قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاق پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا جىرلاماعان, تولعاماعان تاقىرىپ جوققا ءتان. ونىڭ اقىندىق ميسسياسىنداعى ءبىرىنشى ەرەكشەلىك – ەل مەن جەر, قوعامنىڭ, حالىقتىڭ جايى الدىڭعى ورىنعا شىعادى. ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ بەتالىسىنا, دامۋ جاعداياتىنا اقىن سىن كوزىمەن قاراپ, پايىمىن ءبىلدىرىپ وتىرادى. اقۇشتاپ اقىندىعىنىڭ ايبارلى تۇسى دا وسى. ماسەلەن, «ادىلەت», «اۋىلعا حات», «ادرەسسىز بالا», «ىشكىش ايەل», «ەرلىكتى كوزبەن كورگەن كۇن» (اقىن جۇبان مولداعاليەۆ رۋحىنا), «بۇركىت پەن قارعا» (ەرتەگى ىزىمەن), «كوك دونەننىڭ كىسىنەۋى (اقىن قادىر مىرزاليەۆ رۋحىنا), «سويلەيدى وكتەمدەردى ىعىستىرىپ» (شەرحان مۇرتازاعا), ت.ب. ولەڭ-جىرلارىندا قازاق ۇلتى مەن جۇرتىنىڭ جاراتىلىسىنا ءتان مىنەز-ق ۇلىق, ۇلتتىق حاراكتەر, ادامي ءھام يماني قاسيەتتەر وقىرمانىن ەرىكسىز باۋرايدى.
ۇلتىنىڭ ءوسۋ-دامۋ وتكەلى مەن بەلەسىن اقىن الەۋمەتتىك جانە رۋحاني-مادەني تۇرعىدان قاتار الىپ جىرلايدى. مىسالى, «اۋىلعا حاتتا» قۇربىسىن سان قيلى سۇراقتىڭ استىنا العان كەيىپكەر «قالاي جەڭگە, كەلىننىڭ سىيلاستىعى, كەتكەن جوق پا ازايىپ جورگەكتەرى» نەمەسە «مارقاسقا دەپ اتالعان جىگىتتەردىڭ, بۇرىنعىداي بيىك پە مارتەبەسى؟» دەيدى. «كورشىلەردىڭ ءتۇزۋ مە سالەمدەرى, ويناقتاعان تاتۋ ما تاي-قۇلىندار؟», «ۇلاعاتتى ءسوز ايتىپ, قىمىز ءىشىپ, توي تورىنەن تارقاي ما قاريالار؟», «كەشكى ەرتەگى ايتاتىن اجەلەردەن, بەسىكتەگى جاس ءسابي ءان تىڭداي ما؟» دەگەن ساۋالدار قويادى. بۇل تۋىندى قازاق ۇلتىنىڭ بارلىق بۋىنىن قامتۋىمەن, ۇلتتىق مەنتاليتەتتى ەسكە سالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
«ادىلەت» اتالعان ولەڭ اتى زاتىنا ساي اقىننىڭ ادىلدىك پەن ادالدىقتى تۋ ەتكەن تۋىندىسى ىسپەتتى كورىنەدى. ءوزى كوزىمەن كورىپ, كۋا بولعان جايتتاردى اقىن ادىلەتتەن سۇراپ, وعان ءتىل بىتىرە, جان بىتىرە سىرلاسادى:
«ادىلەت – قاستەرلى ءسوز التى-اق ءارىپ,
كۇناڭدى تالاي جەردە ارقالادىق,
بەتپە-بەت ءبىر جولىقشى, تىم بولماسا,
وڭدانىپ وتىرايىق ورتاعا الىپ».
