ورتاق مۇددەگە ۇيىستىرعان كەڭەس

ورتالىق ازيا مەملەكەت­تەرىمەن قاتىناستاردى دامىتۋ ولار­دىڭ گەوگرافيالىق جاقىندىعىنا عانا ەمەس, سونداي-اق ءداستۇرلى تاريحي, ەتنولينگيۆيستيكالىق, مادەني جانە ەكونوميكالىق ورتاقتىققا دا بايلانىس­تى. ونىڭ ءتۇپتامىرى العاشقى ەۋرازيالىق وركەنيەتتەردىڭ زامانىنا كەتەتىن داۋىرگە, سكيف وداعىنا, عۇندار مەن ۇيسىندەردىڭ تۇركى تەكتەس يمپەريالارىنا, تۇرىك قاعاناتتارىنا بىرتىندەپ وزگەرگەن تاريحي الەۋمەتتىك-مادەني ەۆوليۋتسيانىڭ ناتيجەسىندە جاتىر.

كەيىنگى جىلدارى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق مۇددەلەردى كوزدەيتىن بەلگىلى ءبىر وداق اياسىندا ۇيىسۋىنا باستايتىن ناقتى قادامداردىڭ بولۋى كەرەكتىگى جونىندەگى ۇسىنىستار ءار ەلدەن جانە ءار تاراپتان ايتىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ۇلكەن ءبىر تولقىنى بۇدان بۇرىن, 2022 جىلى شىلدە ايىندا ىستىقكولىنىڭ جاعاسىندا, شولپان-اتا قالاسىندا وتكەن IV كونسۋلتاتسيالىق كەڭەستە كوتەرىلدى. سوندا كوپتەگەن قوعامدىق ويدىڭ اراسىندا «كورشى بەس ەل نەگە وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر وداققا بىرىگە الماي كەلەدى؟» دەگەن سيپاتتا ساۋالدار ءجيى ۇشىراسىپ ەدى. كەڭەسكە قاتىستى وي-پىكىر بىلدىرگەندەردىڭ ءبىرازى ء«بىز نەگە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ودا­عىن قۇرمايمىز؟» دەگەن سۇراقتى اشىق قويدى. البەتتە, ءبىر قاراعاندا, سول كەزدە-اق وداق قۇرۋدىڭ بارلىق العىشارتى كورىنىپ تۇرعان سياقتى ەدى. سەبەبى ايتىلىپ وتىرعان بەس ەلدىڭ تورتەۋىنىڭ ءتۇبى ءبىر تۇرىك جۇرتىنان بولۋىمەن بىرگە, ەجەلدەن قوڭسى وتىرعان بارلىعىنىڭ اراسىندا ەكونوميكالىق بايلانىس­تار جاقسى قالىپتاسقان. بىراق بۇلاردىڭ اليانس تۇرىندە بىرىگۋلەرىنە كەدەرگى بولىپ كەلە جاتقان كىلتيپاندار دا بارشىلىق ەدى. مىنە, سونىڭ باستىسى بۇل قۇرىلىمعا دەگەن وتكىر قاجەتتىلىك بولاتىن. ال ونىڭ نەگىزىن الەمدەگى, ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك شارالارى مەن ەكونوميكالىق بايلانىستارعا مۇقتاجدىقتى العا شىعاراتىن گەوساياسي احۋال قالاپ بەرەدى.

ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن وسى كەزدەرى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق سىن-قاتەرلەر – اسا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى. حالىقارالىق تەرروريزم قاۋپى, كوشى-قون جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى بۇگىنگى تاڭدا ۋشىعىپ تۇر. سونىمەن قاتار بۇرىنعى الەمدىك ساۋدا-ەكونوميكالىق جولداردىڭ كۇرت ءۇزىلۋى, سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك جانە ستاگفلياتسيالىق داعدارىس تۇرىندەگى ۋكرايناداعى جانجالدىڭ تىكەلەي جانە جاناما گەوەكونوميكالىق سالدارى ور­تالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاۋەكەل دۇربەلەڭىن تۋعىزىپ وتىر. حالىقارالىق كوشى-قون ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, رەسەيگە قارسى سانكتسيالار وندا جۇمىس ىستەيتىن ميگرانتتاردىڭ تابىسىنا, سايكەسىنشە ولاردىڭ تۋعان ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق جاعدايعا اسەر ەتكەن. بۇلاردان بولەك, ورتالىق ازياداعى جالپى ەكولوگيالىق, سۋ جانە ەنەرگەتيكا پروبلەمالارى جاڭاشا سيپاتتا كۇردەلەنىپ كەلەدى. ءوڭىر ەلدەرىندە كەيىنگى ۋاقىتتارى تابيعي اپاتتار سانى جيىلەپ, ولاردىڭ ترانسشەكارالىق تەحنوگەندىك اپاتتارعا ۇلاسۋ قاۋپى كۇشەيە باستادى. وسىعان وراي ايماقتاعى كليماتتىق كۇن ءتارتىبى دە ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر.

