قاراپايىم جۇرت بۇل جەردى «قارتتار ءۇيى» دەيدى. اتاۋىنىڭ ءوزى ايتارعا اۋىر, جانعا باتار ءسوز. قاريالاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وتىرىپ, ءومىردىڭ وتكىنشى ءارى الما-كەزەك ەكەنىن ۇعىناسىڭ. جاس كەزىندە سول اقيقاتقا مويىن بۇرماي, قارتايعاندا سان سوققان تاعدىرلاردى كورگەندەي بولاسىڭ...
ەلوردامىزدىڭ «كوكتال-1» تۇرعىن الابىنان ورىن تەپكەن مەكەمەگە باس سۇققاندا بىردەن بايقاعانىمىز – جاپ-جاڭا زاماناۋي عيماراتتىڭ ءىشى مۇنتازداي تازا, قابىرعالارى مەن ەدەنى جالتىراپ جاتىر. تاعدىردىڭ ايداۋىمەن وسى شاڭىراقتان تابىلعان جاندارعا قاجەتتى جاعدايدىڭ ءبارى جاسالعانى كورىنىپ تۇر. الايدا بۇل جەردى مەكەن ەتكەندەر اراسىندا جادىراڭقى جۇرگەن جان نەكەن-ساياق, كوبىنىڭ كوزىندە مۇڭ, جۇزىندە جابىرقاۋ بار.
نەگىزىندە «قارتتار ءۇيى» دەگەن ءسوز – اۋىزەكى قولدانىستاعى بەيرەسمي اتاۋ عانا. ەلوردالىق اكىمدىككە قارايتىن مەكەمە رەسمي تۇردە «شاراپات» الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى» دەپ اتالادى. تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگىن قاريالار قۇراعانىمەن, اراسىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاستار دا بار.
«كوبى بىزدەن «سىزدەردە تاستاندى ادامدار تۇرا ما؟» دەپ سۇراپ جاتادى, – دەيدى ءبىزدى قارسى العان ورتالىق ديرەكتورى ارداق سەيىتوۆا. – نەگىزى مۇنداعى ادامداردى تاستاندى دەپ ايتۋ قيىن. ءبىز «قارتتار ءۇيى» دەگەندى ەستىسەك, بالالارى اكە-شەشەسىن تاستاپ كەتە سالاتىن جەر دەپ تۇسىنەمىز. شىن مانىندە ولاي ەمەس. ءبىزدىڭ مەكەمەگە قابىلدانۋ ءۇشىن ولار كوپ قۇجات جينايدى. مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنا الۋعا تولىق سايكەس كەلگەن جاعدايدا عانا وسى جەردەن ورىن بەرىلىپ, تەگىن ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەت تۇرلەرى كورسەتىلەدى».
ارداق بەيسەنبايقىزىنىڭ سوزىنەن بىلگەنىمىز, 400 ادامعا لايىقتالعان «شاراپات» ورتالىعىندا قازىر 348 ادام بار. ولاردىڭ 60 شاقتىسى اقىلى بولىمدە, قالعانى تەگىن تۇرادى. بۇدان بولەك, ءوز ۇيلەرىندە تۇراتىن 560 ادامعا ورتالىق قىزمەتكەرلەرى اپتاسىنا ەكى رەت بارىپ, الەۋمەتتىك قىزمەت تۇرلەرىن كورسەتەدى. وسىلايشا, قالادا جالپى سانى 900-دەن استام ادام مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنعان.
ورتالىقتاعى قاريالاردىڭ تاعدىرى سان-قيلى. كەيبىرىنىڭ جۇبايى مەن بالالارى قايتىس بولىپ, جالعىز قالعان. ەندى ءبىرى ۇزاق جىل تۇرمەدە وتىرعان, وتباسىن قۇرماعان, ەشكىمى جوق. بىراق ءبارى بىردەي جالعىزىلىكتى ەمەس, كوپشىلىگىنىڭ بالالارى دا, نەمەرەلەرى دە بار. سوعان قاراماستان, بارار جەر, باسار تاۋى جوق, تاعدىردىڭ تالكەگىنە تۇسكەن. بىراق مەكەمە ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ ەشقايسىسى ءوز بالالارىن جاماندامايدى ەكەن. «بۇل جەرگە ءوزىم كەلدىم» دەيدى. ارينە, ىشكى قۇپيالارىن اشىپ ايتاتىندارى از. كوبىنە توماعا-تۇيىق جانداردىڭ وتباسىندا نە جاعداي بولعانى, مۇندا قانداي تاعدىر ايداپ كەلگەنى ءبىر قۇدايعا ايان, ال وزدەرىنىڭ ايتاتىنى: «قارتايعان شاقتا ەشكىمگە سالماعىمدى سالماي, جەكە ءوزىم تۇرعىم كەلدى», دەيدى...
قازىرگى تاڭدا مەكەمەدەگى قاريالار مەن مۇگەدەكتەرگە جەتى ءتۇرلى ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتىلەدى. ولار – الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك-مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك-ەڭبەك, الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-مادەني جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق قىزمەتتەر. سەگىزىنشىسى – الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق قىزمەت. الايدا مۇنداعىلاردىڭ ءبارى جاسى ۇلكەن ادامدار بولعاندىقتان, سوڭعى قىزمەت ءتۇرى كورسەتىلمەيدى. ورتالىق تۇرعىندارى بەس مەزگىل تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. مەكەمە ىشىندە ءوز دۇكەنى بار. قالىپتى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. زەينەتكەرلەر مەن مۇگەدەكتەر تاۋلىك بويى ورتالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ باقىلاۋىندا. دارىگەرلەر دەنساۋلىقتارىن ۇنەمى قاداعالاپ تۇرادى. اۋرۋحاناعا تۇسسە دە, كۇن سايىن بارىپ, جاعدايىن باقىلاپ وتىرادى. ا.بەيسەنبايقىزى بۇرىن وزگە ەتنوس وكىلدەرى كوپ بولعانىن, ال كەيىنگى جىلدارى قازاقتار سانى ارتقانىن ايتادى. بۇگىندە ورتالىقتاعىلاردىڭ شامامەن 60 پايىزى – قازاق. بىراق نە سەبەپتى ەكەنىن قايدام, ءتۇرى قازاق بولعانىمەن, بارلىعى دەرلىك ورىستىلدىلەر.
ءبىز مەكەمە ديرەكتورىنان قازىرگى كۇنى ادامدار كوبىنە قانداي سەبەپتەرمەن كەلەتىنىن سۇرادىق. «وسىدان ءۇش اي بۇرىن ءبىر اتا ءتۇستى. ول كىسىمەن سويلەسىپ وتىرعاندا: «اللا تاعالا ماعان ءبىر بالا بەردى. كەمپىرىم وسىدان 10 جىل بۇرىن دۇنيەدەن وزدى. بالامنىڭ قايتقانىنا 2 جىل بولدى. ال كەلىنىم جاس. ول ماعان نەگە قاراۋى كەرەك؟ ءالى كورەر قىزىعى الدا, ءومىرىن جالعاستىرۋعا ءتيىس قوي. مەن ونىڭ اياعىنا ورالعى بولمايىن دەپ وسىندا كەلدىم», دەپ سىرىن اقتارعانى بار. قازىر اتامىز وسىندا تۇرىپ جاتىر. ۇيىندە ەكى نەمەرەسى قالعان. دەمالىس كۇندەرى بارىپ تۇرادى», دەيدى ارداق سەيىتوۆا.
«شاراپات» ورتالىعىنان پانا تاپقاندار اراسىندا ءتۇرلى سالانىڭ ادامدارى بار. ءتىپتى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعاندار, پروفەسسورلار, پولكوۆنيكتەر مەن گەنەرالدار دا ۇشىراسادى. ەڭبەگى ەلەنىپ, ەلدى اۋزىنا قاراتقان ادام كەيدە «جۇمىس, جۇمىس» دەپ ءجۇرىپ وتباسىنا, بالا-شاعاسىنا كوڭىل بولۋگە مۇرشاسى بولماي كەتەدى عوي. سونىڭ سالدارىنان وتباسىن وقتا-تەكتە عانا كورەتىن ولاردىڭ ءوز بالا-شاعاسىمەن ارادا جاقىن قاتىناس ورناماي, ۇرپاعى اكەلىك مەيىرىمنەن جۇرداي, جات بولىپ وسەتىنى بار. ءوزارا سۇيىسپەنشىلىك پەن جىلۋلىق بولماعان سوڭ, زەينەتكە شىعىپ, دۇرىلدەگەن داۋرەنى ءوتىپ, باسىنان باعى تايعاندا عانا ءوزىنىڭ وتباسىنان الىس, جاپادان-جالعىز ەكەنىن سەزىنەدى. بىراق سان سوعىپ, بارماق تىستەگەننەن نە پايدا, ءبارى دە كەش...
