناتتاپ كەتكەن تازى مەن توبەتتى كەلەشەك ۇرپاققا قانداي كۇيدە جەتكىزەمىز؟ گەنەتيكالىق قاسيەتىن قايتا جاڭعىرتقان اقىلدى يتتەردى مە, الدە كورمەلەردە ءسان ءۇشىن پايدالانىلىپ, بورسىقتىڭ تەرىسىن كورسە, تۇرا شاباتىن سالپاڭبايلاردى ما؟ قازاق تازىسى دەگەن اتقا لايىق جانۋارلاردى اڭ اۋلاۋسىز, پيتومنيككە قاماپ وسىرگەن مۇلدە دۇرىس ەمەس. بۇل باعىتتاعى جوبالاردى ءبىزدىڭ ۇيىم قولدامايدى, – دەيدى مۇرات قابىلبەكوۆ.
ونىڭ سوزىنشە, قانى تازا قازاق تازىسى اڭنىڭ ءيىسىن الماسا بەتىمەن شابا جونەلمەيدى. كەيىنگى جىلدارى ءجيى ۇيىمداستىرىلاتىن «شىرعا سالۋ» سايىسىندا اڭنىڭ قۇر تەرىسىن سۇيرەتىپ, سوڭىنان تازى جۇگىرتىپ قويعانداردىڭ قىلىعىنا تاڭعالماسقا شاراڭ جوق. ال قۇر سۇيرەتىلگەن اڭ تەرىسى اقىرىندا تازىنىڭ گەنەتيكالىق ساپاسىن جويىپ تىنۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا يتتەر توبەلەسىنە قازاق توبەتتەرىن تىقپالاۋ ءۇردىسى ەتەك الىپ بارادى. جالپى, قازاق توبەتى – جۋاس يت. ادامعا تيىسپەيدى, مالعا ساق. الايدا ودان جاۋىنگەرلىك يت جاساۋ ءتىپتى اقىلعا سىيمايدى.
مۇرات قيزات ۇلى اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاي ءتۇستى.
– «قانسونار» قاۋىمداستىعى ۇلتىمىزدىڭ جەتى قازىناسىنىڭ ءبىرى سانالاتىن قازاقى يت تۇقىمدارىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساقتاۋ ماسەلەسىنە 10 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى باستاماشى بولىپ, تۇراقتى اينالىسىپ كەلەدى. تاجىريبەلى مۇشەلەرىمىزدىڭ بارلىعى, سونداي-اق تازى مەن توبەت وسىرەتىن ازاماتتار بۇل جانۋارلاردى اڭشىلىق پەن مال كۇزەتىنەن ايىرماۋ كەرەگىن جاقسى ۇعىنىپ وتىر. كەيدە ەل ىشىندە ورىستە جۇرگەن مالعا قاسقىر مەن ءشيبورى شاۋىپ, قىرىپ كەتكەنى تۋرالى اقپاراتتى ەستىپ, ءبىلىپ جاتامىز. بۇل ءبىزدىڭ مال وسىرۋشىلەردە قازاق توبەتىنىڭ وتە ازدىعىن بىلدىرسە كەرەك. سەبەبى ناعىز توبەت جۇرگەن جەرىندە ءتۇز تاعىسىنا مال الدىرمايدى. ال ونىڭ بۇل قاسيەتى تەك قانمەن عانا كەلمەيدى, كۇشىك كەزىنەن سوعان باۋلىعانى دا مول اسەر ەتەدى. تازى مەن توبەتتى پيتومنيكتە قاماپ ۇستاپ, سانىن كوبەيتەمىز دەسەك, ول – قۇر دالباسا. سوندىقتان ولاردى ەركىندىكتە ءوسىرىپ قانا قاسيەتىن ارتتىرۋ مۇمكىن بولماق, – دەيدى ول.
قاۋىمداستىق بۇعان دەيىن ەلىمىز بويىنشا 200 تازىنىڭ دنق-سىن تەكسەرىپ, ولاردىڭ ساپالىق قاسيەتىن كوتەرۋدىڭ بىرنەشە باعىتىن بەلگىلەپ قويعان. مۇنداي جۇمىس ەندى توبەتكە بايلانىستى دا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل زەرتتەۋلەر يتتەردىڭ سەلەكتسيالىق ىرىكتەلۋىنە, تۇقىمدىق ساپاسى بويىنشا العا وزعاندارىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تازى مەن توبەتتى گەنەتيكاسى بويىنشا ىرىكتەپ الۋ ءبىر ماسەلە, ال ولاردىڭ ەجەلگى جۇمىس ساپاسىن, ينتەللەكتۋالدىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاپ قالۋ ودان دا وزەكتى. ياعني تازىنىڭ اڭشىلىقتاعى ەرەكشە ينستينكتىك قاسيەتتەرىن, ال توبەتتىڭ مال قورعاۋعا اسا ساقتىقپەن قاراپ, يەسىنە ادالدىق تانىتۋى, جىرتقىشتاردى جولاتپاۋى, تاعىسىن تاعى قاسيەتتەرىن جوعالتپاۋىنا لايىقتى جاناشىرلىق كەرەك. قۇماي تازىلار جارتاستاعى پەتروگليفتەردە بەينەلەنگەنى تەگىن ەمەس.
ورتالىق نە ءبىتىرىپ وتىر؟
جالپى, تازىمەن اڭ اۋلاۋدىڭ قازاق دالاسىندا اسا تانىمال ەكەنى تۋرالى العاشقى مالىمەتتەر حVIII عاسىردا جيھانكەزدەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ, سونىڭ ىشىندە پ.پاللاس, ي.فالۆ, ي.گەورگي جازبالارىندا باياندالادى. ال ءحىح عاسىردا پ.ماچەۆاريانوۆ, م.بوگدانوۆ, ل.سابانەەۆ, يا.پولفەروۆتىڭ جازبالارىندا دا ۇشىراسادى. قازاقتار تازىمەن قويان, تۇلكى, ەلىك, قاسقىر, كيىك اۋلاعان. اڭشىلىققا كوبىنە جالعىز يتپەن شىعاتىندىقتان, تازىنىڭ كوزى وتە قىراعى ءارى ءوزى ۇشقىر بولۋعا ءتيىس. بۇعان قوسا تابيعاتىنان ءيىسشىل بولىپ جاراتىلاتىنى بار. قاسقىر اۋلاۋ ءۇشىن بىرنەشە تازى مەن بۇركىتتى پايدالاناتىنى ايتىلادى. قازاقتار اراسىندا تازى جوعارى باعالانعانى سونشا, كەيدە ونىڭ قۇنى بىرنەشە جىلقىعا تەڭ بولعان. ال تازى تۇقىمىنىڭ العاشقى ستاندارتى 1925 جىلى قابىلدانىپ, 1932 جىلى باسپاسوزدە جاريالانعان ەكەن. قازاق جەرىندە كەڭ تارالعان تازى يتتەردىڭ كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا سانىنىڭ كۇرت كەمۋىنە الاڭداعان عالىم ا.سلۋدسكي دابىل قاعىپ, ولاردى قورعاۋعا الۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتكەن ەدى. الايدا كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى وتارلاۋشىلىق ساياسات جەرگىلىكتى جەردەگى ەلدىڭ بەت-بەينەسى مەن جەردىڭ ەكولوگياسىنا عانا زاردابىن تيگىزىپ قويعان جوق, ءتىپتى توبەت پەن تازىنىڭ تۇقىمىنا دا سالقىنىن تيگىزدى. ءسويتىپ, كەڭەس وكىمەتى جىلدارى ونىڭ سانى ازايىپ, ال تۇقىمدىق قابىلەتى ازىپ كەتتى. قازاق تازىسىنىڭ زامانعا ساي ستاندارتتارىن 2007 جىلى قازاقستان كينولوگتەرى وداعى قابىلدادى. سودان بەرى ول بىرنەشە مارتە جەتىلدىرىلدى.
وسى ورايدا وتكەن جىلدىڭ شىلدەسىندە قۇرىلىپ, ىسكە كىرىسكەن قازاقى يت تۇقىمدارى ۇلتتىق ورتالىعىنا حابارلاسىپ كوردىك. ۇيىم باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جاقىپ ەسپولاەۆ قازىرگى ۋاقىتتا ورتالىق ماماندارى نەگىزىنەن ەل بويىنشا تازى جانە توبەتتىڭ كورمەلەرىن وتكىزىپ, ۇزدىك تۇقىمدارىن ىرىكتەۋ ۇستىندە ەكەنىن باياندادى. ايتۋىنشا, وتاندىق يت ماماندارىنىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى ماسەلە – قازاقتىڭ تازىسى مەن توبەتىن الەمدىك دەڭگەيدە مويىنداتىپ, حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسىنا تىركەۋ (FCI). FCI — كينولوگيا مەن تازا تۇقىمدى يت ءوسىرۋدى دامىتۋ جانە قورعاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسيالارىنىڭ قاۋىمداستىعى. بەلگيانىڭ تيۋەن (Thuin) قالاسىندا ورنالاسقان. وعان 100-گە جۋىق مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق كينولوگيا ۇيىمدارى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان كينولوگتەر وداعى (قكو) كىرەدى.
– جۋىقتا استانادا ەلىمىزدەگى سۇرىپتالعان تازىلاردىڭ كورمەسىن ۇيىمداستىردىق. ولاردىڭ ءبىرازى قازاقستان كينولوگتەرى وداعىنىڭ ەسەبىندە تۇرسا, ەندى ءبىر بولىگى بالقاش, قاراعاندى, پاۆلودار, ت.ب. وڭىرلەردەن جاڭادان اكەلىنىپتى. ساراپشى مامان ناتاليا دروۆوسەكوۆا بۇل يتتەردىڭ بارلىعىن تەكسەرىپ, ساراپتاما جاسادى. ولارعا اتاتەكتەرىنىڭ تازالىعىنا قاتىستى انىقتاما بەردى. يتتەردىڭ قايسىسىنىڭ ۇرپاعىن جالعاستىرۋ ماڭىزدى, قايسىسى ەرەكشە, سولاردى انىقتادى. ونىڭ الدىندا حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسى وكىلدەرى قاتىسقان كورمەگە دە 100 يت اكەلىنىپ, وسىلايشا سۇرىپتالعان, – دەيدى ورتالىق وكىلى.
ورتالىق ماماندارى عالىمدارمەن, ساراپشىلارمەن, يت وسىرۋشىلەرمەن تىزە قوسا وتىرىپ, قازاقتىڭ تازىسىن حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسىنا تىركەۋ بويىنشا جۇمىستاردى اياقتاپ قالعان. ال توبەتتى تىركەۋ ءسال كەشىگۋى مۇمكىن. بىلتىر ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى تازى مەن توبەتتىڭ ستاندارتتارىن بەكىتتى. ول بويىنشا ناعىز قازاق تازىسىنىڭ ولشەمدەرى 24 تارماق بويىنشا ناقتى كورسەتىلگەن. تازىنىڭ تۇرقى, بويى, ءجۇنىنىڭ ءتۇسى, كوزى مەن قۇلاعى, بۇلشىقەتتەرى مەن سۇيەگى, تۇمسىعى مەن ءتىسى, موينى, اياقتارىنىڭ سيپاتى, تاعىسىن تاعى قاسيەتتەرى ۇعىنىقتى جازىلعان. ماسەلەن, ەركەگىنىڭ شوقتىعى 60-70 سانتيمەتر, ۇرعاشىسىندا 55-65 سانتيمەتر بولىپ كەلەدى. جارعاق قۇلاق, تىقىرلىعى – قازاق تازىسىن وزگەلەردەن ەرەكشەلەپ تۇراتىن قاسيەتتەر. ۇلتتىق ورتالىقتىڭ ماماندارى تازىنى سىرت پىشىنىنە قاراپ, ستاندارتتارعا ساي كەلۋىن باقىلاي الادى. بىراق تازىنىڭ ەجەلگى قاسيەتتەرىن قايتا ورالتۋ عىلىمنىڭ ماسەلەسى بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى جاقىپ يماحان ۇلى. سەبەبى گەنەتيكالىق قاسيەتتەرىن تەك عالىمدار عانا ساقتاپ, جەتىلدىرە الادى. ونىڭ ۇستىنە قانى قانشالىقتى تازا ساقتالعانىنا قاتىستى جاۋاپتى ماماندار دنق ساراپتاماسىن وتكىزىپ بارىپ قانا بەرە الادى.