جۇبان مەن قادىر اقىنعا, شەرحان سۋرەتكەرگە ارنالعان ولەڭدەر ورىمىندە ەلى مەن جۇرتىنىڭ ماڭدايالدى تۇلعالارىنىڭ ادامي كەلبەتى, جاس ۇرپاققا ۇلگى بولار ەرلىككە تولى ءىس-ارەكەتى, حالىقتىڭ ولارعا دەگەن قۇرمەت-سەزىمى اسەرلى باياندالادى. وقىرمانىن ويلاندىرىپ, تولعاندىرىپ, ءبىر مەزەت سەزىم جەتەگىنە الىپ, رۋحتاندىرىپ, قايراپ وتىراتىن بۇل شىعارمالاردىڭ ۇرپاق تاربيەلەۋدەگى ماڭىزى زور بولماق.
اقىننىڭ ليريكالىق كەيىپكەرلەرى ۇدايى وي ۇستىندە جۇرەتىن, قاشاندا وقىرمانىمەن سىرلاسۋعا, كوڭىل كۇي سىرىن شەرتۋگە اسىق جاندار بولىپ كەلەدى. كەيىپكەرىمەن ءوزىن ءاردايىم بىرلىكتە سەزىنگەن اۆتور كىمنىڭ اتىنان ءسوز السا دا, ازاماتتىق ءۇنىن باتىل ايتىپ, تەرەڭنەن تولعاپ وتىرادى. اقىننىڭ وزىندىك كوزقاراسىنا ءتان ەرەكشەلىكتىڭ ءبىرى – ۇلتجاندىلىق قاسيەت, ەلىنە, حالقىنا دەگەن قۇرمەت سەزىمى الدىڭعى ورىنعا شىعىپ, شىعارماشىلىق ساپارىنىڭ اق جەلكەنى بولىپ تارتىلعان. ماسەلەن, «جان سىرى» اتالعان ولەڭىندە:
«قىزىڭمەن سىرلاسساڭشى, تۋعان دالا,
قاي جاققا كەتەمىن سەن قۋعاندا دا؟
مەنىڭ كىم بولعانىمدى قالاپ ەدىڭ,
قولىمنان كەلگەنى مە جىرلاۋ عانا؟
بۇل كۇندە شىنىمدى ايتسام سەنەر مە ەدىڭ,
جوق شىعار جاسىرعانىم سەنەن مەنىڭ.
ەجەلدەن دالا قىزى اتانعالى
مەن سەنىڭ قۇشاعىڭدا نە كورمەدىم؟» – دەپ ءبىردىڭ ەمەس, مىڭنىڭ اتىنان جىرلايدى. ەسكى زاماننىڭ داستۇرىنە ساي مالعا ساتىلعان قازاق قىزىنىڭ جاعدايىن بايانداي كەلە: «سوعىستا ەل مەن ەلدى ءبىتىستىرىپ, بەسىكتە باتىر ۇلدار تەربەتكەنمىن», دەپ تولعانا سىر اشادى. اقىن قازاق قىزىنىڭ جاراتىلىسىنداعى ۇلتتىق بولمىستى ءدال تاۋىپ ايتادى, دالەلدى جەتكىزەدى. كولەمى شاعىن ليريكالىق تۋىندى ارقىلى قازاق ارۋىنىڭ كەمەل, تولىققاندى وبرازىن سومدايدى اۆتور. ار مەن نامىستى تۋ ەتىپ كوتەرگەن ولەڭ-جىردىڭ تىنىندە «مەنىڭ كىم بولعانىمدى قالاپ ەدىڭ, كۇن تۋسا قول باستادىم, اتقا ءمىندىم», سونداي-اق «ورتايعان تەڭىزىڭ مەن وزەنىڭدى, ۇلىڭداي جوقتاسامىن مەن دە سەنىڭ» سىندى نامىسقا جانىلعان وتكىر ءۇنى ۇستەم شىعادى ليريكالىق كەيىپكەردىڭ. اقىن كەڭ دالاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارا الاڭدايدى, سىرىن سوعان اقتارۋعا اسىق. بولمىسى نازىك جاراتىلىس يەسى بولسا دا, قول قۋسىرىپ بۇعىپ قالۋدى ار كورەدى. ەلى, وتانى ءۇشىن جان قيعان, ەرلىگى ەل ەسىندە قالعان باتىر قىزداردى ماقتان تۇتادى.
«سەن, مەنى قىزىم دەمە, تۋعان دالا, قورعاۋعا جاراماسام نامىسىڭدى» دەگەن كوڭىلدى, جىگەرلى پافوستا اياقتالادى.
اقىننىڭ ازاماتتىق اجارىن تانىتاتىن تۋىندىنىڭ ءبىرى – «ازامات» اتالىپتى. بۇل بەس-اق شۋماقتان تۇراتىن ولەڭىندە ەلدىڭ ازاماتى اتانۋ دەگەن ۇعىمدارعا جاۋاپ ىزدەيدى جانە ونىڭ وزىق ۇلگىسىن ۇسىنادى.
«ازامات! جىگىتتىڭ ەكىنشى ەسىمى.
جۇرتشىلىق سىنىنىڭ قورىتىندى شەشىمى.
ازامات – اۋىلدا ءار ءۇيدىڭ قوناعى,
ول ءۇشىن ءتور دايىن, اشۋلى ەسىگى».
اقىن پايىمىنشا, ازامات بولۋ – قيىننىڭ قيىنى. اتالعان اتقا لايىق بولۋدىڭ جانە ءبىر شارتى «ازامات ەمەسسىڭ, سەندەگى جاقسىلىق, جۇرسە ەگەر ءوز قارا باسىڭنان اۋىسپاي». ءبىر سويلەپ, انىق ايتىپ, سەرت بەرۋ دە – ازاماتتىقتىڭ ءبىر بەلگىسى, نەگىزگى شارتى. جالعان تىرشىلىكتە كۇڭكىل مەن پاسىقتىقتان الىس ءجۇرۋ دە – ازاماتتىقتىڭ بەلگىسى. سونىمەن بىرگە «تەك ناعىز جىگىتتىڭ قولىنان كەلەدى. وزگە ءۇشىن قۋانۋ, كوپ ءۇشىن مەرت بولۋ». اقىن شىنايى ازاماتتىقتىڭ بەلگىلەرىن قاراپايىم باياندايدى, وقىرمانىنا ءجون-جوبا نۇسقاپ, جول كورسەتەدى. كوڭىلى جارقىن, جايدارى, قۋانا بىلەتىن جانداردى قۇرمەت تۇتادى. ەلى مەن جۇرتىنىڭ ءبىر قاجەتىنە جارايتىن اسىل جانداردى ارداق تۇتادى. وي ءتۇيىنى مىناعان سايادى.
«ازامات! كوڭىلدىڭ ريزا شەشىمى,
جىگىتتىڭ شىڭدالىپ, بيىكتەپ ءوسۋى.
ازامات – حالىقتىڭ ءۇمىتىن اقتاعان,
ۇلىنا قوياتىن ەكىنشى ەسىمى».
ا.باقتىگەرەەۆانىڭ بىرقاتار ليريكالىق شىعارماسى قازاقتىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارىنا, ۇلتتىق قۇندىلىقتى قولداۋشى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنە, ايتۋلى ابزال ازاماتتارعا ارنالعان. ايتالىق, «ەرلىكتى كوزبەن كورگەن كۇن» ولەڭ-جىرى اقىن جۇبان مولداعاليەۆ رۋحىنا باعىشتالعان. قازاق جاستارىنىڭ 1986 جىلعى تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىن ايىپتاۋشى كولبينگە قارسى ءسوز سويلەگەن ج.مولداعاليەۆتىڭ باتىلدىعىن ءھام باتىرلىعىن, ەرلىگىن كوزبەن كورگەن اقىن وسى تاريحي وقيعانى كوركەم دۇنيەگە اينالدىرعان.
ولەڭ كولەمى شاعىن بولعانىمەن تۋىندىدا قازاق دەگەن حالىقتىڭ ۇلتتىق نامىسى, ونى قورعاۋشى ەردىڭ ءىسى قوزعالعان. سول وتكەن ءداۋىردىڭ يدەولوگيالىق قىسىمىنا قارسى تۇرعان جۇباننىڭ باتىل شەشىمى ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى ۋاعىزداۋدىڭ وزىق ۇلگىسى بولارلىقتاي دارەجەگە كوتەرىلگەن. «قازاقشا اكتسەنت, تولقىعان قاتال ۇنمەن: «زامانداسپىز» دەدى وعان قاتار جۇرگەن. جەلتوقساننىڭ كورگەنشە ون التىسىن, ءبىر كۇن بۇرىن باتسامشى باتار كۇنمەن». بۇل – جۇباننىڭ كولبينگە ايتقان ءسوزى. كەيىپكەر ۇنىندە باتىلدىقپەن قاتار نامىس تۋىن كوتەرگەن ار مەن قايرات, ابزال بورىش سىندى ادامگەرشىلىك يىرىمدەرى قاتار ورىلگەن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا وت كەشكەن جاۋىنگەر جۇباننىڭ اسقاق ءۇنى ايقىن ءھام انىق, سەنىمدى ەستىلەدى.
«ۇرپاعىما ءحالىم بار نە دەر ەندى,
قورلادىڭدار بۇل قازاق دەگەن ەلدى.
قىزدارىمدى سۇيرەتىپ بۇرىمىنان,
يت تالاسىن دەپ پە ەدىم نەمەرەمدى؟»
جۇبان بايانداۋىنداعى مونولوگتا اقىن قازاقتىڭ باستان كەشكەن, كورگەن قورلىعىن رەت-رەتىمەن بايلانىستىرا جەتكىزەدى. تىڭ يگەرۋدىڭ قازاق دالاسىنا اكەلگەن قيامەتىن, ءتىل مەن دىننەن ايىرىلعان, ماڭگۇرتتەنگەن ۇلتتىڭ بار ازابىن اقىن اقۇشتاپ جۇبان اۋزىمەن ايتقىزىپ, ناقتى فاكتى, مىسالدارمەن بايانداپ بەرەدى. ماسەلەن, «كەشە الاڭدا ساباعان – سەنىڭ تەگىڭ, ال تاياقتى جەگەندەر – مەنىڭ بالام» دەپ كەلەتىن مونولوگتى تىركەستەردەن ولەڭ اۆتورىنىڭ تۋىندى يدەياسىن تەرەڭ جەتكىزگەنىن اڭداۋعا بولادى. تۋىندىدا جۇبان قايراتكەردىڭ ادەبي بەينەسى دە شەبەر سومدالعان.
«نامىس پەن كەك تۇنەرىپ قاباعىندا,
مۇڭ ارالاس جاس تۇنىپ جانارىندا,
ەل الدىندا ارقادان جۇگى ءتۇسىپ,
اقىن تۇردى تازارىپ ار الدىندا».
ولەڭدە اقىن-قايراتكەردىڭ وبرازىمەن قوسا زالدا وتىرعان ارىپتەس اقىن-جازۋشىلاردىڭ دا جاي-كۇيى جاندى قوزعالىس تاپقان. سول ءبىر ساتتەگى پسيحولوگيالىق احۋال وقىرمانىن ەرىكسىز يلانتادى, شاندىرادى, سەندىرەدى. «تىنىپ قالدى, زال تەگىس كۇبىرلەمەي, ءبىر ادامنىڭ جانارى ك ۇلىمدەمەي. ءبىز وتىردىق توبەدەن جاي تۇسكەندەي, ارقامىزدان قۇمىرسقا جۇگىرگەندەي».