ەجەلگى ماۋرەنناحر الابىندا ءشول جانە شولەيت اۋدانداردىڭ ۇلەس سالماعى بىرتە-بىرتە ارتىپ كەلەدى. ونداعى ورتاشا جىلدىق تەمپەراتۋرا 2000 جىلدارى حح عاسىردىڭ 60-70 جىلدارىمەن سالىستىرعاندا, 5°C-گە كوتەرىلىپ كەتتى. سالدارىنان ىشكى جالپى ءونىم دەڭگەيىنىڭ جىل سايىنعى كەمۋى 5,5 پايىزعا جەتكەن. بىراق حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە بىرلەسكەن شارالار قابىلداۋعا دەگەن ورتاق بەيىلدىلىگىنە قاراماستان, كوپتەگەن ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى ءوز ەكونوميكاسىن «جاسىل» تەحنولوگيالار جاعىنا قاراي ترانسفورماتسيالاۋعا جانە ونەركاسىپتىك شىعارىندىلاردى ازايتۋعا ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى وڭىرلىك ساياسات جۇيەلى ۇستانىمعا نەگىزدەلمەگەن, ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىنسىز ماۋسىمدىق جانە شەكتى سيپاتتا عانا جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

الەمدىك دەڭگەيدەگى داعدارىستار ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن جاڭا كوكجيەك اشۋعا مۇمكىندىك تە بەرىپ جاتادى. سوندىقتان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وزدەرىنىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن ءوزارا جانە تولىقتىرىلاتىن ىنتىماقتاستىق – ءوزىن-ءوزى اقتايتىن قالىپتى قادام. بۇدان ءارى زياتكەرلىك تەحنولوگيالاردىڭ, جاپپاي ونلاين ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇردىستەرى, جۇمىس پەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ دامۋى, سونداي-اق الەۋمەتتىك ۇدەرىستەردى تسيفر­لاندىرۋ ءيمپۋلسى كووپەراتسيانى قارقىنداتا ءتۇسۋدىڭ باستى نەگىزى رەتىندە پايدالانىلۋى قاجەت. سول سىڭايدا ەكونوميكالىق دامۋ مەن قورشاعان ور­تانى ساقتاۋ ماسەلەلەرى اراسىنداعى تەڭ­گەرىم­دى ۇستاپ تۇرۋدىڭ شوعىرلاندى­رىل­عان شەشىمدەرى ءۇشىن وڭىرلىك پلاتفورما قۇرىلۋعا ءتيىس. وسىلارمەن بىرگە وڭىردەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ, سانيتار­لىق-ەپيدەميالىق ماسەلەلەر, كليماتتىڭ وزگەرۋى سالدارىنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى بىرلەسكەن جوبالارعا جول اشۋ, تابيعي اپاتتارعا بايلانىس­تى توتەنشە جاع­دايلار تۋىنداعان كەزدە ءوزارا كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا «ەرىكتىلەر كورپۋسىن» قالىپتاستىرۋ سەكىلدى ىنتىماقتاستىقتى ايقىنداي­تىن فاكتورلارعا دا ەرەكشە ءمان بەرىل­گەنى ءجون. سول سياقتى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ سالىق, تاريفتىك جانە كرەديتتىك ساياساتىنىڭ ايقىنداۋشى قاعيداتى رەتىندە كورىنىپ كەلە جاتقان سۋ پروبلەماسىن ورتاق مامىلەگە كەلە وتىرىپ, شەشۋ جايى بارعان سايىن وزەكتى بولا بەرمەكشى. سوندىقتان مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىق ءبىز ءۇشىن اۋاداي قىمبات, ونى ءوزارا ءتيىمدى الماسۋ تۇرعىسىنان ۇيلەستىرىپ تۇرۋ كەرەك.

مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ استانا­داعى باسقوسۋىندا قازىرگى تاڭدا وسىنداي ماسەلەلەردىڭ تۋىنداپ وتىرعا­نىنا انىق كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. مۇنىڭ جايىن پرەزيدەنت مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ ادەمى بايانداپ, جۇيەلەپ جەتكىزىپ بەردى. ول مۇنى وسى ۋاقىتقا دەيىنگى وسىنداي كەزدەسۋلەردىڭ ايماقتى ىنتىماقتاستىققا باستاعانىن, سەنىمدى سيپات بەرىپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە كوتەرگەنىن اتاپ ءوتتى.

«بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا جىلدار بويى قوردالانعان ماسەلەلەر شەشىلىپ جاتىر. ايماقتىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلدانىپ كەلەدى. شەكارا, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, ميگراتسيا ماسەلەلەرى جوسپارلى تۇردە رەتتەلىپ, ءوزارا ساۋداداعى كوپتەگەن كەدەرگى جو­يىلدى. شەكاراداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرى جاڭعىرتىلىپ جاتىر. كولىك قاتىناسىنىڭ مۇمكىندىكتەرى كەڭەيىپ, جاڭا باعىتتار اشىلىپ جاتىر. ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىقپالداستىق قارقىندى دامىپ كەلەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى وسى رەتتە ەلدەرىمىز اراسىندا مادەني جانە گۋمانيتارلىق بايلانىستاردىڭ مازمۇندىق تۇرعىدان تولىقتىرىلىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن ءبىرىنشى ورىنعا شىعاردى. پرەزيدەنتتىڭ «وتكەن جىلدار ىشىندە كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋلەر ايماقتىڭ حالىقارالىق سۋبەكتىلىگى مەن بىرلىگىن تانىتاتىن, سونداي-اق قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋگە دايىندىعىن كورسەتەتىن ءتيىمدى الاڭعا اينالعانىن سەنىمدى تۇردە ايتا الامىن», دەگەن ۋاجىمەن تولىق كەلىسەمىز. راسىندا ورتالىق ازيا قاشاننان بىرەگەي وركەنيەتتەردىڭ توعىسقان ايتۋلى اتىرابى بولعان. ونىڭ جالپى الەمدىك پروگرەستە الاتىن ءرولى ەرەكشە. وسى ورايدا پرەزيدەنتتىڭ «بۇگىندە ورتاق تاريحىمىز بەن حالىقتارىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ ۇقساستىعىنا ارقا سۇيەپ, ورتالىق ازيانىڭ جاڭا كەلبەتىن قالىپتاستىرامىز. ونى كەلەشەككە ۇمتىلاتىن ءارى مول مۇمكىندىكتەر مەكەنى رەتىندە تانىتامىز. بۇل سامميت وسى جولداعى ماڭىزدى بەلەسكە اينالاتىنىنا سەنىمدىمىن», دەگەن تۇجىرىمى قۋاندىرادى. بۇعان تاعى ءبىر سەبەپ: پرەزيدەنت ءوز سوزىندە مەملەكەتتەر باسشىلارى ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى, سونىڭ ىشىندە كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋ­لەردىڭ فورماتىن دامىتۋ ءۇشىن بارىنشا كۇش-جىگەر جۇمساپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا ىسكەرلىك كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايتىنىن باياندا­عانىن دا قۇپ الدىق. وسى ارقىلى پرەزي­دەنت ءبىزدىڭ جوعارىدا قويىپ وتكەن ساۋالدارىمىزدىڭ ناقتى جاۋابىن بەرگەندەي بولدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ايماقتىڭ كولىك-ترانزيت الەۋەتىن ودان ءارى ىلگەرىلەتۋدىڭ, سونداي-اق ورتالىق ازيانىڭ كولىك جۇيەسىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى ستراتەگيانى قابىلداۋدىڭ ءمانى زور.