«كەيىنگى كەزدە ايەلدەر سانى ازايىپ, ەر ادامدار كوبەيىپ جاتىر, – دەيدى ا.بەيسەنبايقىزى. – بۇلار قارتايعان شاعىندا مۇندا نەگە كەلدى دەگەن سۇراققا ورالساق, ارينە, كىنانى ەڭ الدىمەن وزدەرىنەن ىزدەگەنى دۇرىس. قانشا ادام بولسا, سونشا تاعدىر بار. تاراز جاقتان كەلگەن ءبىر اتا بولعان ەدى. جاس كەزىندە ءبىرىنشى ايەلىن ۇلىمەن بىرگە تاستاپ كەتىپ, ەكىنشى رەت ۇيلەنگەن. ودان دا ءبىر ۇلى بار. سونى كوشەدە قاڭعىپ جۇرگەن جەرىنەن ۇلكەن ۇلى وسىندا اكەلىپ ورنالاستىردى. قۇجاتتارىن قابىلداپ جاتقاندا سول جىگىت ماعان: ء«سىز مەنى سوگە كورمەڭىز. بۇل كىسى اكە بولىپ مەنى ەشقاشان باققان ەمەس. بىراق كوشەدە قاڭعىپ جۇرگەنىن كورگەندە دالادا قالدىرۋعا ارىم جىبەرمەي, ۇيىمە اكەلدىم. ءبىر بولمەلى پاتەردە تۇرامىن. ايەلىم, بالا-شاعام بار. ءبىراز كۇننەن كەيىن اكەمنىڭ ىشەتىنىن بايقادىم. ۇيدە رەنىش باستالدى. سوسىن وسىندا اكەلىپ وتىرمىن, اقشاسىن تولەپ تۇرايىن», دەدى. كەيىن وسى بالاسى بىزگە حابارلاسىپ, اكەسىنىڭ جاعدايىن سۇراپ, كەرەك-جاراعىن اكەلىپ بەرىپ ءجۇردى.
ال ەكىنشى ايەلىنەن تۋعان بالاسى اراگىدىك وسىندا كەلىپ, بىزبەن ۇرسىسىپ ءجۇرىپ اكەسىن ۇيىنە الىپ كەتەتىن. سويتسە, ونى زەينەتاقىسىن العانشا عانا ۇيىندە ۇستايدى دا, اقشاسىن تارتىپ الىپ, قۋىپ جىبەرەدى ەكەن. كوشەدە جۇرگەن جەرىنەن پوليتسيا تاۋىپ الىپ, بىزگە قايتادان الىپ كەلەدى. ءبىرىنشى ايەلىنەن تۋعان ۇلى كورەياعا بارىپ-كەلىپ جۇمىس ىستەيتىن. كەيدە سول ۇلى اكەلەدى. سوندا قاراپ تۇرساڭىز, كەزىندە اناسىمەن بىرگە تاستاپ كەتكەن ءبىرىنشى ۇلى وعان كومەكتەسىپ قامقورلىق ەتەدى دە, ال كىشكەنتايىنان قاسىندا وسكەن ەكىنشى ۇلى اكەسىنە مۇلدەم جانى اشىمايتىن. اقىرى وسىلاي ەكى ۇلىنىڭ اراسىندا ءجۇرىپ ول كىسى قايتىس بولدى...»
1989 جىلى اشىلعان «شاراپات» ورتالىعىنىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا بيىل 35 جىل بولعان. ديرەكتوردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردە 30 جىلدان بەرى تۇرىپ جاتقان قاريالار دا بار. كەيبىرىنە ءبىر كەزدەرى قالادان ءۇيدىڭ كەزەگى دە كەلگەن. بىراق ءوز ەرىكتەرىمەن باس تارتقان. سەبەبىن سۇراسا, «مەملەكەت قامقورلىعىندا تەگىن ءومىر سۇرۋدەن باس تارتاتىنداي مەن اقىماقپىن با؟» دەيدى ەكەن.
