جاستاردىڭ بۇگىنگى بەينەسى قانداي؟

كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ كەلەشەگىن وسكەلەڭ ۇرپاعىمەن بايلانىستىرادى. ءار بۋىننىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان زامان اعىمى, كەزەڭ تىنىسى, كوزقاراسى بولادى. «قازاقستان جاستارى» الەۋمەتتىك زەرتتەۋىنىڭ الدىن الا بولجامىنا نازار سالساق, بۇگىندە ەل جاستارىنىڭ قۇندىلىقتارى قاتارىنا اۋەلى «وتباسى» ۇعىمى ايشىقتى ورىن الادى. الايدا ازاماتتاردىڭ 58,1%-ى عانا 22-29 جاس ارالىعىندا شاڭىراق قۇ­رۋ­دى قولدايدى. ال 35,3%-ى ۇي­لەنگەن سوڭ اتا-انامەن بىرگە تۇرۋ­دى مىندەتتى دەپ سانامايدى. ياعني بولەك تۇرۋدى ءجون كورەدى. «جاس­تار» عىلىمي زەرتتەۋ ورتا­لى­عى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جانە بولجاۋ باسقار­ما­سىنىڭ باسشىسى سابينا شايمەر­د­ە­نوۆانىڭ سوزىنشە, زەرتتەۋگە 14 پەن 34 جاس ارالىعىنداعى 2 مىڭ رەس­پوندەنت قاتىسقان.

– ساۋالناماعا قاتىسقان­دار­دىڭ 51,3%-ى – ەرلەر جانە 48,7%-ى – ايەلدەر. الەۋمەتتىك زەرتتەۋ­گە سايكەس ءتورت جىل ىشىندە رەس­پوندەنتتەرگە بىردەي سۇراقتار قويىلدى: ء«سىز ءۇشىن ومىردە باس­تى قۇندىلىقتار قانداي؟». جىل سايىن «وتباسى» جاۋابى ءبىرىن­شى ورىنعا شىعاتىن. بيىل دا 80,1%-ى وسىلاي جاۋاپ قات­تى. ەكىنشى «دەنساۋلىق» تەتىگى 63%-دى قۇرادى. «ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتىلگەن ءومىر» نۇس­قاۋىن 42,4%-ى تاڭدادى. رەس­پون­دەنت­تەردىڭ 43,6%-ى دىنگە سەنەدى. بىراق بۇل سالادا بەلسەندىلىك تا­نىت­پايدى. زەرتتەۋ سونىمەن قا­تار اۆتورلىق قۇقىقتى ساقتاۋعا بايلانىستى بىرنەشە قاۋىپتى انىقتادى, رەسپوندەنتتەردىڭ 58,8%-ى ۆيدەوماتەريالداردى كورۋ ءۇشىن زاڭسىز سايتتاردى قولدانادى. كونتەنت تۇتىنۋدا 51,6%-ى ورىس تىلىندەگى كىتاپتاردى وقىسا, ال 73,1%-ى ورىسشا بەينەكونتەنتتى قۇپ كورەدى. دەگەنمەن كۇندەلىكتى تۇرمىستا جاستاردىڭ 72,9%-ى قازاق تىلىندە سويلەيدى, – دەيدى ساراپشى.

زەرتتەۋ جاپپاي رەسپۋب­لي­كا­لىق جانە ساراپشىلىق ساۋال ادىسىمەن جۇرگىزىلگەن. ءبىلىم, دەن­ساۋ­لىق, جاستاردىڭ ەكونو­مي­كا­لىق مىنەز-قۇلقى ماسەلە­لە­رى­نە باسا نازار اۋدارعان.

– بۇگىندە جاستارعا قاتىستى ءتۇرلى ماسەلەنى ورتاق الاڭداردا بىر­لەسە تالقىلاپ ءجۇرمىز. ءتىپتى ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن پروب­لەمالاردى تارقاتۋدا ديالوگ اياسىندا پىكىر الماسا ارە­كەت ەتۋدەمىز. شەكارالاس مەملەكەتتەر ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ زەرت­تەۋ­لەرىنە, تاجىريبەگە قىزى­عۋ­شىلىقپەن قارايدى. ويتكەنى وزگە ەلدە ورتالىقتىڭ بالاماسى جوق. ءبىز 2013 جىلدان بەرى ۇلتتىق بايانداما جاساقتاۋ بارىسىندا جاستار ورتاسىنداعى الەۋمەتتىك جاعدايعا زەرتتەۋلەر مەن مونيتورينگ جۇرگىزىپ كەلەمىز, – دەيدى «جاستار» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ايسۇلۋ ەرنيازوۆا.

تاياۋدا ورتالىق زەرتتەۋدىڭ نا­تيجەلەرىن مادەنيەت جانە اق­پارات مينيسترلىگى جاستار جانە وتباسى ىستەرى كوميتەتىنىڭ قول­داۋىمەن «Amanat» پار­تيا­سى­نىڭ ەسىل فيليالىمەن جانە ەسىل اۋدانى اكىمى اپپاراتىمەن بىرلەسە تانىستىردى.

– كەيىنگى جىلدارى مەم­لە­كەتتىك جاستار ساياساتى سالاسىن­دا بىر­قاتار جۇيەلى جانە كۇردەلى وزگە­رىس بولدى. ونىڭ ىشىندە قول­دا­نىستاعى زاڭناماعا ەنگىزىل­گەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بار. جاڭا تۇسىنىكتەر ەنگىزىلىپ جاتىر. جاستار ساياساتتىڭ وبەكتىسى ەمەس, سۋبەكتىسى رەتىندە قا­راس­تىرىلادى. مەملەكەتتىك باس­قارۋ سالاسىنداعى عىلىمي نەگىز­دەلگەن شەشىمدەر باسىم­دىق­قا يە ءارى ۇزاقمەرزىمدى. اسىرەسە دەموگرافيالىق احۋالدى ەسەپكە الىپ, الەۋمەتتىك باعىت-باعداردى جۇيەلەگەندە ماڭىزدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ءبىلىم وردالارى ءالى دە جەتكىلىكسىز, ودان قال­­دى ستۋدەنتتەرگە جاتاقحانا تاپ­شى, كەيىنگىلەرىندە باسپانا ماسەلەسى باس اۋرۋىنا اينالدى. بۇل – بۇگىنگى كورىنىس قانا. تۇيتكىلدەر ءتۇيىنى تارقاتىلماسا, بولاشاقتاعى مەملەكەتتىڭ كۇن تارتىبىنە قوياتىن وزەكتى ساۋالدارى كوبەيە بەرەتىنى انىق. سوندىقتان قۇرعاق سوزدەن گورى, ارەكەت قاجەت, – دەيدى مينيسترلىكتىڭ جاستار جانە وتباسى ىستەرى كوميتەتى تورا­عا­سىنىڭ ورىنباسارى ءبىرجان ءالىمجانوۆ.

«Amanat» پارتياسىنىڭ اتقا­رۋ­شى حاتشىسى سانيرا ءجۇسىپوۆا جاستاردىڭ باستامالارىن, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ جانە الەۋمەتتىك جوبالاردى قولداۋعا باعىت­تالعان باعدارلامالار بەل­سەندى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

جيىندا قازىرگى جاستار اراسىندا بەلەڭ العان كەسەلدەر – ناشاقورلىق پەن لۋدومانيا ماسەلەلەرى تۋرالى ءسوز قوزعالدى. «ەsbol qory» توراعاسى جاندوس اقتاەۆ مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر بەرەتىن عىلىمي نەگىزدەلگەن تاجىريبەلەردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان قوردىڭ قىزمەتى تۋرالى ايتتى.

– وسىدان 1,5 جىل بۇرىن جۇر­گى­زىلگەن زەرتتەۋ ەلىمىزدەگى ءار بە­سىنشى جاس ەسىرتكى زاتتارىن پاي­دالانىپ كورگەنىن كورسەتتى. ەگەر ماسەلەگە ءمان بەرىپ قاراساق, بۇل – ۇلت­تىڭ قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەل­تىرەتىن دۇنيە. ءتىپتى شەكارالاس مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا, ستاتيس­تيكا كوڭىل كونشىتپەيدى. «Astana Hub»-تىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جانە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ العاشقى digital-كارتاسى ۇسىنىلدى. ونى ىسكە قوسۋ ازاماتتىق بەلسەن­دى­لىك­تى ارتتىرۋعا جانە ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ تارالۋىنا قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان. «Esbol.kz» سايتىندا كارتا ناقتى ۋاقىت رە­جىمىندە جاڭارتىلادى. كەز كەل­گەن بەلسەندى ازامات ەسىرتكى قىل­مىسىنىڭ بەلگىلەرىن جۇك­تەي الادى. ءبىز مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ «ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى قىلمىسىمەن كۇرەس جالپىۇلتتىق سيپات الۋ كەرەك» دەگەن قاعيداتىنا ساي جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. نەگىزى ءتۇرلى ماسەلەگە ارنالعان زەرتتەۋ­لەر پروفيلاكتيكانىڭ ءتيىمدى ناتيجەلەرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار, ءبىلىم ۇيىمدارى, قاۋىمداستىقتار, قورلار, اتا-انالار جانە تاعى باس­قالارعا قانداي ساياساتتى قابىل­داۋ كەرەكتىگىن كورۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى, – دەيدى ول.

ساراپتامالىق كەزدەسۋ بارىسىندا جاستار ءومىرىنىڭ ءتۇرلى اسپەكتىلەرى بويىنشا كەڭ پىكىر الماسۋ ءوتتى. جالپى, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى بو­يىنشا, اسىرەسە جاستار سالاسىندا اشىق پىكىرتالاستاردىڭ قاجەتتىگى ايتىلدى. مۇنداي تالقىلاۋلار تەك اكادەميالىق ديالوگكە ەمەس, جاستاردى قولداۋ مەن دامىتۋدىڭ ءتيىمدى ستراتەگيا­لارىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. قاتىسۋشىلار سونداي-اق جاس ۇرپاقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن بولاشاعىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان تاجىريبەلەرىمەن, ازىرلەمەلەرىمەن ءبولىستى.

ايتا كەتەيىك, بيىل ەلىمىزدە حالىقارالىق جاستار كۇنىنە وراي 3 تامىز بەن 12 تامىز ارالىعىندا «جاستارمەن بىر­گە!» ۇلتتىق دەكاداسى ءوتتى. وعان ەل بويىنشا 1 ميلليوننان استام جاس قاتىسىپ, 5 مىڭنان اسا ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. دەكا­دانىڭ نەگىزگى باعىتتارى جۇمىسپەن قامتۋ, ناشاقورلىق پەن لۋدومانيانىڭ الدىن الۋعا, ەكولوگيالىق مادەنيەت پەن ازا­ماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى دا­مىتۋعا, سونداي-اق ۇلتتىق سانانى نىعايتۋعا باعىتتالدى.