ءوڭىردىڭ كۇن تارتىبىندەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – سۋ-ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىن راتسيونالدى پايدالانۋعا قاتىستى دا وتە ماڭىزدى تۇجىرىم ايتىلدى. مەملەكەت باسشىسى سۋدى پايدالانۋدىڭ تەڭ قۇقىلى ءارى ءادىل تارتىبىنە, ءوزارا مىندەتتەمەنى مۇلتىكسىز ورىنداۋ ەرەجەسىنە نەگىزدەلگەن جاڭا سۋ ساياساتىن قالىپتاستىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. «ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ارنالعان سۋ-ەنەرگەتيكا كونسورتسيۋمىن قۇرۋ جانە گيدروەنەرگەتيكالىق نىسانداردى بىرلەسە سالۋ باستاماسى سۋ شارۋاشىلىعىنداعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىققا نەگىز بولادى. سۋدى ءبولۋ مەن ەسەپكە الۋدى تسيفرلاندىرۋ, عارىشتىق مونيتورينگ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, جۇيەلى عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزۋ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ساناتىنا جاتادى», دەدى بۇل جونىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ.

استانادا وتكەن كونسۋلتاتيۆتى كەزدەسۋدىڭ قورىتىندىلارى كورشى وزبەكستان مەملەكەتىندە وتە جوعارى باعالانىپ, جاقسى رەزونانسقا يە بولىپ جاتىر. ونداعىلار قازاقستان جانە وزبەكستان پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋ بارىسىندا وزدەرىنىڭ ورتالىق ازيانىڭ بىرەگەيلىگى بولعانىن قالايتىندارىن بىلدىرگەنىنە ايرىقشا نازار اۋداردى. ولار ەكى ەل باسشىسىنىڭ ورتالىق ازيانى نىعايتۋعا جانە ۇيلەستىرە تۇسۋگە, وڭىردەگى ينتەگراتسيانى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە شىن جۇرەكتەن ۇمتىلىپ جاتقانىنا قۋانىش ءبىلدىرىپ وتىر. «مويىنداۋىمىز كەرەك, ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ تاريحىندا ءارتۇرلى كەزەڭ بولعان. ورلەۋلەر مەن قۇلدىراۋلار ورىن الدى, بىراق بۇگىن ءوزارا قارىم-قاتىناسىمىز ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتتى. ءبىز مۇنى اسىرەلەمەي-اق ايتا الامىز. بۇل, ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ پرەزيدەنت شاۆكات ميرزيەيوۆ پەن قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كۇشتى ساياسي ەرىك-جىگەرىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ باسشىلارى حالىقتارىمىزدىڭ ءبىر-بىرىنە قانشالىقتى دوس جانە باۋىرلاس ەكەنىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا جاڭا رۋح پەن جاڭا ماعىنا اكەلدى», دەپ اتاپ ءوتتى وزبەكستان پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى شەرزود اسادوۆ. بۇدان ءارى ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە دەگەن ۇمتىلىستارىنىڭ بۇكىل ايماققا قاتىسى بار ەكەنىنە توقتالدى. «پرەزيدەنتتەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ورتالىق ازيانى نىعايتۋ جانە ۇيلەستىرۋ, وڭىردەگى ينتەگراتسيا مەن ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ», دەدى ول.

ءبىز دە بۇل تۇجىرىممەن كەلىسەمىز. ارينە بولاشاقتى بولجاۋ وڭاي ەمەس. ويتكەنى الەم ۇدايى وزگەرىپ وتىرادى, سوندىقتان دا ەڭ مىقتى دەگەن ساراپشىلاردىڭ بولجامدارى دا كەي كەزدەرى اقتالمايدى. دەسەك تە, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ىنتىماقتاستىق, ينتەگراتسيا, ءوزارا ءىس-قيمىل جانە تاتۋ كورشىلىك ارقىلى عانا سيپاتتالاتىن بولادى دەۋ­گە نەگىز بار. مۇنداي ساياساتقا باسقا بالاما بۇگىندە جوق. ورتالىق ازيادا ءبارىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگىمىزگە كەپىلدىك بەرە الاتىن الدەقانداي ءبىر وداقتىڭ نە كەڭەستىڭ قۇرىلاتىن شاعى تاياپ قالعانىنا سەنەمىن.

مۇرات باقتيار ۇلى,

ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور, سەناتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى