قازاق نەگە كەدەي دەگەن اڭگىمە توڭىرەگىندەگى وي
بۇل اركىمدى دە ويلانتاتىن ماسەلە. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كىم كەدەي, دەپ سۇراي قالساڭ, ارينە, قازاق, دەيدى كوپشىلىك جۇرت. ەشكىم بۇعان داۋ ايتا قويماس. ال وزگە ۇلت وكىلدەرى اۋقاتتى عۇمىر كەشىپ, ءساندى ءومىردىڭ قىزىعىنا كەنەلۋدە. قازاق جۇپىنى تىرشىلىگىنە قاناعات ەتەدى, «اللا, بەرگەنىڭە شۇكىر, تاۋبە», دەپ وتىرعانى. مىنە, وسى «تاۋبە» قازاقتى ەتەكتەن تارتىپ, العا ۇمتىلۋعا, الدىمىزعا ۇلكەن ماقسات قويىپ, سول جولدا ەرىنبەي-جالىقپاي ەڭبەك ەتۋگە قولبايلاۋ جاسايدى.
ەل ىشىندە «قازاق جالقاۋ» دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. ءبىز جالقاۋ حالىقپىز عوي دەگەندى قازاقتىڭ وزدەرى دە ايتىپ جاتادى. نەسىنە جاسىرامىز, قوسىمشا قاراجات تابۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋگە كوبىمىز يكەمسىزبىز. ال ىزدەگەن ادامعا قالادا جۇمىس كوپ-اق. اتتەڭ, مويىن جار بەرمەيدى. اتام قازاق دورەكىلەۋ بولسا دا «ەسەكتىڭ ارتىن جۋىپ مال تاپ» دەمەپ پە ەدى؟ ەڭبەكتىڭ كوزىن تاپقان, بايلىقتىڭ ءوزىن تابادى» دەگەن ناقىل بۇگىنگى ومىردەن الىنعان. «ەڭبەك ەتسەڭ ەمەرسىڭ» دەگەن ماتەلدى دە ەش ەستەن شىعارماعان ابزال. قازاقتىڭ كەدەي بولاتىن ءجونى بار دەپ تە قالاسىڭ كەيدە. ويتكەنى, اقشانىڭ قادىرىن بىلمەيمىز. رەتتى-رەتسىز, وڭدى-سولدى شاشامىز سول از اقشانىڭ ءوزىن. تويىمىز كوپ: ءسابيدىڭ دۇنيەگە كەلۋى, سۇندەت تويى, مەكتەپكە بارۋى, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋى جانە ونى ءبىتىرۋى. وعان بولسا-بولماسا ۇيلەنۋ, قىز ۇزاتۋ تويلارى مەن مەرەيتويلار قوسىلادى. قازاق وسىنىڭ بارىنە شابىلىپ قالادى. ەگەر وسى تويلاردى دۇرىلدەتىپ وتكىزبەسە ىشكەن اسى بويىنا سىڭبەيدى. كۇمىس, التىن, گاۋھار تويلاردى قايدا قويارسىڭ؟ بۇعان كىمدەر شاقىرىلمايدى دەسەڭشى. كولدەنەڭدى كوك اتتىدان باستاپ, اعايىن-تۋمانى ايتپاعاندا, قۇدا-جەكجات, كورشى-كولەم, دوس-جاراندار... تۇگەل شاقىرىلادى.
ءبىزدىڭ سوعىمىمىزدىڭ ءوزى شاعىن تويعا بەرگىسىز. تاجىك تويى ءبىزدىڭ تويلاردىڭ قاسىندا ءبىر قوناقاسى بەرگەن سىندى دەگەندى گازەتتەن وقىعانىم بار. الىس-جاقىنداعى ىلىك-جۇراعاتتىڭ, قۇدالاردىڭ, اعايىن-تۋمانىڭ قۋانىشى مەن قايعىسىن ءبولىسىپ, ات ءىزىن سالۋ دا مىندەتتى شارۋا قازاق ءۇشىن. داۋلەت جەتسە شاشىلا بەرسىن. قولى قىسقالار نامىسقا باسىپ, بانكتەن نەسيە الىپ جاتقانىن قالاي ايتپاسقا. «قارىزدار بولۋ, جارلى بولۋدان دا جامان» دەگەن ناقىلدى ەسكە المايمىز-اۋ وسىندايدا. يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن اراب, تۇرىك, ۇيعىر, كورشىلەرىمىز – وزبەك پەن قىرعىز, اناۋ تاجىكتەر بىزدەگىدەي اس تا توك, ۇلان-اسىر توي جاسامايدى. وسى داراقىلىقتان قاشان قۇتىلامىز؟ وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن قىرعىز ۇكىمەتى توي وتكىزگەندە شاشىلىپ-توگىلمەۋدى كوزدەگەن زاڭ قابىلداپتى. وندا تويعا قاتىستى جايتتار سانامالاپ كورسەتىلىپ, ناقتى شەكتەۋلەر قويىلعان. وسىنداي ءبىر زاڭ ءبىزدىڭ ەلگە دە قاجەت-اق.
ەرتەڭگى كۇنگە, بولاشاققا كوز تاستاپ, وي جۇگىرتىپ, ءومىر سۇرۋگە, قارجى جيناۋعا ۇيرەنەتىن كەز كەلدى. وزگە ۇلت وكىلدەرى ەكى-ءۇش پاتەر ۇستاپ, جالعا بەرىپ اقشا تابۋدا. بۇل قازەكەمنىڭ ويىنا دا كىرمەيدى. نارىقتىڭ العاشقى جىلدارىندا, ءتىپتى 2000-جىلدارعا دەيىن ورىس, نەمىس, ت.ب. پاتەرلەرىن ارزان-قىمباتىنا قاراماي ساتىپ, دۇركىرەي كوشتى ەمەس پە؟ ەكى بولمەلى پاتەردى – 4000, ال ءۇش بولمەلىنى 8000-10000 دوللارعا ساتقان عوي كەيدە. «سول كەزدە پاتەر الاتىن اقشامىز بولىپ ەدى, بىراق ول ەسىمىزگە كىرمەپتى عوي,» دەپ وكىنىش بىلدىرەدى ءبىر تۋىسىمىز. كەيىن سولار ۋداي قىمباتقا الدى پاتەردى.
ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە وتىرىپ جالاقىسى از, بەينەتى كوپ قارا جۇمىسقا دا نەگىزىنەن قازاقتار جەگىلەتىن. ال باسقا حالىق تابىسى مول, ءتيىمدى جەردە ەڭبەك ەتەدى. قىزمەت قۇلاعىن ۇستاعان, وزگە جۇرتقا بەيىم تۇراتىن كەيبىر قانداستارىمىزدىڭ قازاقتى باۋىرىنا تارتىپ, قول ۇشىن بەرمەيتىنىن قايتەرسىڭ. قولداۋ كورسەتىپ, دەمەپ جاتسا قولىنان ءىس كەلەتىن, قىزمەت اتقارا الاتىن جىگىتتەر بار عوي. بىراق ولاردىڭ جىگەرى قۇم بولىپ, كۇيبەڭ تىرشىلىكتەن ءارى اسا الماي ءجۇر. قويباعار دەگەن جىگىت قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ قالادان شاعىن ەكى بولمەلى پاتەر الدى. قۇرىلىسقا جۇمىسقا كىرىپ, كۇن كورەرلىك قارجى تاپتى. بالاسى دا كۇزەتكە جۇمىسقا تۇردى. اراعا جىل سالىپ بالاسى ۇيلەنەتىن ويى بارىن ايتتى. اكە-شەشە بايعۇس جاقسى حابارعا قۋانىپ قالدى. الايدا, قولدارى قىسقا ەكەنىن (بالاسى ءوزى دە بىلەدى عوي) توي-دومالاق جاساپ, قۇدالارعا كيت كيگىزەتىن جاعدايى جوعىن جاسىرعان جوق. بۇل جايلى ەستىگەن قۇدالار (قىزدارى ارقىلى) «بالاسىنا توي جاساپ بەرە الماسا, وندا قىزىمىزدى بەرمەيمىز», دەپتى. سودان نە بولدى دەيسىز عوي؟ نە بولۋشى ەدى, امالى تاۋسىلعان جىگىتتىڭ اتا-اناسى بانكتەن نەسيەگە قارجى الىپ, تويىن وتكىزىپتى. بۇگىندە جاستار اتا-اناسىمەن تۇرىپ جاتىر, ەكى كىشكەنتايى بار. جاعدايلارىن ماقتارلىق دەۋ قيىن. ءبىر تاڭدانارلىعى, ءمىنشىل قۇدالار ءالى قىزىنىڭ جاساۋىن اكەلمەپتى... ال مۇنداي كەدەيشىلىكتە كۇن كەشكەن قازاق وتباسىلارى كوپ-اق. بۇلار قاشان ەكى اياعىنان تىك تۇرىپ, ەل قاتارىنا قوسىلار؟
قالادا پاتەر, جاتاقحانا جالداپ تۇرعانداردىڭ دەنى قازاقتار. اقشاعا قۇنىققاندار وبال-ساۋاپتى بىلمەسە كەرەك, پاتەراقىنى قىمبات سۇرايدى. ەلدەن كەلگەن اعايىندى ەلدوس پەن ەرنار دەگەن جىگىتتەر پاتەر جالداپ وتىر. بىرەۋى ءۇي قوجاسىنىڭ اۋلاسىنداعى ەسكى باسپانادا تۇرادى. مىنە, قازاقتىڭ كورگەن كۇنى.
ەل قازاعىنىڭ دا تىرشىلىگى ءماز ەمەس. جۇمىسسىز جاستار قالاعا اعىلۋدا. شال-شاۋقاننىڭ كۇنكورىسى – قولىنداعى ازىن-اۋلاق مالى. سونىڭ ءوزىن ۇستاۋ جىل وتكەن سايىن قيىنعا سوعۋدا. ولاردىڭ زەينەتاقىلارى دا ماردىمسىز – 25-30 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. قالاداعى بالالارى ءالى وسىلاردىڭ موينىندا. جازدا ماي-قايماعىن, كۇزدە قاز-ۇيرەگىن تاسىمالداپ جاتقانى. سوعىم بولسا-بولماسا اتا-انا موينىندا. بايقايسىڭ با, بۇگىندە اتا-انا بالاسىن نەمەرەسىمەن قوسا اسىراپ وتىر.
قازاققا جالقاۋلىقپەن قوسا جابىسقان دەرت اراق دەر ەدىك. بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى اراققا بوي الدىرىپ, ماسكۇنەمدىك جولىنا تۇسكەن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, جىلىنا سەگىز ليتر اراق ىشكەن ادام ماسكۇنەمدەر قاتارىنا جاتادى ەكەن. ال بىزدە, قازاقستاندا ادام باسىنا شاققاندا اراق ءىشۋ 33,5 ليتردەن كەلەدى. مىنە, اراققا قاتىستى شىندىق وسىنداي. 8 ليتر مەن 33,5 ءليتردى سالىستىرىپ كورىڭىز. وسىلاي كەتە بەرسەك, ءتۇبى نە بولار. تاپقان-تايانعانىن اراققا سالىپ وتىرعان وتاعاسىنان نە كۇتۋگە بولادى. بۇگىندە اراق ىشپەيتىن قازاقتى تابۋ قيىن. راس, بىرەۋلەر كوپ ىشسە, بىرەۋلەر ازىراق ىشەدى. ايىرما سول عانا. «اعايىن تاتۋ بولسا اراق كوپ, ابىسىن تاتۋ بولسا شاراپ كوپ», دەگەن ساتيريك-اقىن سەيىت كەنجەاحمەتوۆتىڭ مىسقىل ماقالى ءومىر شىندىعىنان تۋعان عوي. رەسپۋبليكالىق «اتامەكەن» گازەتىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قازاق ەلى كوپ ىشەتىن ەلدەردىڭ رەيتينگىندە «مارتەبەلى» 8-ورىنعا جايعاسىپتى. ال رەسەي 22-ورىندا. مىنە, جەتكەن جەتىستىگىمىز وسىنداي. مۇنىمەن قالاي ەل, قالاي جۇرت بولامىز؟
راس, بۇگىندە اۋزىنان اق مايى اعىپ, قاعاناعى قارىق, ساعاناعى سارىق بولىپ وتىرعان اعايىندار دا جوق ەمەس. بۇلاردىڭ قولى بايلىققا ءتۇرلى جولمەن جەتتى. كەشەگى وتپەلى كەزەڭدە قولىندا بيلىگى بارلار حالىق يگىلىگىنە قول سالىپ, جىلىكتىڭ مايلى باسىن يەلەندى. سول تۇستا « پايعامبار سىندى جىگىتتەر بار مىنەرگە ەسەگى جوق, ەسەك سياقتى جىگىتتەر بار بايلىعىنىڭ ەسەبى جوق», دەگەن قاعىتپا ەل اۋزىندا ءجۇردى ەمەس پە. بۇلار اسا قىمبات شەتەلدىك اۆتوكولىك ءمىنىپ, حان سارايىنداي عيمارات سالدىرىپ, ءىشىن التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن قاپتاپ, كەلگەن مەيماندارىن تامساندىرىپ جاتتى. قوناقتاردىڭ دا ءسوزدىڭ مايىن تامىزىپ, ءۇي قوجاسىن ماقتاۋعا ءسوز تاپپاي قينالعانىنا كۋا بولعانىمىز بار.
ءسان-سالتاناتىمەن اقبوز ءۇيدە تۇرىپ جاتقانداردى كۇندەپ وتىرعانىمىز جوق. لايىم, قازاقتىڭ ايى وڭىنان تۋىپ, بايلىعى اسىپ-تاسىپ, مارتەبەسى ارتا بەرسىن. تۇپتەپ كەلگەندە, قازاق كەدەي بولۋعا ءتيىس ەمەس. جەرىنىڭ تۇگىن تارتساڭ مايى شىعادى. ال جەراستى بايلىعىمىز ۇشان-تەڭىز. تەك سول بايلىقتىڭ وزىمىزگە تولىقتاي بۇيىرماي تۇرعانى بولماسا.
باي بولعان جاقسى عوي. الايدا, بۇگىندە بايدا قاناعات, ىنساپ دەگەن جوق. ولار قولقايىر دەگەندى ۇمىتقان. كەم-كەتىك اعايىندارىنا, جەرلەستەرىنە قارايلاسىپ جاتسا ساۋاپ ەمەس پە؟ ساۋاپتىڭ وندايلارعا قاجەتى جوق. بىلە-بىلگەنگە, ەشكىم و دۇنيەگە بايلىعىن ارقالاپ اكەتپەيدى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ «نۇر-استانا» مەشىتىندە سويلەگەن سوزىندە «دۇنيەنىڭ بار بايلىعىن جيناپ, بار قىزىعىن تاۋىساتىن ادام جوق. ءبارىمىز بۇل دۇنيەگە جالاڭاش كەلىپ, جالاڭاش كەتەمىز. ءبىر اللادان باسقانىڭ ءبارى – بۇل ءومىردىڭ قوناعى. ەندەشە, سول ءتىرلىگىمىزدى ىنساپ, قاناعاتپەن وتكىزىپ, جاراتۋشىمىزدان وزىمىزگە, وتباسىمىزعا, الىس-جاقىن اعايىنعا جالپى, بارشا ادامزات قاۋىمىنا تەك جاقسىلىق تىلەيىك», دەگەن ەدى.
اتالى ءسوز, جادىمىزدا ۇستايىق, جاماعات!
قاناپيا مىرزاعوجين,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
استانا.