ەل ەكونوميكاسىن قاجەتتى ارناعا باعىتتاعان قۇجات
اندرەي بەگەنەەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى جولداۋىنىڭ ءبىر-بىرىنەن ءوزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. 2014 جىلعى 11 قاراشاداعى جولداۋ كرەاتيۆتىلىگىمەن ءارى دەر كەزىندە جاريا ەتىلگەنىمەن ۇتىمدى بولىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى الەمدەگى وقيعالاردى, جاھاندىق ەكونوميكادا بولاتىن وزگەرىستەردى الدىن الا بولجاي بىلەتىن قابىلەتكە يە ەكەنىن تاعى دا ءبىر دالەلدەدى. بولۋى ىقتيمال سىن-قاتەرلەرگە قالاي جاۋاپ بەرۋ قاجەتتىگىن دۇرىس تابا ءبىلۋ وڭاي ەمەس. ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن قالىپتى ۇستاۋ, ەكونوميكانى دامىتۋ ماڭىزدى بولماق. بىراق سوعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟ ەلباسى وسى جولداۋدا تاياۋ بەس جىلدىڭ ىشىندە قانداي ىستەر اتقارىلۋى ءتيىس ەكەنىن, قانداي سالالاردى دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلەتىنىن جەكە-جەكە, ورىندالۋىن كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ ايتىپ بەردى. بۇل جەردە ەندى جاڭا باعدارلامالاردى ويلاپ تابۋ قاجەت ەمەس. حالىقتىق ۇعىممەن ايتقاندا, «جاڭادان ۆەلوسيپەد ويلاپ شىعارۋدىڭ قاجەتى جوق». بۇرىن ەلدەردىڭ دامۋى ءوز ارناسىندا عاسىرلار بويى ءبىر قالىپپەن جانە باياۋ اعىپ جاتقان وزەندەي ەدى. ال قازىر وزگەرىسكە تولى عالام. بۇگىندە بارشا ءدۇنيە بەيمازا كۇي كەشۋدە. ەكونوميكانىڭ تۇراقسىزدىعى, ساياسي كوزقاراستاردىڭ سايكەس كەلمەۋى سياقتى كەلەڭسىزدىكتەر بەلەڭ الۋدا. قارجى داعدارىسى ءبىردە امەريكا قۇرلىعىن, ەندى ءبىردە ەۋروپانى تەڭسەلتىپ جاتىر. «نۇرلى جول» جولداۋىنىڭ نەگىزگى باعىتى – ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دالىزدەرىن قۇرۋ. بۇل كولىكتىك-لوگيستيكالىق, يندۋستريالىق, ەنەرگەتيكالىق, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ جولدارىندا كورىنىس تاپتى. قارجى داعدارىسىنا جانە باسقا دا پروبلەمالارعا قاراماستان, ءبىز پرەزيدەنتتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الەۋمەتتىك سالاعا باعىتتالعان قارجى كولەمىن ساقتاپ قالدىق. ءبىزدىڭ جىلدار بويى جيناعان رەزەرۆىمىز بار. جاڭا جولداۋدا ۇلتتىق قوردان قانداي سالاعا قانشا قارجى باعىتتالاتىنى ناقتى اتاپ كورسەتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا مۇناي باعاسى تومەن ءتۇسىپ تۇرسا دا, ەلباسى حالىقتى جارقىن بولاشاققا سەندىرىپ وتىر. جولداۋعا نازار اۋدارساق, الەۋمەتتىك سالانى جانە تۇرعىن ءۇي كەشەنىن دامىتۋ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسى بويىنشا قانداي ىستەر اتقارىلاتىنى ناقتى ايقىندالعانىن انىق كورەمىز. ەلباسى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن قاجەتتى نەگىزگى ءبىر ارناعا باعىتتاپ وتىر. وسى جەردە اتاي كەتەتىن ءبىر جايت – 2015 جىلدان جاڭا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوسپارى ىسكە اسىرىلا باستادى. ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ شۇعىل جۇمىس ىستەۋىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا جولداۋداعى بەرگەن تاپسىرمالارى ءۇش جىلدىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭدا تولىقتاي كورىنىس تاپتى. ءسويتىپ, «2015-2017 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭ جوباسىن 19 قاراشا كۇنى ءماجىلىس ماقۇلدادى. ال 25 قاراشادا پارلامەنت سەناتى قابىلدادى. 28 قاراشا كۇنى مەملەكەت باسشىسى «2015-2017 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس قالىپتاستىرىلعان بۇل زاڭدا 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامى مەن بيۋدجەت پارامەترلەرى تولىق ەسكەرىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاعا باعىتتالعان قاراجاتى ەسەلەنە ءتۇستى. ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىنىڭ شىعىستارى ۇلعايتىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى شىعىستار دا بىرنەشە ەسەگە ارتىپ وتىر. 2015-2017 جىلدارى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋعا 232,9 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلدى. ارينە, بۇرىنعى كەزدەگىدەي كەڭ كوسىلەتىن زامان ەمەس. اسكەري تىلمەن ايتقاندا, «بەلبەۋدى بارىنشا تارىلتىپ تاعۋ كەرەك». باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. ەڭ باستىسى, بيۋدجەتتىك باعدارلامالار ءتيىمدى ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس. ەلباسى مەملەكەت قاراجاتىنىڭ ءبىر تيىنىنا دەيىن قايدا جۇمسالعانى ەسەپكە الىناتىنىن ايتتى. ۇكىمەتكە وسى قارجىلاردىڭ ءتيىمدى ءارى وڭتايلى پايدالانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. بارلىق اكىمدەرگە ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر. ال «نۇر وتان» پارتياسى بارلىق دەڭگەيلەردە قاتاڭ پارتيالىق باقىلاۋ ورناتۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتتى. 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوسپارى ءتيىمدى پايدالانۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالايدى جانە ۇكىمەت پەن پارلامەنت جۇمىسىنا سىناق بولادى. بيۋدجەت جوسپارى ورىندالۋى بارىسىندا قارجى تاپشىلىعى ورىن الۋى ىقتيمال. بىراق ودان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. كەزدەسكەن قيىندىقتى ءجۇرىپ كەلە جاتىپ ەڭسەرۋ قاجەت. بەلگىلەنگەن باعىتتا ءومىر ءسۇرىپ, العا ءجۇرۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت تاۋەلسىزدىك كۇنىندە سويلەگەن سوزىندە «ادام ءوزىنىڭ جاۋىن دا, دوسىن دا ءوزى تاڭدايدى, ال كورشىنى قۇداي بەرەدى» دەگەن حالىق ناقىلىن العا تارتتى. قازاقتاردىڭ قاشاندا كورشىسىنە, قوناعىنا قۇرمەتپەن قارايتىنىن جاقسى بىلەمىن. قازاق حالقىنىڭ مەنتاليتەتى وسىنداي. شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ, وزگە حالىقتاردىڭ قازاقستان تۋرالى جاقسى پىكىرىن ەستىگەندە, كوكەيىمىزگە ماقتانىش سەزىمى ۇيالايدى. ءبىزدىڭ حالقىمىز وتە قوناقجاي, سونداي-اق, الەمدە جانە كورشى ەلدە بولىپ جاتقان جاعدايلارعا بىردەن نازار اۋدارادى. ەلباسىنىڭ كەمەڭگەر ساياساتى مەن حالىقتىڭ ىزگى نيەتىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى زور بولادى دەپ ويلايمىن. دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتى العا قويىلعانى بەلگىلى. ال ءبىز وعان الدەبىر ۇراندارمەن ەمەس, ناقتى جۇيەلەنگەن باعدار بويىنشا جەتەتىن بولامىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «نۇرلى جول» جولداۋى – ناقتى ىستەر كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن باعدارلاما.نەسيەلەندىرۋدىڭ ءتيىمدى جولىن قاراستىرۋ كەرەك
پالاتا سپيكەرى قابيبوللا جاقىپوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جالپى وتىرىستا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نيكولاي كۋزمين پرەمەر-مينيستر كارىم ماسىموۆكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. وندا تومەندەگى ماسەلە قوزعالىپ, بىلاي دەلىنەدى: «وزىڭىزگە بەلگىلى, 2014 جىلدىڭ 11-14 قاراشاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق توپتاردىڭ قۇرامىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ەل وڭىرلەرىندە, ونىڭ ىشىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا بولىپ, اۋىل تۇرعىندارى مەن شارۋا قوجالىقتارى باسشىلارىمەن كەزدەسكەن ەدى. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردى تەحنيكا, تىڭايتقىشتار الۋعا جانە اينالىم قاراجاتىن ۇلعايتۋعا نەسيە بەرۋگە ق ۇلىقسىز ەكەندىگىن حابارلاپ, كوپ ارىز-شاعىمدارىن جەتكىزدى. بارىمىزگە بەلگىلى, 2014 جىل اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن قيىن كەزەڭ بولدى, كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار ەگىندەرىن جيناي المادى جانە بولجاعان تابىستارىنا قول جەتكىزە المادى. ءوز كەزەگىندە, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ءۇش جىلدان اسپاعان تەحنيكانى كەپىلگە الادى, ال ەگەر بەس جىلدان اسسا, ونى مەتاللولوم باعاسىنان ءسال جوعارى باعالايدى. وسىنداي كەپىلدىك جاعداي جىلجىمايتىن م ۇلىكتە دە بار. سوڭعى بەس جىل بەدەرىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر وزدەرىنىڭ شارتى بويىنشا ۇلكەن جەڭىلدىكپەن كەپىلدىكسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر بەرۋمەن اۋەستەنگەن, سونىڭ سالدارى نەسيە قاراجاتىنىڭ ۇلكەن بولىگىنىڭ قايتارىلماۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. مەملەكەت باسشىسى وسى جاعدايعا جەكە كوڭىل اۋداردى جانە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ پروبلەمالىق نەسيەلەرىن ساتىپ الۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە 250 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. بۇگىن رەسەيلىك ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋىنا بايلانىستى قازاقستاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋشىلەر تومەن باعامەن ءونىمدى رەسەيدەن ساتىپ الۋدا, ال ءبىزدىڭ شارۋا قوجالىقتارى ءوز ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تومەندەتۋگە ءماجبۇر. 2014 جىلعى قولايسىز اۋا رايى, رەسەي فەدەراتسياسىنداعى كورشىلەرىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ەت ونىمدەرى باعاسىنىڭ ارزان بولۋى جانە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردى نەسيەلەندىرۋگە ق ۇلىقسىزدىعى سياقتى فاكتورلار 2015 جىلعى كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن كوپتەگەن شارۋا قوجالىقتارى ءتيىستى دەڭگەيدە اتقارا الماۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسى «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىندا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارى مەن وندىرۋشىلەردى, سونىڭ ىشىندە اگرارلىق سەكتوردى قولداۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. بىراق, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر, وزدەرىنىڭ كوممەرتسيالىق مۇددەلەرىنە بايلانىستى, ءوز نەسيەلەندىرۋ ساياساتىن, بۇل جەردە كوپشىلىگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى بولسا دا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردى بەلسەندى نەسيەلەندىرۋ جولىنا قاراي وزگەرتەر ەمەس. وسى ايتىلعانداردى جانە كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنىڭ باستالۋىنا از ۋاقىت قالعانىن ەسكەرە وتىرىپ, سىزدەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردى نەسيەلەندىرۋدىڭ ءتيىمدى ساياساتىن دايىنداۋىنا كومەك بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن».تاعى دا «جول ءجۇرىسى تۋرالى»
زاڭ جونىندە نەمەسە ەرەجەلەردى بىرتە-بىرتە ەنگىزۋ كەرەك
مەنىڭ وسى شاعىن ماقالانى جازۋىما 2014 جىلعى 17 ساۋىردەگى «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭنىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرى مەن ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلعى 13 قاراشاداعى №1196 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن جولدا ءجۇرۋ ەرەجەلەرىنىڭ كۇشىنە ەنگىزىلۋىنە جۇرتشىلىق اراسىندا تۋىنداعان تەرىس پىكىر سەبەپ بولىپ وتىر. ەرەكشە پىكىرتالاس بالالارعا ارنالعان اۆتوورىنتاق ورناتۋعا; توقتاتىلعان كولىك قۇرالىنا جول پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرى كەلۋگە مىندەتتەلگەن ۋاقىتقا; جولدا ءجۇرۋ قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتەتىن قوسىمشا جابدىققا; كولىك قورابىنا اەروگرافيالىق بەينەلەر سالۋعا; ءدارى-دارمەك قوراپشاسىنىڭ جاڭا قۇرامىنا جانە تاعى دا باسقا ماسەلەلەر قاراستىرىلعان ەرەجەلەرگە قاتىستى ءوربىدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ينتەرنەت رەسۋرستارىنداعى قوعامدىق پىكىرگە جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ وسى ماسەلەلەردىڭ سەبەبى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى قابىلداعان زاڭدار ساپاسىنىڭ تومەندىگىنەن دەگەن بولجام جاسالعانىن كورسەتىپ وتىر. بىراق, پارلامەنت قابىلداعان كەز كەلگەن زاڭ قويىلاتىن بارلىق تالاپتارعا سايكەس, مەملەكەتتە قالىپتاسقان وزەكتى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيدى جانە حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەدى. بالالارعا ارنالعان اۆتوورىنتاق ورناتۋدى مىندەتتەۋ نەگىزدى جانە ءوز ۋاقىتىندا ەنگىزىلىپ وتىر. ماسەلەن, قازاقستاندا 2014 جىلى كامەلەتكە تولماعان جولاۋشىلار قاتىسقان 1399 جول-كولىك وقيعاسىنىڭ سالدارىنان 89 بالا قازا بولدى جانە 1704-ءى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جاراقات الدى. تەك بيىلعى 1-7 قاڭتار ارالىعىندا 6 جولاۋشى بالا قازا بولىپ, 17-ءسى جاراقات الدى. وسى ايتىلعانداردى ەسكەرە كەلگەندە, كوڭىل تولماۋشىلىق زاڭ ماتىندەرىن زەردەلەۋگە قاتىستى ەمەس, ونى ءىس جۇزىندە قولدانۋدان تۋىنداعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. زاڭ قانداي جاقسى بولسا دا ەگەر دە ول قولدانىلماسا, نەمەسە دۇرىس قولدانىلماسا قوعامدا مىندەتتى تۇردە جاعىمسىز اسەر تۋىنداتادى. ونداي مىسالدار جەتكىلىكتى. ەندى «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭ ماسەلەلەرىنە ورالساق, پارلامەنت ۇكىمەتكە ونىڭ بەكىتىلۋىنە نە ءۇشىن جارتى جىل مەرزىم بەرگەنىن ەسكە تۇسىرەيىك (سونىمەن بىرگە, قازىرگى كەزدە زاڭنىڭ كوڭىل تولماۋشىلىق تۋىنداتىپ وتىرعان وسى ەرەجەسىن قولدانۋعا ازىرلىك ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ نەگىزدەلگەن ءوتىنىشى بولسا, ودان دا كوپ بەرىلەر ەدى). بۇل جارتى جىل اتقارۋشى ورگاندارعا ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار زاڭ تالاپتارىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇيىمداستىرۋ, تەحنيكالىق, ءتۇسىندىرۋ جانە باسقا دا ازىرلىك شارالارىن قابىلداۋ ءۇشىن بەرىلگەن بولاتىن. دەگەنمەن, كورىپ وتىرعانىمىزداي, بۇل جۇمىستار اتقارىلعان جوق. پارلامەنت ۇكىمەتتىڭ جانە ورتالىق ورگانداردىڭ مىندەتتەرىن اجىراتۋ جونىندەگى بىرقاتار زاڭدار قابىلدادى, وندا مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ وكىلەتتىكتەرى ەلەۋلى تۇردە كەڭەيتىلدى جانە ولاردىڭ قىزمەتىندەگى تاپسىرىلعان ۋچاسكەلەرگە باسشىلارىنىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگى بەكىتىلدى. «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭنىڭ 10-بابىنىڭ 3) تارماقشاسىنا سايكەس, قۇقىقتىق تۇرعىدا اعارتۋ جانە حالىقتى حاباردار ەتۋ ماسەلەلەرى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە بەكىتىلگەن بولاتىن. بىراق قوعام ءومىرى ءۇشىن وسىنداي ماڭىزدى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ۋاكىلەتتى ورگاندار جولدا ءجۇرۋ ەرەجەسىن ازىرلەۋمەن جانە ونى ۇكىمەتكە ەنگىزۋمەن شەكتەلدى. ول, ءتىپتى, بارلىق ازىرلىك جۇمىستارىن الماستىراتىنداي كورىندى. وزدەرى دە ءجيى شاتاسا وتىرىپ جانە ونى قالاي ورىنداۋدى جەتە تۇسىنبەي ءبىر ساتتە جۇرتشىلىققا تالاپتاردى قويا باستادى. ناتيجەسىندە زاڭدى قابىلداعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن قاۋلىنى قابىلداعان ۇكىمەت بارلىق جاعىمسىز پىكىردى ەستۋگە ءماجبۇر بولدى. بۇل زاڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋعا ءتيىستى ازىرلىك جۇمىستارىن قامتاماسىز ەتپەگەن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاناعاتتانعىسىز جۇمىستارىنىڭ سالدارى ەدى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە اتالعان ماسەلە بويىنشا ءوز قاۋلىسىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىن. ازىرلىك كەزەڭى ءوتىپ كەتكەنىمەن ەشتەڭە ىستەلمەگەندىگىن جانە زاڭنىڭ كۇشىنە ەنگەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ەرەجەلەردى بىرتە-بىرتە ەنگىزۋدىڭ ەرەجەسىن ازىرلەۋ كەرەك. تەحنيكالىق, ۇيىمداستىرۋ, ءتۇسىندىرۋ شارالارى قاۋىپسىزدىكتىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارمەن, ونىڭ ىشىندە بالالارعا ارنالعان اۆتوورىنتاقتارمەن ءبىرىنشى كەزەكتە جابدىقتالۋى ءتيىس اۆتوكولىك تۇرلەرى ايقىندالاتىن ۇستانىمدى قولدانا وتىرىپ قامتاماسىز ەتىلۋى, سونداي-اق, وسى تالاپتار قولدانىلماۋعا ءتيىستى اۆتوكولىك ءتىزىمى بەلگىلەنۋى ءتيىس. ماسەلەن, مىناداي اۆتوكولىك تۇرلەرىنە: قالالىق جەرلەردە بالالاردى تۇراقتى تۇردە تاسىمالدايتىن جەكە اۆتوكولىك يەلەرىنە; حالىقارالىق رەيستەرگە شىعاتىن تاكسيلەرگە بالالارعا ارنالعان اۆتوورىنتاقپەن) جابدىقتالۋعا ءتيىستى تالاپتاردى بەكىتۋدى ۇسىنامىن. بۇل تالاپتار بالالاردى تۇراقتى تاسىمايتىن قالالىق تاكسي جانە قىزمەت كولىكتەرىنە قولدانىلماۋعا ءتيىستى. سونداي-اق, اۆتوورىنتاقتارمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن اۆتوكولىكتىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرىن دە ەسكەرۋ كەرەك. ماسەلەن, اۆتوموبيلگە تەحنيكالىق سيپاتى بويىنشا جۇرگىزۋشىمەن بىرگە 5 ادام (ياعني, 4 جولاۋشى) وتىرا الاتىن بولسا, اۆتوورىنتاقتار ورناتىلعاننان كەيىن كولىكپەن سونشاما جولاۋشى تاسىمالداۋعا بولمايتىنى, ويتكەنى, ءبارى بىردەي سىيمايتىنى تۇسىنىكتى. بۇل تالاپتاردىڭ, اسىرەسە, كوپبالالى وتباسىلارعا تىكەلەي قاتىسى بار. سوندىقتان جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاعدايىن, كولىك تاسقىندارىنىڭ تىعىزدىعىن, ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرلەرىن (ەلوردا, وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار, سەلو, اۋىل, جانە ت.ب. سيپاتتارىن) ەسكەرۋ كەرەك بولادى. جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي دايارلىق دەڭگەيىمەن قاتار (ولاردى قايتا اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋگە دەيىن), زاڭ تالاپتارىن بىلۋىنە عانا ەمەس, زاڭمەن قورعالعان ازاماتتار قۇقىقتارىن ساقتاۋىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى ءتيىس. دۋلات قۇسداۋلەتوۆ, سەنات دەپۋتاتى.ەلى ەرىن ۇمىتپاق ەمەس
«ەگەمەن قازاقستان» 2014 جىلعى 27 جەلتوقسانداعى نومىرىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى جەكسەنباي دۇيسەباەۆتىڭ بيىل تۋعانىنا 100 تولۋىنا بايلانىستى مەملەكەت قايراتكەرى جۇمابەك ءتاشەنوۆتىڭ مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ جانە جاستار ۇلگى تۇتار ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ماسەلەلەرىنىڭ قالاي شەشىلەتىندىگىن سۇراپ, پرەمەر-مينيستر كارىم ماسىموۆكە جولداعان ساۋالى تۋرالى «جارقىن ەسىمىن جادىمىزدان شىعارمايىق» دەگەن ماقالا جاريالاعان ەدى. سول ساۋالعا جۋىردا جاۋاپ كەلىپتى. وندا جۇمابەك تاشەنوۆكە قاتىستى بۇرىن اتقارىلعان ءبىرشاما شارالار تەرىلىپتى. سونىڭ ىشىندە 1997 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارىس قالاسىنداعى ورتا مەكتەپكە, سونداي-اق, استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ ورتالىق كوشەلەرىنە ونىڭ ەسىمى بەرىلگەندىگى ايتىلىپتى. ال جاقىندا جاسالاتىن شارالار قاتارىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى پەتروپاۆل قالاسىنداعى №20 قازاق ورتا مەكتەبىنە ونىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعانى جانە ول ۇكىمەت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىندا قارالىپ, وڭ شەشىم تاپقانى, قورىتىندىسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە جولدانعانى جەتكىزىلىپتى. ەندى بيىل اتالمىش مەكتەپكە ەسىل ەردىڭ ەسىمى بەرىلەر دەگەن ءۇمىت بار. جۇمابەك تاشەنوۆ ۇزاق جىلدار بويى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارىپ, ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ءوزىنىڭ زور ۇلەسىن قوسقانى بەلگىلى. سونىمەن قاتار, ول – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالۋىنا, قازاق كادرلارىنىڭ وسۋىنە باتىلدىقپەن كومەك جاساپ, ىقپال ەتكەن جان. ونىڭ وجەت قيمىلدى ەرەن ىستەردى اتقارا ءبىلگەندىگىن سولتۇستىكقازاقستاندىقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇرمەتپەن ەسكە الىپ وتىرادى. وسى وبلىستان ج.تاشەنوۆ اقتوبە وبلىسى وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىق قىزمەتىنە ءوسىپ كەتكەن ەدى. سوندىقتان دا سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ ونىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا اتقارىپ جاتقان ىستەرى وتە ورىندى دەپ بىلەمىز. سونداي-اق, 100 جىلدىق مەرەيتويدى اتاپ ءوتۋ شەڭبەرىندە بىلتىرعى 28 ساۋىردە تۋعان جەرى استاناداعى №10 مەكتەپ-گيمنازياعا جۇمابەك تاشەنوۆ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ماسەلە قالالىق ونوماستيكا كوميسسياسىندا قارالىپ, وڭ شەشىم قابىلدانىپتى. پرەمەر-مينيستردىڭ جاۋابىندا ەندى استانا قالاسى اكىمى مەن قالالىق ءماسليحاتتىڭ بىرلەسكەن شەشىمىنىڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ول سەسسيانىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلەتىندىگى تۋرالى ايتىلىپتى. ءسويتىپ, 100 جىلدىق مەرەيتويدىڭ قارساڭىندا مەكتەپ-گيمنازياعا جۇمابەك تاشەنوۆ ەسىمى بەرىلىپ قالاتىن شىعار. جاۋاپتا ەردىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ تۋرالى ماسەلە قوزعالماعان. الايدا, ءبىر كەزدە وعان دا قول جەتكىزىلەر دەگەن ءۇمىت زور. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».فوتوكۇندەلىك
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.