– ءبىزدىڭ ۇيىم ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ «وحوتزووپروم» مەكەمەسىنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسى ەكەنىن ايتىپ وتەيىن. قازىرگى ۋاقىتتا, جەتىسۋ وبلىسى, كوكسۋ اۋدانى, اينابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىندە قازاق تازىسى مەن توبەتىنىڭ تۇقىمىن ساقتاپ, كوبەيتۋگە ارنالعان ارنايى پيتومنيك سالىنىپ جاتىر. وندا 200 يت (100 تازى, 100 توبەت) اسىراۋعا بولاتىن پاۆيلوندار بوي كوتەرەدى. ءار پاۆيلونعا شامامەن 20 يت ورنالاسۋى كەرەك. عيماراتتاردىڭ ءىشى حالىقارالىق تالاپقا ساي, جەلدەتكىشى, اۋا باقىلاعىشى بولادى. بيىل 5 پاۆيلوننىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 60 تازى مەن 40 توبەت ورنالاسۋى كەرەك. مۇندا قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان جاتاقحانا مەن اسحانا, اكىمشىلىك ءۇيى سالىندى. ال ورتالىقتىڭ وزىندە ۆەتەرينارلىق كلينيكا, كۇشىكتەۋگە ارنالعان پاۆيلون, كينولوگيالىق جاتتىقتىراتىن الاڭ ورنالاسادى, – دەيدى ج.ەسپولاەۆ.
پيتومنيككە ورنالاستىرىلاتىن يتتەر زوولوگ ماماندار تۇزەتىن اسىل تۇقىمدى قازاق تازىلارىنىڭ تىزىمىنە سايكەس الىنادى.
تازى دا ەركىندىكتى سۇيەدى
قازاق تازىسىنىڭ قاسيەتىن جەتىلدىرىپ, ونىڭ بىرنەشە بۋىنىن سۇرىپتاپ ءوسىرىپ كەلە جاتقان ەنتۋزياست ازاماتتار بۇگىندە سيرەك تە بولسا بار. سونىڭ ءبىرى – اقمولالىق يت ءوسىرۋشى, قازاق تازىسى جونىندەگى حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير كالاشنيكوۆ. ۆلاديمير نيكولاەۆيچ تازا قاندى قازاق تازىسىن قالاي كوبەيتىپ, قاسيەتىن ساقتاپ قالۋدىڭ جولدارى تۋرالى ويىمەن ءبولىستى.
«2012 جىلدان بەرى قازاق تازىسىن وسىرۋمەن شۇعىلدانامىن. ەلىمىز بويىنشا ەڭ مىقتى ءارى تازا قاندى قۇماي تازىلار مەنىڭ پيتومنيگىمدە بار ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. سەبەبى كەيىنگى 12 جىلدا بۇعان بار ەڭبەگىمدى, قاراجاتىمدى جۇمسادىم. اقبوكەن جانە بوكەنبەك اتتى تازى يتتەرىنىڭ اتالىق ىزىنەن جالپى سانى 240 تازى ءوسىرىپ شىعاردىم. ولاردى اقمولا, پاۆلودار, قاراعاندى وڭىرلەرىندەگى اڭشىلارعا تاراتىپ, قۇندىلىعىمىزدىڭ ساقتالىپ قالۋىنا تۇرتكى بولدىم. بۇل ىسكە جالپى سوماسى 350 مىڭ دوللار جۇمسادىم دەسەم, سەنەر مە ەدىڭىز؟.. مەن ەنتۋزياست جانمىن, سەبەبى قازاق تازىسىنداي العىر, كونبىس, ينتەللەكتىسى جوعارى يت الەمدە جوق. وعان تالاي مارتە كۋا بولدىم. قانداي اڭ السىن, يتتەرىم وزگە تۇقىمداعى يتتەر سياقتى ونى جۇلمالامايدى. يەسى جەتكەنشە موينىنان, دەنەسىنەن تىستەپ ۇستاپ تۇراتىنى – بۇل يتكە بىتكەن ەرەكشە قاسيەت. يىسكە تۇسكەننەن باستاپ اڭدى ۇستاعانعا دەيىن مازاسى كەتەدى. قازاقتىڭ تازىسى