مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدا سۋ ماسەلەسىن قوزعاپ, بۇل سالانىڭ قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا ەلدە سۋ تاپشىلىعى پايدا بولعانىن, ماتەريالدىق قانا ەمەس, رۋحاني ىسىراپشىلدىققا جول بەرىلگەنىن سىنادى. پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ جانى بار. ماسەلەگە تەرەڭنەن ۇڭىلسەك, تياناعىن تاپپاي تۇرعان مىسالداردىڭ قاراسى قالىڭ ەكەنى اڭعارىلادى.
راسىندا, ادامداردىڭ تابيعي رەسۋرستاردى تىم اشكوزدىكپەن پايدالانۋى جاھاندىق پروبلەمالاردى تۋىنداتىپ, ءومىر ءسۇرۋ ورتامىزدا سترەستىك جاعدايدى قالىپتاستىردى. كليمات وزگەرىسى ءبىر ايماقتاردا سۋ تاپشىلىعىن, كەي جەرلەردە سۋ تاسقىنىن تۋدىرىپ, سول ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا وراسان زور شىعىن مەن الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق زارداپ اكەلىپ جاتىر. بۇۇ مەتەورولوگيالىق كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرى كەيىنگى 8–10 جىلدا كليماتتىڭ ينتەنسيۆتى جىلۋى قارقىن الىپ, جاھاندىق دەڭگەيدەگى جىلىنۋ كورسەتكىشى 1976–2022 جىل ارالىعىندا, ءار 10 جىلدا 0,180 گرادۋسقا, ءبىزدىڭ ەلدە 0,330 گرادۋسقا, ال قىزىلوردا وبلىسىندا 0,440 گرادۋسقا وسكەنىن كورسەتەدى.
سۋ رەسۋرسىنىڭ قاي كەزدە دە ورنى ەرەكشە. ەندى وسىنداي بالاماسى جوق رەسۋرستى قالاي ءتيىمدى پايدالانىپ, بولاشاق ۇرپاققا قالاي اماناتتايمىز دەگەن سۇراق شولەيتتى ايماقتاردا ورنالاسقان ەلىمىز ءۇشىن وتە وزەكتى بولىپ وتىر. عالامدىق جانە ايماقتارداعى كليماتتىڭ وزگەرۋى, ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋداعى كەلىسىمدەردىڭ تولىق ورىندالماۋى, سۋدى رەتتەۋ, باسقارۋدا ءتيىمدى تەحنولوگيالاردىڭ جەتىمسىزدىگى گيدروگەولوگيالىق قاۋىپتەردىڭ باستى سەبەپتەرى رەتىندە ايتىلادى. ءوز كەزەگىندە عىلىمي ۇسىنىستاردىڭ, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ رەفورمالار بارىسىندا ەسكەرىلە بەرمەيتىنى بۇگىنگى جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىنا سەبەپكەر ەكەنى دە ايقىن.
2023 جىلى سۋ سالاسىنا ارناۋلى مينيسترلىك قۇرىلدى. بىراق ول مينيسترلىكتىڭ جۇيەسىندە قانداي قۇرىلىمدار بار, فۋنكتسيونالدى مىندەتتەرى نە, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى قانداي, جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ, بارلاۋ, مونيتورينگ جاساۋ سەكىلدى جۇمىستاردى قانشالىقتى جۇرگىزىپ جاتىر جانە جۇرگىزە الادى دەگەن سۇراقتار تولىق شەشىمىن تابا قويعان جوق. سالالىق مينيسترلىك مۇنىڭ ءبارىن رەت-رەتىمەن قولعا الا جاتار دەگەن ءۇمىتىمىز بار.
ال مەملەكەتتىك, مەملەكەتارالىق سۋ پروبلەمالارى ستراتەگياسىن, ۇزاقمەرزىمدى باعدارلامالاردى, سۋ قاۋىپسىزدىگىن جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىن, كادر دايارلاۋ جانە ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋ, جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ينستيتۋتتارىن قۇرۋ, كۇردەلى سۋ-ينجەنەرلىك نىساندارىن سالاتىن, جوندەيتىن ماماندانعان قۇرىلىس مەكەمەلەرىن اشۋ جانە ولاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن ۇكىمەت دەڭگەيىندە شەشۋ وزەكتىلىگى جوعارى. مىسالى, كەزىندە ەلىمىزدە العاش رەت ۇرمەلى توسپانى سىرداريا وزەنىندە «قازسۋشار» مەكەمەسى اسارلىق ادىسپەن سالدى. وكىنىشكە قاراي, كەشەندى گيدروگەولوگيالىق-ىزدەستىرۋ, جوبالاۋ جۇمىستارى دۇرىس جۇرگىزىلمەگەندىكتەن توسپا شايىلىپ كەتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى بۇرىنعى سۋ نىساندارىن پايدالانۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, قىزىلوردا وبلىسىندا «كوكساراي» رەتتەگىشى, «ايتەك», «كوكارال» بوگەتتەرى تۇرعىزىلدى. تيىسىنشە ولار سىرداريا-ارال باسسەينىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدا, رەتتەۋدە, ەسەپكە الۋدا, ءتيىمدى پايدالانۋدا ەرەكشە ءرول اتقاراتىن نىساندار ەدى. بىراق وسى نىسانداردى جوبالاۋدا, سالۋدا, پايدالانۋدا جىبەرىلگەن قاتەلىكتەر بۇگىنگى كۇنى قوسىمشا پروبلەمالار تۋدىرىپ جاتىر جانە جاڭا شەشىمدەر قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى.
سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنا مامان دايارلاۋ ماسەلەسى دە – وزەكتى تاقىرىپ. پرەزيدەنت قالىپتاسقان جاعدايدى سارالاي كەلىپ, تاراز قالاسىندا قازاق گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس ينستيتۋتىن اشۋ جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرما بەردى. بۇل دۇرىس شەشىم بولدى. بىراق شەشۋىن كۇتىپ تۇرعان شارۋالار ءالى دە كوپ. ەلىمىزدە «سۋ رەسۋرستارى جانە سۋدى پايدالانۋ» باعىتى بويىنشا جىل سايىن 300-گە جۋىق مەملەكەتتىك گرانت بولىنەدى ەكەن. الايدا وسى گرانتتاردى يگەرۋ كورسەتكىشى تومەن.
سۋ قاۋىپسىزدىگى, سۋدى باسقارۋ, ءبولۋ, ەسەپكە الۋ, جوسپارلاۋ, ءتيىمدى پايدالانۋ, ساقتاۋ, ساپاسىن جاقسارتۋ, تازالاۋ, وتەلدەۋ سەكىلدى اسا ماڭىزدى ۇدەرىستەر كۇردەلى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىم, سۋ قويماسى, بوگەت, سۋ جىبەرگىش شليۋز, ديۋكەر, اكۆەدۋكتۋكتار ارقىلى, ال يرريگاتسيا, قۇرعاتۋ, سۋدى بۇرۋ, اكەتۋ كانال جانە كوللەكتورلى-درەندىك جۇيەلەر ارقىلى جۇزەگە اسادى. وسىنداي كەشەندى كۇردەلى جۇيەلەردى جوبالاۋ, سالۋ, باسقارۋ, پايدالانۋ, اۆتوماتتاندىرۋ, جوندەۋ ءۇشىن بولاشاق ماماندارعا تولىققاندى جان-جاقتى جەتىلدىرىلگەن, وندىرىسپەن بايلانىستىرىلعان ءبىلىم بەرىلۋى كەرەك. ول ءۇشىن ولاردى مامان رەتىندە قالىپتاستىراتىن ينجەنەرلىك بەيىندەگى پاندەردىڭ (ينجەنەرلىك گەودەزيا, سىزبا گەومەترياسى, گەولوگيا, گيدروگەولوگيا, گيدرومەتريا, ماتەريالداردار كەدەرگىسى, تەوريالىق مەحانيكا, قۇرىلىس كونسترۋكتسيالارى, گيدرولوگيا, گيدراۆليكا, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىم (گتس), قۇرىلىس, يرريگاتسيا, مەليوراتسيا, ەكسپلۋاتاتسيا, سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى پايدالانۋ) ۇلەس سالماعىن كوبەيتىپ, ماماندىقتى باكالاۆر ەمەس, «سپەتسياليتەت» دەڭگەيىنە كوتەرۋ جانە زاماناۋي سۇرانىستاعى گيس تەحنولوگيالاردى, حالىقارالىق تاجىريبەلەردى, GPS جۇيەمەن جاراقتالعان زاماناۋي ۇلگىدەگى تاحەومەتر, تەودوليت, نيۆەلير, ولشەۋىش قۇرالدارىن, كومپيۋتەرلىك باعدارلامالاردى تەرەڭ وقىتۋ ارقىلى سۇرانىسقا يە بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ جولعا قويىلعانى ءجون.
وسى ماماندىققا قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋ ماقساتىندا تابىسقا جەتكەن, ەركشە ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالاردى ناسيحاتتاۋ دا – ايىرىقشا ماڭىزدى ءىس.
جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن, سۋارمالى ەگىنشىلىكتى كۇتىلەتىن وزگەرىستەرگە بەيىمدەۋ – وتە قاجەتتى شارۋا. ازىرگە جوعارى بىلىكتى عالىمدار, وقىتۋشى پروفەسسورلار, سالا ماماندارى باردا مەملەكەت تاراپىنان باتىل شەشىمدەر قابىلدانىپ, سۋ شارۋاشىلىعىنا كادر دايارلاۋ الەمدىك دەڭگەيدەگى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى وقىتۋ, ۇيرەتۋ ارقىلى جانە وبلىستىق, اۋداندىق دەڭگەيدەگى فيليالدار, ۋچاسكەلەر بولىمدەرىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ ماسەلەلەرىن شەشىپ, كۇتىلەتىن تابيعي-تەحنوگەندىك سيپاتتاعى تاۋەكەلدەرگە قارسى تۇرۋ شارالارىن بۇكىل ەل اۋماعىندا قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگى اسا جوعارى.
سەرىكباي ومىرزاقوۆ,
ينجەنەر-گيدروتەحنيك, پروفەسسور