«وسىندا ءبىر اتا بولدى. ءوزى جوعارى ءبىلىمدى, ماقالداپ سويلەگەندە الدىنا جان سالمايتىن. استاناعا قۇرىلىستا جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن ەكەن. زەينەتكە شىققاننان كەيىن ۇيىنە قايتۋدان باس تارتىپ, بىزگە ورنالاستى. باسقا قالادا تۇرمىس قۇرعان ەكى قىزى بار. سولارمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسەدى. بىراق سويلەسكەن سايىن «مەن قۇرىلىستا جۇمىستامىن» دەپ قىزدارىن الدايتىن. سەبەبىن سۇراسام: «ولار دا, قۇدالارىم دا مەنىڭ مۇندا ەكەنىمدى بىلمەيدى. بىلسە, كۇيەۋ بالالارىم قىزدارىمدى تابالايدى عوي», دەيتىن. سول كىسى ىشىمدىككە جاقىن ەدى. ال بىزدە وعان قاتاڭ تىيىم سالىنعان. ءۇش رەت ەسكەرتۋ جاسايمىز, ءتورتىنشى رەت قايتالانسا, ورتالىقتان شىعارۋعا ءماجبۇر بولامىز. الگى اتامىز دا جامان ادەتىن قويماعان سوڭ, بىزدەن كەتتى. قازىر ءولى-ءتىرى ەكەنىنەن بەيحابارمىز», دەپ تاعى ءبىر ادامنىڭ تاعدىر تاريحىمەن ءبولىستى مەكەمە ديرەكتورى.
«شاراپات» ورتالىعىندا تۇرىپ جاتقان قاريالاردى دا اڭگىمەگە تارتقىمىز كەلگەن. الايدا ولاردىڭ ەشكىمگە ىشكى سىرىن اقتارىپ ايتقىسى جوق. بالكىم, شەرمەندە كوڭىلدىڭ ەسكى جاراسىن تىرناعىسى كەلمەي مە, كىم ءبىلسىن, كوبى ىشتەن تىنعاندى قۇپ كورەدى. دەگەنمەن بىرەر اداممەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سونىڭ ءبىرى – يۋزلەمبيكە فايزۋللينا. ۇلتى تاتار. ول ءوزىنىڭ 1947 جىلى رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەنىن, 6 جاسىندا وتباسىمەن بىرگە اقمولاعا قونىس اۋدارعانىن ايتادى. بۇگىندە 77 جاسقا كەلىپ وتىرعان كەيۋانا ءومىر بويى وسى قالاداعى «تسەلينسەلماش» زاۋىتىندا ەڭبەك ەتىپتى.
«تۇرمىسقا شىقتىم, ءبىر ۇلىم بولدى. كۇيەۋىم ومىردەن ءوتتى. ۇلىم ەكى رەت ۇيلەندى. ءبىرىنشى وتباسىنان ءبىر نەمەرەم بار. قازىر وتباسىمەن استانادا تۇرادى. مەن سول نەمەرەممەن بىرگە تۇردىم. ۇلىمنىڭ ەكىنشى وتباسى الماتىدا, ول جاقتا دا ءۇش نەمەرەم بار. ۇلىم قايتىس بولعاننان كەيىن قارتايعاندا نەمەرەمە ماسىل بولمايىن دەپ وسىندا كەلۋگە شەشىم قابىلدادىم», دەيدى يۋزلەمبيكە كارىمقىزى.
كەيۋانانىڭ بۇل جەرگە قونىس تەپكەنىنە ەكى جىلدان اسقان. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, العاشقىدا قارتتار ۇيىنە بارعىسى كەلەتىنىن جەتكىزگەندە نەمەرەسى: «اجە, كەتپەڭىز. ودان دا مەن وتباسىممەن پاتەرگە شىعايىن», دەپ كوندىرۋگە تىرىسىپتى. «بىراق نەمەرەمدى شيەتتەي بالالارىمەن پاتەرگە قاڭعىتىپ, ءوزىم جالعىز قالاي تۇرامىن؟ ەرتەڭ ولگەندە پاتەرىمدى وزىممەن الىپ كەتپەيمىن عوي», دەيدى ول.
يۋزلەمبيكە اجەي مۇندا العاش كەلگەندە قاتتى كۇيزەلگەنىن ايتادى. جارتى جىل ءوز-وزىنە كەلە الماي, جابىرقاپ جۇرگەن. بىراق كەيىن ورتالىقتىڭ قوعامدىق جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاسىپ, وسى جەردىڭ تىرشىلىگىمەن بىتە-قايناسىپ كەتكەن. «مۇندا ءبىز سەكىلدى كارى ادامداردىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە, ءوزىن جالعىز سەزىنبەۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. اۋلاعا شىعىپ, ساياباقتا دەمالۋعا, ىشتە جاتتىعۋ زالىنا بارىپ, شۇعىلدانۋعا بولادى. ءجيى-ءجيى مادەني ءىس-شارالار ءوتىپ تۇرادى. كينوزالىمىزدا اپتاسىنا ەكى رەت كينو كورسەتەدى. ودان تىس, ءبىزدى كونتسەرتكە اپارادى. وسى جەردىڭ تارتىبىنە باعىنىپ ءومىر سۇرسەڭ بولعانى. «شاراپات» ورتالىعىنداعى ءومىرىمدى وزىمە اللانىڭ بەرگەن باعى دەپ سانايمىن», دەيدى ول.
«شاراپات» ورتالىعىندا بىزگە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرى رايسا سافونيچەۆامەن دە اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بيىل شىلدە ايىنىڭ 10-ى كۇنى 99 جاسقا تولعان اجەيدىڭ مۇندا تۇرىپ جاتقانىنا بىرنەشە جىل بولىپتى. رەسەيدىڭ نيجەگورود وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن رايسا ەگوروۆنا 1943 جىلى ءوزى سۇرانىپ مايدانعا اتتانعان. جەڭىستى رۋمىنيا استاناسىندا قارسى العان ول تۋعان جەرىنە 1946 جىلى ورالىپتى. ال 1954 جىلى قازاقستاندا تىڭ يگەرۋ باستالعاندا وتباسىمەن بىرگە اقمولاعا كوشىپ كەلگەن.
عاسىر جاساعان كەيۋانا بۇگىندە وزدىگىنەن ءجۇرىپ-تۇرا المايدى, مۇگەدەكتەر ارباسىندا وتىر. جىل سايىن جەڭىس كۇنى قارساڭىندا قورعانىس مينيسترلىگىنەن ادامدار كەلىپ, قۇتتىقتاپ, سىي-سىياپاتتارىن جاساپ تۇرادى ەكەن. اجەيدىڭ سويلەۋگە دە حال-قادەرى ارەڭ جەتەدى. قىسقا عانا اڭگىمەسىنەن ۇققانىمىز: «مايداندا ەر ادامداردان قالماي ەڭبەك ەتتىم. سوعىستان كەيىن تۇرمىسقا شىقتىم. جولداسىم دا, بالالارىم دا بولدى. ءبارى دۇنيە سالدى. مەن جالعىزبىن. وتكەن ءومىرىمدى ساعىنامىن», دەيدى... قابىرعادا ءىلۋلى تۇرعان اسكەري كيىمدەگى جاپ-جاس كەلىنشەككە قاراپ: «مىنە, مەن وسىنداي بولدىم» دەپ قولىمەن نۇسقادى.
قارتتار ۇيىنەن قالىڭ وي قۇشاعىندا قايتتىق. شىن مانىندە, قارتايعان كەيبىر اكە-شەشەنىڭ بەلى بۇگىلىپ, بويىنان كۇش كەتكەن شاعىندا بالالارىنا كەرەكسىز بولىپ قالاۋى – ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قوعامنىڭ تراگەدياسى. بۇعان قالايشا جول بەردىك؟ «قارتايماي تۇرىپ جاستىعىنىڭ قادىرىن بىلمەگەن» ادامنىڭ ءوزى كىنالى مە؟ الدە شاۋ تارتقان شال مەن كەمپىرىن دالاعا تاستايتىن ۇرپاقتىڭ كوبەيۋىنە بالا تاربيەسىندەگى جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىمىز سەبەپ پە؟ بۇل كەلەڭسىزدىكتىڭ ءتۇبىرى دە ۇرپاعىمىزعا ءجوندى تاربيە بەرمەۋدە جاتقان سىڭايلى. ەرتەڭىن ويلايتىن ەل بولىپ, حالقىمىزدىڭ «نە ەكسەڭ, سونى وراسىڭ» دەيتىن دانالىق سوزىنەن عيبرات الساق قانە...