اكەلى-بالالى توكارلار سافونوۆتار اۋلەتىن تۇرعىلىقتى جەرى نوۆوسەلسكوە سەلوسىنىڭ عانا ەمەس, اتباسار ايماعىنىڭ حالقى جاقسى بىلەدى. ابىرويىنىڭ اسقاقتاۋىنا, ەلدىڭ شىنايى قۇرمەتىنە بولەنۋىنە ءوز ىستەرىن تىم جاقسى مەڭگەرۋى سەبەپ بولىپ وتىر. اۋلەتتىڭ ەڭبەك ءوتىلى – 85 جىل.
جالپاق جۇرتقا كەرەكتى, وزگە وڭىرلەردە قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات ماماندىقتى وسىدان تۇپ-تۋرا جارتى عاسىر بۇرىن لەونيد سافونوۆ باستاعان. توكار بولۋى دا قىزىق. ءوز ايتۋىنا قاراعاندا, بوزبالا شاعىندا جۇرگىزۋشى بولۋدى ارمانداپتى. قارا جولدىڭ بويىندا اۆتوكولىكپەن ىزعىتىپ كەلە جاتسا... قورابىندا ەل ىرىسى. ءتامام جۇرت جاس جۇرگىزۋشىنىڭ ونەرىنە كوز سالىپ, ءتانتى بولىپ قاراپ تۇراتىنداي. بۇرىمدىلار «انە ءبىزدىڭ لەونيدتى كوردىڭدەر مە, قۇستاي ۇشىپ بارادى عوي» دەپ قىزىعىپ قاراپ تۇراتىنداي. نەسىن ايتاسىز, ول تۇستا ەل ىشىندە تەمىر كولىكتى تىزگىندەگەن جۇرگىزۋشىنىڭ بەدەلى سۇمدىق ەدى. ءدال مەكتەپ بىتىرەردىڭ الدىندا ءزاۋى ءبىر سەبەپپەن كەڭشارداعى توكار تسەحىنا كىرمەسى بار ما؟ قولقانى قاباتىن اششى ءتۇتىن, بەت قاريتىن ىستىق لەپ بوزبالانى بوساعادا توقتاتا الماعان. قايتا توكاردىڭ قولىنداعى الدەبىر جۇمىر تەمىردىڭ جونىلىپ, كەسىلىپ, كادىمگىدەي بولشەككە اينالىپ بارا جاتقانىن كورگەندە جان دۇنيەسىنە كەرەمەت اسەر ەتكەن. باجايلاپ قاراساڭىز, توكار ەمەس, قۇتتى سيقىرشى ءتارىزدى. اڭعارىمپاز بوزبالا قاراپايىم ادامنىڭ قولىنان دا مۇنداي قۇدىرەت كەلەدى ەكەن-اۋ دەپ تاڭعالعان.
كەلەسى كۇنى كەڭشار باسشىلارىنا ءدال وسى تسەحقا جۇمىسقا قابىلداۋ تۋرالى ءوتىنىش جازدى. تۋرا ەرتەڭ مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ سالتاناتتى كەشى وتەتىن. الدەبىر قۇدىرەتتى كۇش سالتاناتتى كەشتىڭ ءوتۋىن توستىرماي, ءتىپتى تاعات تاپتىرماي توكار تسەحىنا جەتەلەپ تۇرعانداي. كەش وتكەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە تۋرا سول جەردەن تابىلدى. بۇل 1973 جىل بولاتىن. اۋەلى كومەكشى. كەز كەلگەن كاسىپتى ۇيرەنۋ ءۇشىن, ۇيرەنىپ قانا قويماي, شىنايى شەبەر اتانۋ ءۇشىن ادامنىڭ بويىندا ولشەۋسىز ىنتا-جىگەر بولۋى كەرەك ەكەن عوي. شەبەرلىك بولماعانىمەن, ىنتاسى زور ەدى. كەز كەلگەن قيىندىقتى بۇزىپ-جارىپ وتەتىندەي الاپات كۇشكە يە ەدى.
ىقىلاس اۋعان سوڭ تاجىريبەلى توكار ادام باۋەردىڭ ايتقانىن ەكى ەتكىزگەن جوق. ءىستىڭ جايىن ۇيرەتىپ, باقايشاقتاپ ايتقان اقىلىن قاعىپ الاتىن, ساناسىنا قۇيىپ الاتىن. ال قالعانىن شەبەر قولدارى جۇزەگە اسىرىپ جاتتى. شىن مانىندە قاپىسىز شەبەر بولۋى ءۇشىن جالعىز توكارلىق جەتىمسىز ەكەن. تەمىردى جونۋدىڭ, قالىپتاۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەندى. بىرنەشە ماماندىقتى قوسا مەڭگەردى. اراسىندا مەحانيزاتورلىق كۋرستى اياقتادى. كوكتەمگى, كۇزگى ناۋقاندىق جۇمىس كەزىندە جۇمىسشى جەتىسپەي جاتاتىن, اسىرەسە تەحنيكا ءتىلىن بىلەتىن ماماندار. ءدال وسىنداي ۋاقىتتا لەونيد سافونوۆ ديقاندار اقىق ءدان ايالاعان القاپتاردان تابىلاتىن. جۇمىر جەردىڭ بەتىنە بار بەينەتتى وزىمەن بىرگە الا شىعاتىن ءدان ءپىسىپ, قىرماندار قىزىل بيدايعا مەلتەكتەي تولىپ, ناۋقاندىق جۇمىستار اياقتالعان سوڭ ۇيرەنشىكتى تسەحىنا قايتىپ ورالاتىن. جاز بويى, كۇز بويى تەحنيكا جوندەۋ.
بۇگىندە لەونيد تيموفەەۆيچ قىزىق ءبىر وقيعانى ەسكە الادى. بىردە ەگىستىك القاپقا ءدارى سەۋىپ جۇرگەن ان-2 ۇشاعى سىنىپ قالىپتى. الدەبىر بولشەگى ىستەن شىققان. ىزدەيتىن ۋاقىت جوق. قولقا سالىپ كەلگەن ارىپتەستەردىڭ ءوتىنىشىن جەرگە قالدىرماي, نار تاۋەكەل دەپ ىسكە كىرىسكەن. اينىتپاي ءتۇسىرىپتى. قۇددى زاۋىتتىڭ وزىنەن شىققانداي. كومباين, تراكتوردىڭ قاي بولشەگى بولسىن تانىس. وندايدا ىركىلمەس ەدى. ال ۇشاق وزگەشە تەحنيكا. كەيىن ەلدەگىلەر «ۇشاق جوندەگەن سافونوۆ» دەپ كوككە كوتەرە ماقتايتىن ەدى. ماقتاسا ماقتاعانداي ەمەس پە؟
توكارلار اۋلەتىنىڭ كوشباسشىسى لەونيد تيموفەەۆيچ وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ كەتسە دە, اۋىل-ايماقتىڭ ادامدارى ءوتىنىش ايتا كەلەدى. ەڭ جاقسىسى, ەل العىسىن ارقالاتاتىن ماماندىعى تۇيىقتالىپ قالعان جوق. اكە جولىن قۋاتىن, بىلگەنىن دامىتىپ, ءبىلىمىن ارتتىراتىن ۇرپاعى بار. ۇلى ۆالەنتين 1993 جىلى مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ بىردەن اكەسىنىڭ جانىنان تابىلعان. اۋەلى توكاردىڭ كومەكشىسى بولىپ ورنالاستى. بالاسىنىڭ بويىنداعى ىنتانى كورگەن اكە بار بىلگەنىن اياپ قالعان جوق. ۇزاق جىلدار بويى جيناقتاعان بىلىگى مەن تاجىريبەسىن بىلمەككە قۇمار بالانىڭ كوكىرەگىنە قوتارىپ قۇيىپ بەردى. ءارتۇرلى سىزبالارمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتتى. توكارلىق ماماندىق ەمەس, ونەر ەكەنىن ۇعىندىردى. وزگە سىنىپتاستارى ومىردەن ءوز ورنىن ىزدەپ جاتقاندا ۆالەنتين ءۇش بىردەي ماماندىقتى يگەرىپ الدى. 1990 جىلدارى شىنايى شەبەرلىك شىڭىنا شىقتى. بۇل كەزدە جۇمىس تا باستان اسىپ جاتاتىن. ۆالەنتين سافونوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ بار تەحنيكاسىنىڭ ابدەن توزىعى جەتىپ تۇرعان. جاڭاسىن الۋعا قاراجاتى جوق. جاڭا تەحنيكا بىلاي تۇرسىن, قوسالقى بولشەكتىڭ ءوزى ارمان. مىنە, وسى كەزدە ات اينالا المايتىن توكار تسەحى اۋزى-مۇرنىنان شىعىپ جاتاتىن. ءبارى اسىعىس, ناۋقاندىق جۇمىس كۇيىپ تۇر. اكەسى ءتارىزدى ەل قامىن جەگەن ۆالەنتين دە ەشكىمنىڭ كوڭىلىن قالدىرعىسى كەلمەيتىن. كۇندى تۇنگە, ءتۇندى كۇنگە ۇلاستىرىپ ەڭبەك ەتەتىن. «مەن مىنا بولشەكتى جاساي المايمىن» دەپ باس تارتقان جەرى جانە جوق. بىردە شەتەلدىك تەحنيكانىڭ بەيتانىس بولشەگىن اكەلگەن. اينالدىرىپ كوردى. ولشەدى. نە ىستەۋگە بولاتىنىن پايىمدادى. بۇرىن جاساپ كورمەگەن سوڭ تاۋەكەل ەتە الماي تۇر ەدى, ءوتىنىش ايتۋشىنىڭ «سەن سافونوۆ ەمەسسىڭ بە؟» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزى قامشى بولدى. بۇل دا سافونوۆتار اۋلەتىنىڭ ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شىنايى شەبەر ەكەنىن دالەلدەۋى كەرەك ەكەن. سول اتقا لايىق بولۋى كەرەك ەكەن. «ەردى نامىس, قوياندى قامىس ولتىرەدى» دەگەن ەمەس پە, شىن بەرىلىپ ىستەسە, كوك مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى شەبەرلەردىڭ جاساعانىن بۇل دا جاساي الادى ەكەن.
بۇگىندە ۆالەنتين لەونيدوۆيچ مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتەدى. الاڭدايتىن ەشتەڭە جوق, اتاسىنىڭ, اكەسىنىڭ ەڭبەك جولىن نەمەرەسى ەۆگەني جالعاستىرىپ كەلەدى. وتباسىلىق ەڭبەك تاجىريبەسىن قالىپتاستىرعان, قالتقىسىز شىنايى شەبەر اتانعان اتاسىنىڭ ەلۋ جىل ەڭبەك عۇمىرى وتكەن تسەحتاعى ستانوكتا ەندى ءوزى تۇر. قوستانايداعى كوللەدجدى ءبىتىرىپ, اۆتوسلەسار ماماندىعىن يگەرىپ كەلگەن ەۆگەني وسى تسەحتىڭ ىشىندەگى بار قۇرىلعىنىڭ قىر-سىرىن بىلەدى. ون جاسىنان بەرى وسى جەردە. ايتپاقشى, ەۆگەني وقۋ ءبىتىرىپ ورالعان كەزدە سەرىكتەستىك باسشىلارى قۇشاق جايا قارسى العان. سەبەپ, سافونوۆتار اۋلەتىنىڭ تەمىردەن ءتۇيىن تۇيەتىن شەبەر ەكەندەرىن جاقسى بىلەتىن. توكار ستانوگى باز-باياعى قالپىنان كوپ وزگەرە قويعان جوق. ەۆگەنيدىڭ ويىنشا الداعى ۋاقىتتا جاڭا زامانعى تەحنولوگيا, ساندىق جۇيەنىڭ شەشىمى شەبەرلىكتى جەتىلدىرمەك. سوندىقتان دا ىلكى زامانداعى تولىمدى تاجىريبەنى وزىق بىلىممەن ۇشتاعىسى كەلەدى. وعان ماشىقتى قوسساڭىز, الىنباس قامال جوقتاي. شىن شەبەرلىك ماشىقپەن كەلەدى ەمەس پە؟
اقمولا وبلىسى,
اتباسار اۋدانى