بولاشاق بولجامى ب ۇلىڭعىر

دۇنيە ءجۇزىن دۇركىن-دۇركىن دۇرلىكتىرگەن داعدارىس بيىلعى جىلى جاھاندىق ەكونوميكانى جاڭا قىرىنان تاعى دا قاۋساتاتىن سياقتى. اسىرەسە, داعدارىس ەۋروپالىق وداقتى تىزەرلەتپەي تىنبايتىن سەكىلدى. سوناۋ ءحىح عاسىردا كارل ماركس: «ەۋروپانى بەلگىسىز ءبىر ەلەس كەزىپ ءجۇر – ول كوممۋنيزم ەلەسى», دەپ ادامزات تاريحىنىڭ حح عاسىرداعى ۇلى توڭكەرىسىن ءدال بولجاعان ەدى. ەندى, مىنە, ءححى عاسىردا ەۋروپانى تاعى دا ءبىر جاھاندىق جويقىن ەلەس تولاسسىز كەزىپ كەتتى. ونىڭ اقىرىنىڭ قايدا اپارىپ سوعارىن كىم بولجاپتى. دەگەنمەن, بۇگىنگە دەيىنگى ءبىر انىق ماسەلە, ەۋروپانىڭ وزىق ويلى اقىلىنىڭ جەمىسى – ەۋروپالىق وداق بيىلعى جىلى نە كۇيرەۋ, نە كۇيزەلۋ قارساڭىندا تۇر.

ەۋروپالىق وداقتاعى توقىراۋ

ءيا, جاڭا جىلدان بەرى ەۋروپالىق وداقتىڭ (ەو) بولاشاعى ب ۇلىڭعىر ەكەنى تۋرالى ماسەلەنىڭ وتكىر قويىلىپ وتىرعانى انىق. الەم ساياساتشىلارى مەن ەكونوميكالىق ساراپشىلارىن ءبىرتۇتاس ەۋروپانىڭ ەرتەڭى ەرەكشە الاڭداتۋدا. ەۋروپالىق وداق بۇگىنگى كۇيىندە ساقتالىپ قالا ما, ەكونوميكالىق تىعىرىققا تىرەلگەن ەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرى نە بولماق؟ مىنە, سانانى سىلكىندىرگەن وسىنداي سانسىز سۇراق بۇگىندە كەلەشەكتى بولجايتىن دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ ءوزىن جەر شۇقىتىپ وتىر. وسى رەتتە ەۋروپالىق وداق دەگەنىمىز نە ەكەنىنە قىسقاشا توقتالىپ وتكەن ارتىق بولماس. كارى قۇرلىقتىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى وسىدان 40 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ەو-نىڭ ىرگەتاسىن قالادى. الدىمەن بۇل وداق التى مەملەكەتتىڭ (بەلگيا, گەرمانيا, يتاليا, ليۋكسەمبۋرگ, نيدەرلاند جانە فرانتسيا) باسىن بىرىكتىرسە, بۇگىندە بۇل ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمعا كارى قۇرلىقتىڭ 28 مەملەكەتى مۇشە بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, 6 مەملەكەت ەو-عا مۇشەلىككە ۇمىتكەر دارەجەسىنە يە. ولار: البانيا, يسلانديا, ماكەدونيا, سەربيا, تۇركيا جانە چەرنوگوريا. قۇرامىنا كىرەتىن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىنىڭ ءارتۇرلى بولۋىنا قاراماستان, ەو 500 ميلليوننان استام ادامدى بىرىكتىرەتىن الەمدەگى ەڭ باي ەكونوميكالىق وداق بولىپ تابىلادى. ونىڭ بىرىككەن ءىجو كولەمى 15 تريلليون دوللاردان استام قارجىنى قۇرايدى. بۇل الەمنىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسى – اقش-تىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىمەن پارا-پار. سونىمەن بىرگە, ەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگى اينالىمعا بىرىڭعاي ۆاليۋتا – ەۋرونى ەنگىزىپ, ەۋروايماق قۇرىپ وتىر. ەكونوميكالىق وداق 1992 جىلى مااستريحت شارتى بويىنشا زاڭدى تۇردە بەكىتىلگەن. سوعان سايكەس ورتاق رىنوك جانە ورتاق ۆاليۋتا جۇمىس ىستەيدى. وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءىس جۇزىندە ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى شەكتەلگەن. ەو-نىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن ءبىر ورتالىقتان بريۋسسەل جۇرگىزىپ وتىرادى. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى ۋاقىتتاعى ەو-عا مۇشە كوپتەگەن مەملەكەتتەردەگى توقىراۋعا ۇشىراعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال بريۋسسەلدىڭ بۇل ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق بويىنشا الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس جوسپارلارىنا توسقاۋىل قويۋدا. ءتىپتى, جاقىندا الەمنىڭ ەڭ ءىرى بانكتەرى Gitigroup جانە Goldman Sachs ۇستىمىزدەگى جىلى 25 قاڭتاردا گرەكيادا وتەتىن سايلاۋدان كەيىن ەۋروايماقتىڭ ىدىراۋ ۇدەرىسىنە بولجام-تەست جاساي باس­تادى. بيىلعى جىلى ەۋروپالىق وداقتىڭ توقىراۋدان ىدىراۋ ۇدەرىسىنە كوشەتىندىگى جونىندەگى اڭگىمەگە بۇل ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمعا سوڭعى جىلدارى ورىن العان ەرەن ەكونوميكالىق كۇيزەلىستەر سەبەپ بولىپ وتىر. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (حۆق) ەو-نىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 2014 جىلعى ءوسىمى تۋرالى بولجامدى كەمىتتى. ەو-عا مۇشە 22 مەملەكەتتىڭ 2014 جىلعى ءىجو ءوسىمى 2,7 پايىزدان 1,9 پايىزعا كەمىتىلگەن. وسى مەملەكەتتەردىڭ 2015 جىلعا ارنالعان ءىجو بولجامى 3,3 پايىزدان 2,6 پايىزعا تومەندەتىلىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەو-نىڭ ماكروەكونوميكالىق بولجامى دا ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە ءتۇسىرىلدى. بيىلعى جىلى ەو-نىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسىمى 2014 جىلعى مامىر ايىنداعى 1,2 پايىزدان 0,8 پايىزعا تومەندەتىلسە, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 1,7 پايىزدان 1,1 پايىزعا تومەندەتىلىپ وتىر. جاڭا جىلعا بولجانعان ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەو-عا ەكونوميكاسى رەتسەسسياعا ۇشىراعان گرەكيا, يسپانيا, پورتۋگاليا سياقتى مەملەكەتتەر قولبايلاۋ بولىپ وتىر.

گرەكيانىڭ ەرتەڭى ەكىۇداي

كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەو-نىڭ ىدىراۋ ۇدەرىسى گرەكيادان باس­تالاتىن سياقتى. بۇل ەلگە ساراپشىلار الدەقاشان «ەۋروپاداعى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ جۇرەگى» دەگەن ايدار دا تاعىپ قويعان. گرەكيانىڭ بۇل ينتەگراتسيالىق بىرلەستىككە كىرۋ جولى دا ناعىز «تار جول, تايعاق كەشۋ» بولعان ەدى. سولاي بولا تۇرسا دا 2001 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا گرەكيا ەۋروايماققا تولىققاندى مۇشە بولدى. باستاپقىدا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا گرەكياعا ءتيىمدى بولىپ كورىنگەنىمەن, الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسى قوردالانعان بارلىق كەمشىلىكتەردى سۋدىڭ بەتىنە قالقىتىپ شىعاردى. اسىرەسە, بىرىڭعاي ۆاليۋتا كەڭىستىگى افينانى دەۆالۆاتسيا جاساۋ ارقىلى ءوز ەكونوميكاسىن قولداپ وتىرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىردى. بۇرىن ۇلتتىق اقشاسىنا دەۆالۆاتسيا جاساۋ ارقىلى ەكونوميكاسىن رەتتەگەن بولىپ, كوز الدايتىن گرەكيانىڭ تولەم قابىلەتى مۇلدە تۇرالادى. ءسويتىپ, ينۆەس­تورلار بۇل ەلدىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ كوز الداۋ ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ينۆەستيتسيا سالۋدان باس تارتتى. 2010 جىلى ءساۋىر ايىندا گرەكيا مەملەكەتتىڭ تولەۋ قابىلەتىنىڭ جوق ەكەندىگىن اشىق مويىنداپ, سىرتقى نەسيە بەرۋشىلەردەن كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولدى. ارينە, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (حۆق) تەكتەن-تەككە قارىز بەرمەيتىنى انىق. ولار افينانىڭ الدىنا دا وتە اۋىر مىندەتتەر قويدى. اتاپ ايتقاندا, گرەكيا بيۋدجەتتىڭ الەۋمەتتىك شىعىندارىن بارىنشا ازايتۋعا, جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىن جۇزەگە اسىرۋعا جانە باسقا دا قۇرىلىمدىق رەفورمالار جاساۋعا مىندەتتى بولدى. كەتەۋى كەتكەن ەكونوميكا وڭالمادى. افينا دۇركىن-دۇركىن سىرتقى قارىزدارعا قول جايۋعا ءماجبۇر بولدى. ءسويتىپ, گرەكيا ەو-دان جانە حۆق-دان 240 ميلليارد ەۋرو كومەك الىپ, قارىزعا بەلشەسىنەن باتتى. تامىرلارىندا قان جۇرمەيتىن گرەكيا ەكونوميكاسى سىرتقى قارىزدىڭ كومەگىمەن وڭالا المادى. اقىرى 2012 جىلى گرەكيا ەكونوميكاسى ءىس جۇزىندە دەفولتقا ۇرىندى. بريۋسسەل گرەكيا ەكونوميكاسىن ساۋىقتىرۋ ءۇشىن بارىنشا تىرىسىپ باقتى. بۇل ەلدىڭ ءىجو-دەن اسىپ كەتكەن قارىزى قايتا قۇرىلىمداندى. بىراق بۇل شارا دا كۇتكەن ناتيجە بەرمەدى. سونىڭ سالدارىنان ينۆەستورلار ءوز قارجىلارىنىڭ جارتىسىنان استامىنان ايىرىلدى. سول ۋاقىتتا-اق كوپتەگەن ينۆەستورلار بۇل ەلدىڭ ەۋروايماقتان شىعۋىن كوكسەگەن ەدى. الايدا, ەۋروايماقتىڭ كوشباسشىسى گەرمانيا ىدىراۋدىڭ باستالۋىنا جول بەرمەدى. سوڭعى ەكى-ءۇش جىل كولەمىندە گەرمانيا گرەكيا ەكونوميكاسىن ءتىرىلتۋ ماقساتىندا قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ باقتى. وتكەن جىلدارى ءتىپتى تۇرالاعان ەكونوميكاعا قان جۇگىرە باستاعانداي بولعان ەدى. الايدا, مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتشا قۇبىلىس ەكەن. وتكەن جىلى جەلتوقسان ايىندا ورىن العان ساياسي داعدارىس گرەكيانىڭ وبليگاتسيالارىن 1 ايدىڭ ىشىندە 2010 جىلعى دەڭگەيىنە دەيىن قايتادان قۇلدىراتتى. وسىنىڭ سالدارىنان قور رىنوگى GREXIT اببرەۆياتۋراسىنىڭ كۇن سايىن 7-8 پايىزىن جوعالتىپ وتىردى. ءسويتىپ, گرەكيانىڭ ەۋروايماقتان شىعۋى تۋرالى ماسەلە قايتادان كۇن تارتىبىنە قويىلا باستادى. «جىعىلعانعا – جۇدىرىق» دەمەكشى, گرەكياداعى ساياسي داعدارىس وتقا ماي قۇيعانداي بولىپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا گرەكيالىق پارلامەنت ءۇشىنشى, سوڭعى تۋردا پرەزيدەنت سايلاي المادى. سونىڭ سالدارىنان كەزەكتەن تىس پارلامەنت سايلاۋىن وتكىزۋ قاجەت بولدى. ەل پرەمەر-ءمينيسترى انتونيس ساماراس كەزەكتەن تىس سايلاۋدى بيىلعى جىلدىڭ 25 قاڭتارىنا بەلگىلەگەن بولاتىن. قىسقاسى, ەرتەڭ سايلاۋ وتەدى. الەۋمەتتىك ساۋالدامالاردىڭ بولجامى بويىنشا, بۇل سايلاۋدا «سيريزا» وپپوزيتسيالىق پارتياسىنىڭ جەڭىسكە جەتەتىن ءتۇرى بار. ساراپشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇل پارتيا جەڭىسكە جەتەتىن بولسا, ءبىرىنشى كەزەكتە گرەكيانىڭ ەۋروايماقتان شىعۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە شىعارماق كورىنەدى. قالاي بولعاندا دا, قاڭتار ايى ەۋروايماقتىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن شەشۋشى كەزەڭ بولعالى تۇر. «سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇعادى» دەمەكشى, الدا-جالدا گرەكيا ەۋروپالىق وداقتان شىعاتىن بولسا, ونىڭ جولىن يسپانيا مەن پورتۋگاليانىڭ قۋاتىنى انىق.