ۇنەمى يەن دالادا, اڭشىلىقتا ءجۇرۋى كەرەك. ال اناۋ كورمەلەردە كورسەتىپ جۇرگەندەرىن كوردىم, ناعىز قۇماي ەمەس. 2014 جىلدان باستاپ «قانسونار» ۇيىمىمەن بىرگە تازىنىڭ تۇقىمدىق قاسيەتىن ساقتاپ, كوبەيتۋدىڭ جولدارى تۋرالى باعدارلاما قۇردىم. ول جايىندا كىتابىم دا جارىق كوردى. مەنىڭشە, قازاقستان كينولوگتەر وداعى, دامىتۋمەن اينالىساتىن ۇلتتىق ورتالىقتار مۇلدە قاجەت ەمەس. ولاردىڭ قازىرگى ءىسى مەملەكەتتەن بولىنەتىن قاراجاتتى قۇر بوسقا شاشۋ ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز. تازىنى ەڭ اۋەلى تۇقىمنىڭ ەليتاسىن ءوسىرىپ وتىرعانداردان الۋ كەرەك. ودان سوڭ ءوسىرىپ, تاراتاتىن پيتومنيكتەرگە بەرۋ كەرەك. تازىلارعا ءاردايىم ەركىندىك قاجەت. ءبىر ورىندا وتىرمايدى, ۇنەمى قوزعالىستا بولادى. كۇزەتشى رەتىندە ءتىپتى ءتيىمسىز, تابيعاتىنان ادامعا اگرەسسياسى جوق. بەيتانىس ادامدى كورگەندە تەك ساقتىق تانىتىپ, جانىنا جاقىندامايدى. تازىنىڭ كۇشىگى التى ايدان باستاپ اڭ اۋلاۋعا دايىندالا باستايدى. دەگەنمەن ولار ءوز بەتىنشە كوپ نارسەنى ۇيرەنەدى. ولار ساعاتىنا 80 كيلومەترمەن جۇگىرگەندە ءوز ولجاسىن جىبەرمەيدى. ناعىز تازى 3-5 شاقىرىمعا جۇگىرگەندە ساعاتىنا 60-65 كيلومەتر جىلدامدىقتان ءبىر اۋىتقىمايدى. مۇنداي شابىسقا وزگە يتتەردىڭ ىلەسە المايتىنى ايقىن. ال قاسقىرعا سالۋ ماسەلەسىمەن اسا كەلىسە المايمىن. سەبەبى قاسقىردىڭ سالماعى 70 كيلوگرامم, سۇيەگى ءتورت ەسە ءىرى, ءبىر كۇندە 50-70 شاقىرىمدى ءجۇرىپ وتەتىن وتە ءتوزىمدى دالا تاعىسى عوي. سوندىقتان تازىنى تيىسىنشە قويان, قارساق, بورسىق, تۇلكى سياقتى ءوز تۇرقىنان كىشىرەك اڭدارعا سالعان ابدەن دۇرىس», دەپ تاجىريبەسىمەن ءبولىستى يت ءوسىرۋشى.
بۇعان قوسا ول قازىرگى ۋاقىتتا اقمولا وڭىرىندە تۋريستىك ورتالىق قۇرىپ, قازاق مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتايتىن ەتنواۋىل جاساۋدى ويعا الىپ وتىرعانىن ايتادى. جاس ۇرپاقتى جانۋارلارعا قامقورلىقپەن قاراۋدى ۇيرەتۋگە دە بارىن سالىپ ءجۇر. بالانى جاستايىنان يت اسىراۋعا ۇيرەتۋ, تاربيەلەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
* * *
قازاقتا «يت – ءۇيدىڭ ىرىسى» دەگەن ءسوز بار. ءداستۇرلى ۇعىم بويىنشا ادام باسىنا قونعان قۇت پەن شاڭىراققا كەلگەن باق كوبىنەسە يت بەينەسىندە كەلەدى ەكەن. تازى مەن توبەتتىڭ ادام ىرىزدىعىنىڭ ساقشىسى, ساقتاۋشىسى ەكەنى حالقىمىزدىڭ اڭىز اڭگىمەلەرىندە ءجيى ايتىلادى. ەندەشە, قولدا بار قۇندىلىعىمىزدى زامانعا ساي ساقتاپ, دامىتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر. حايۋاننىڭ قازاق دالاسىندا ءومىر سۇرگەن كوشپەلىلەردەن قالعان جۇرناق ەكەنىن الەم مويىنداپ جاتسا, ول دا زور قۋانىش.
پاۆلودار وبلىسى