تالاي-تالاي زۇلماتتى, قۋعىن-سۇرگىندى كورگەن, ءسۇتتىڭ بەتىندەگى قايماعىنان ايرىلعانداي حال كەشكەن, ابدەن زارەزاپ بولعان قازاقتىڭ, ماڭدايىنىڭ سورى بەس ەلى حالىقتىڭ جۇباندى قورعاپ نەمەسە قولداپ سويلەي الماي, جاق اشپاي, ءۇنسىز, قاتىپ قالعان ارەكەتىن جەتەسىنە جەتكىزە سۋرەتتەيدى. ايتسە دە تۇياق سەرپىمەي قالماۋ كەرەكتىگىن كوپشىلىك قاۋىم ۇعىنعانداي كۇي كەشەدى.
«كەتتى زالدى اقىننىڭ ورتەپ دەمى,
ءالى ەسىمدە, بىرەۋلەر سەلت ەتپەدى.
37 قۋعىنىن كورگەن سورلى
قول سوعۋدان سەسكەنىپ, جەر تەپكەنى.
جۇبان – ءبورى, وزگەلەر – قوياندارداي,
كولبين ءجۇزى ءسال قانعا بويالعانداي.
زال گۋىلدەپ, ءبىر كەزدە جەر سولق ەتىپ,
ۇيقىسىنان بار قازاق ويانعانداي».
تۋىندى جۇبان مولداعاليەۆتىڭ جەكە ەرلىگىن, ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەشتەڭەدەن قايمىقپاي, كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قىتىمىر ساياساتىنا قارسى تۇرىپ, قازاق جاستارىنا تاڭىلعان جالعان جالادان ولاردى قورعاپ قالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ەرتەگى ىزىمەن جازىلعان باللاداعا ءتان تۋىندىسى «بۇركىت پەن قارعا» اتالادى. بۇل جىرىندا اقىن اللەگوريالىق ءتاسىلدى وڭتايلى پايدالانعان. دەرەكسىز ۇعىمعا جان ءبىتىرىپ, بۇركىت پەن قارعانى سويلەتىپ, ديالوگتىك قاتىناسقا ءتۇسىرىپ, وقىرمانىن ويلاندىرادى. پەرنەلەۋدىڭ بۇل ءتۇرى تۋىندىعا كوركەم ءار ۇستەپ, وقىرمانىن وقيعانى باقىلاۋعا الىپ, وي تۇيۋگە جەتەلەيدى. شاۋ تارتىپ قالعان كارى بۇركىت اسپانعا قالىقتاپ, ەڭ سوڭعى قايرات-قۋاتىن جيناپ, تۇلكى الۋدى ارماندايدى. بىراق تا, وسى ءىس وڭاي ەمەس-اۋ, كۇلكىگە قالار ما ەكەم دەگەن وي-كۇدىك تە جوق ەمەس. «اينالا قاراپ تاڭدانا, قاناتىن جيىپ قومدانا, شالعاندا كوزى تۇلكىنى, جولىعىپتى قارعاعا». ەكى ءجۇز ەلۋ جاستاعى قارعاعا بۇركىت وتىز جىل وتكەن ءومىرى تۋرالى باياندايدى.
«ال ەندى مەنىڭ مولشەرلى,
وتىزىم جەتتى ولشەۋلى.
بىتكەنى مەندىك عۇمىردىڭ
كوتەرتپەي قويدى ەڭسەمدى».
ودان ءارى بۇركىت قارعاعا ءوزىنىڭ جانارى توزعانىن, دالا اڭىن كورمەيتىنىن, سوڭعى رەت تۇلكىگە ءتۇسىپ, ولۋگە بەل بايلاعانىن ايتادى. از عانا وتىز جىلدىق عۇمىرىندا اركەز بيىكتەن كورىنگەنىن ايتادى. قارعا بولسا بۇركىتتىڭ تىرلىگىنە كوڭىلى تولمايتىنىن جەتكىزەدى, اقىل-كەڭەس بەرەدى, كۇرەسسىز ءومىر كەشۋگە دە بولاتىنىن قۋاتتاپ, «ولەكسە – مەنىڭ تاماعىم, جىلى قان – سەنىڭ كەسەلىڭ» دەگەندى مەڭزەيدى.
