بۇگىندە قىسى-جازى ساتىلاتىن قىمىز قازاق بالاسىنا اسا تاڭسىق ەمەس. ارينە, ماسەلە – ساپاسى مەن دۇرىس باپتالۋىندا. كەيىنگى زاماندا شىققان «بيەسى جوق ءۇيدىڭ قىمىزى» دەگەن ماتەل بار. بۇل قولدان جاسالعان «بىردەڭەنى» مەڭزەيدى. ياعني كوزبوياۋشىلىق ءھام ارسىزدىڭ ءىسى.
ايتقاندايىن, «جىلقىنىڭ جالىندا وسكەنبىز» دەپ ءجۇرىپ, قازىر بيە ءسۇتى مەن ساۋمالدى اجىراتا المايتىن دەڭگەيگە جەتتىك. اۋەلدەن ەم ءۇشىن ىشەتىن – بيە ءسۇتى (جاڭا ساۋىلعان ءسۇت) ەدى دە, ساۋمال – كۇبى ىشىندە قالعان قورعا قۇيىلعان بيە ءسۇتى (ياعني قورمەن ارالاسقان ءسۇت). ەندەشە, «ساۋمال» دەگەن اتاۋى قانداي ادەمى ەستىلسە دە, مىڭجىلدىق ماعىناسىن وزگەرتۋ – داستۇرگە قيعاش عادەت.
بيە سۇتىمەن ەمدەۋ تۋرالى تاريحي مالىمەتتى ءبىز كلاسسيك-جازۋشىلار لەۆ تولستوي مەن انتون چەحوۆتان وقيمىز. تولستوي جارىقتىق باشقۇرت جەرىنە كەلىپ, قىمىزبەن ەمدەلگەنىن جان-جاقتى جازىپ كەتكەن. سوندىقتان دا «كۋمىسولەچەبنيتسا» دەگەن ورىس ءسوزى بىزگە ىستىق كورىنەتىن. وسى جەردە جات جۇرت ءۇشىن تەرمينولوگيادا شارتتىلىق («قىمىز» ءسوزى) ماڭىزدى بولسا كەرەك.
الەمگە ورىس كلاسسيكتەرى مەن دارىگەرلەرى ارقىلى جارنامالانعان وسى ەمنىڭ باستاۋىندا نەستور پوستنيكوۆ (1821–1913) تۇر. بۇل كىسى ءبىزدىڭ دانا اباي تۋعان شامادا ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن كاسىبي دارىگەر ەكەن. 1858 جىلدان قىمىز ەمحاناسى جۇيەسىن اشىپ, سوڭىندا «سامارا ماڭىندا قىمىزبەن ەمدەۋ ورىندارى» (1860), «قىمىز, ونىڭ قۇرامى جانە ادام اعزاسىنا اسەرى تۋرالى» (1867) اتتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر قالدىرعان. وسى سالادا العان ماراپاتى دا ءبىرشاما. سامارا قالاسى ماڭايىندا كەزىندە ونىڭ بيە بايلاعان سايداۋىت جەرى ءالى كۇنگە «پوستنيكوۆ سايى» دەپ اتالادى.
ءحىح عاسىردا حالقىنىڭ سانى 100 ملن-عا دەيىن وسكەن رەسەيگە, ارينە, حالىقتىق ءدارى-دارمەك, ەم-دوم قاجەت بولدى. سوندىقتان جۇرتشىلىق, اسىرەسە وقىعاندار قىمىز ەمىنە جۇگىندى. سول كەزدىڭ باسپاسوزىندە «قىمىز قان تامىرلارىن تازالايدى, وكپە (قۇرت اۋرۋى, كوكساۋ), جۇرەك اۋرۋلارىنا ەم. بۇيرەك پەن نەسەپ جولدارى ناۋقاستارىن ەمدەيدى. جۇكتى ايەلدەرگە دارۋمەنى پايدالى» دەپ جازىلعان.
ەڭ قىزىعى, بيە ءسۇتىن جىلقىنىڭ تۇرعان جەرىندە, ساۋىلا سالىسىمەن ىشۋگە كەڭەس بەرىپتى. سونداي-اق ساۋىلاتىن بيە ارباعا جەگىلمەي, كەڭ دالادا ەركىن جايىلۋى كەرەگى ايتىلعان.
بۇدان دا تارتىمدىراق اقپارات – بيە ءسۇتىن قالاي جانە قاي كەزدە, قانداي مولشەردە ءىشۋ دەپ تاپتىشتەلىپ جازىلعان.
بيە سۇتىمەن ەمدەلۋ ادەتتە 6 اپتادان 3 ايعا دەيىن سوزىلىپتى. ەمدەلۋشىلەردىڭ كۇن ءتارتىبى شامامەن مىنانداي: تاڭدا ساعات 6-دا تۇرىپ, تازا اۋادا تىنىستاپ بارىپ, بيە ءسۇتىن ىشەدى. ساعات 8.00-9.00 شاماسىندا ەپتەپ قانا ءدام جەيدى (شاي جانە ماي جاعىلعان نان, ازداپ جۇمىرتقا). بىراق بۇل تاڭعى اس سانالمايدى. تاڭعى اس 12.00-گە بەلگىلەنگەن. بىراق وعان دەيىن دە دالادا كەڭىرەك تىنىستاپ ءجۇرۋى شارت. دەنساۋلىققا پايدالى ويىن-جاتتىعۋلار جاساۋعا دا بولادى. تۇسكى اس ۋاقىتى – 18.00. ال كەشكى اس (مۇندا شاي مەن جەڭسىك تاماق) ۋاقىتى – 21.00.
ەمدەلۋشىلەر كۇنىنە قانشا بيە ءسۇتىن ىشكەن؟ باستاپقىدا شاعىنداۋ 6 كەسەدەن باستاپ, سوڭىندا 45 كەسەگە جەتكەن (ورىس دارىگەرى ستاقانمەن ولشەگەن). ەم كەزەڭىندە قىرىققابات (كاپۋستا), قيار جەۋگە, سپيرتتىك ىشىمدىك ىشۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنعان.
قىمىز (بيە ءسۇتى) ماۋسىمى 10 مامىردان 20 تامىزعا دەيىن سوزىلعان.
بيە سۇتىمەن ەمدەۋ ورىندارى سامارا, ورىنبور, ۋفا گۋبەرنيالارىندا بولعان. بۇل وڭىرلەرگە قازاقتىڭ ەجەلدەن قاتىسى بارى ءمالىم. سونداي-اق ومبى اتقامىنەرلەرى مەن زيالىلارى دا قازاق اۋىلدارىنا سوعىپ, بيە ءسۇتىن ەم ءۇشىن ىشكەنى تۋرالى دەرەك بار (مىسالى, جازۋشى ك.ماسالسكيدىڭ قىزى ل.پولتوراتسكايانىڭ ەستەلىگى مەن سۋرەتتەرى).
ادەبيەت الىبى لەۆ تولستوي كوبىنە باشقۇرتتىڭ قارلىق اتتى جەرىندە, سامارا ماڭىندا «قىمىزبەن» ەمدەلگەن. ءتىپتى سامارانىڭ ءبىر اۋلىندا جىلقى زاۋىتىن اشۋدى دا جوسپارلاپتى. ياسنايا پولياناداعى دارىگەرى قايبىر دارىلەردى ءىشۋدى مىندەتتەگەندە, ارىستان اقساقالىڭىز قىرسىعىپ: «وسىدان دالاعا كەتەم دە, قىمىز ءىشىپ, قوي ەتىن جەپ, جاتىپ الامىن!», دەيدى ەكەن. ەسەپتەي بەرىڭىز, جازۋشىنىڭ قۇت مەكەنى تۋلادان ساماراعا دەيىنگى جول 1 مىڭ شاقىرىمنان اسادى. بىراق دانا قالامگەردى دالا ءدامى تارتقان ۇقسايدى.
ايتۋعان دوسبي