جاستارى جۇمىسسىزدىڭ جاعدايى جاداۋ

جاھاندىق ەكونوميكاعا ەس جيعىزباي قايتادان بەلەڭ العان داعدارىس, اسىرەسە, قاراپايىم حالىقتىڭ قابىرعاسىنا قاتتى باتىپ وتىر. بۇل رەتتە ەكونوميكالىق رەتسەسسيالاردان تۇنشىققان ەلدەردەگى بەلەڭ العان جۇمىسسىزدىق وتە قاۋىپتى بولىپ تۇر. ونسىز دا تىعىرىقتان كوز اشپاي وتىرعان ەۋروپالىقتاردى جۇمىسسىزدىق كەسەلى ودان ءارى تيتىقتاتۋدا. حالىقتى كۇيزەلىسكە ۇشىراتقان جۇمىسسىزدىق كەسەلىنىڭ اۋقىمى, اسىرەسە, گرەكيادا جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن. بۇل ەلدەگى جۇمىسسىزدىق حالىقتىڭ 25 پايىزدان استامىن قامتىپ وتىر. ەۋروپالىق وداقتا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى بارعان سايىن وسۋدە. ونى توقتاتۋ شارالارى ەشبىر تيىمدىلىك بەرەر ەمەس. بۇگىندە بۇل كەسەل تەك ەكونوميكاسى ءالسىز مەملەكەتتەردى عانا ەمەس, گەرمانيا سياقتى بارىنشا دامىعان ەلدەردىڭ دە ەڭبەك رىنوگىن جاۋلاپ بارادى. جۇمىسسىزدىق تەك ەۋروپالىق وداققا عانا قاتىستى ەمەس. بۇل كەسەل جاھاندى تۇگەل جايلاپ, ەڭبەك ادامىنىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىنە ەلەۋلى سىزات تۇسىرۋدە. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ (حەۇ) دەرەكتەرىنە قاراعاندا, الەمدەگى جۇمىسسىزدىق الداعى ۋاقىتتا دا ءوسۋىن توقتاتپايدى. 2019 جىلى الەمدە 212 ميلليون ادام جۇمىسسىزدىق قامىتىن كيەدى. حەۇ-نىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2008 جىلعى الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىنان 61 ميلليون جۇمىس ورنى قىسقارعان ەكەن. قازىر دۇنيە جۇزىندە 201 ميلليون ادام ەڭبەك رىنوگىنىڭ كەزەگىندە تۇر. جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق وتە قاۋىپتى قوعامدىق قۇبىلىسقا اينالدى. اسىرەسە, بۇل كەسەل كارى قۇرلىق ەلدەرىنىڭ جاستارى اراسىندا قاۋلاپ بارادى. قازىر گرەكيا جانە يسپانيا مەملەكەتتەرىندە جاستاردىڭ 55 پايىزى جۇمىسسىز ءجۇر. يتاليا, پورتۋگاليا, يرلانديا, بولگاريا, لاتۆيا, ۆەنگريا, سلوۆاكيا سياقتى مەملەكەتتەردە دە جاس­تار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق 35-40 پايىزدان اسىپ جىعىلادى. ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 2014 جىلى ەو-دا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 11,6 پايىزدى قۇراسا, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 11,3 پايىز بولماق. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, دۇنيەجۇزىندە 15 جاستان 24 جاسقا دەيىنگى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 13 پايىزدان اسىپ جىعىلعان. حەۇ-نىڭ باس ديرەكتورى گاي رايدەردىڭ ايتۋىنشا, بۇدان بۇرىنعى جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىنان بەلەڭ العان جۇمىسسىزدىقتىڭ بەتىن قايتارۋ مۇمكىن بولمادى. بۇگىندە دۇنيەجۇزىندە جاپپاي جۇمىسسىزدىقتىڭ جاڭا كورىنىسى بەلەڭ الا باستاعان. اسىرەسە, بۇل الەۋمەتتىك كەسەل ەكونوميكالىق الەۋەتى السىرەگەن ەلدەردىڭ جاستارى اراسىندا قاۋلاپ بارا جاتقان كورىنەدى. دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».