«نە كەرەك اڭمەن الىسىپ,
قايراتتى بويدا تاۋىسىپ
تۇرعاندا داۋىل بۇتانىڭ
ىعىندا قالام جابىسىپ», دەپ ءوزىنىڭ امال-ايلاسىن ۇلگى ەتىپ, ماقتانادى دا «توپشىڭدى بوسقا قانداپسىڭ, تىرناقتى بوسقا توزدىرىپ» دەيدى. قارعا تورعايعا دا قارسى شىقپايتىنىن اڭگىمەلەپ, ءتىپتى ءسوز اراسىندا «ولەكسە ىزدە, الىسپاي, تاماعىڭ تويسا بولماي ما؟» دەگەنگە دەيىن بارادى. بۇركىت ءسال قينالىپ بارىپ, ۇشىپ كەتۋگە جينالادى, دەسە دە: ء«تاتتى عوي تىرلىك, سوندىقتان, سوزىنە قارعا يلاندى». وسىلايشا, قارعا ۇسىنىسىنا امالسىزدان قۇلاق اسقان بۇركىت ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي, بۇل ءىسىنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ۇعىنىپ: «ولەكسە شوقىپ, كۇن كورۋ. جو-جو-جوق دەدى ءور كوڭىل, بۇدان دا ارتىق شىڭدا ءولۋ», دەگەن توقتامعا كەلەدى.
ء«بارىبىر وتەر بۇل جالعان,
ولىمنەن كىم بار قۇر قالعان,
ولەكسە جەگەن ءۇش جۇزدەن
وتىزىم ارتىق تۇلكى العان».
ءوزىنىڭ قىرانعا ءتان تابيعي قالپىنان اينىمايتىنىن تۇسىنگەن بۇركىت تىزەسىن جيىپ قاھارىنا مىنەدى. بۇل تىرلىگىنىڭ دالا قىرانىنا جاراسپايتىن قىلىق ەكەنىن ءبىلىپ, قارعادان اۋلاققا ۇشىپ كەتەدى. ال قۇزعىن قۇستىڭ بەيشارا تىرلىگىن اقىن:
«ەشقاشان بيىك قونباعان,
ىڭكارلىك سەزىم بولماعان,
قارت قارعا بولسا, تاڭدانىپ,
قارقىلداپ ك ۇلىپ قالدى وعان», دەپ سيپاتتايدى. ەرتەگى ىزىمەن جازىلعان, اللەگوريالىق تاسىلمەن ورىلگەن تۋىندىنىڭ استارلى ءمانى وقىرمانىن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرگە اباي بولۋعا, جاقسى مەن جاماننىڭ, ادال مەن ارامنىڭ اراجىگىن اجىراتا بىلۋگە باۋليدى. ليريكانىڭ, اراگىدىك ەپيكانىڭ ەلەمەنتىن قامتىعان شىعارمانى وقيعالى جانردىڭ كىشىگىرىم تۇرىنە دە جاتقىزۋعا بولادى.
اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆانىڭ جەكە دەربەس ستيلىنە ءتان كوركەمدىك ەرەكشەلىكتىڭ ءبىرى – ول قاي تاقىرىپتا جىرلاسا دا, كولەمدى نەمەسە شاعىن دۇنيە بولسا دا, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سيۋجەت بار, ياكي وقيعالى ولەڭ جانرىنىڭ شەبەرى دەسەك تە بولادى.
جالپى العاندا, اقىن تۋىندىلارى وڭاي وقىلادى, ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە ەستەتيكالىق اسەر بەرىپ, وقىرمانىن قورشاعان ورتامەن تانىستىرىپ, بۇرىننان بىلەتىن بىلىك-داعدىسىنا جاڭاشا ءمان ۇستەپ, تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتە تۇسەدى. اقىن قانداي تاقىرىپتا وي قوزعاسا دا, وقىرمانىنا ءسوز ونەرىنىڭ قۇدىرەت-ءلاززاتىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
زەينوللا مۇتيەۆ,
ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى