ءونىمى ءوتىمدى «قازازوت»

يندۋستريالاندىرۋ ءىس ۇستىندە

«كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەيدى قازاق. وزگەدەن ات-تۇيەدەي ەتىپ سۇراپ, الىستان ارقالاعانشا قاجەتتى دۇنيەڭنىڭ وزىڭنەن تابىلىپ تۇرعانىنا نە جەتسىن؟! ەلىمىزدەگى حيميا ونەركاسىبىنىڭ ىرگەلى كاسىپورىندارىنىڭ ءبىرى – ءوز ونىمدەرىمەن ەرەكشەلەنەتىن اقتاۋداعى «قازازوت» زاۋىتى. نەگىزى سوناۋ 1964-1970 جىلدارى قالانعان كاسىپورىن تالاي وزگەگە قوسىلۋ, قايتا ءبولىنۋ ناتيجەسىندە تاۋەلسىزدىك العان سوڭ جاڭاشا قۇرىلدى, جاڭا تاريحىن باستادى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق دامۋى بارىسىندا وزىندىك قادامىن قالىپتاستىرىپ, ءوتىمدى ونىمدەرىمەن تانىلعان ىرگەلى مەكەمە. سينتەتيكالىق سۇيىق جانە گاز تۇرىندەگى ءمۇساتىر مەن  ءمۇساتىر سەليتراسىن, سونداي-اق, ءالسىز ازوت قىشقىلىن وندىرەتىن بىردەن-ءبىر زاۋىت. سۇيىق ءمۇساتىر «قازاتومونەركاسىپ»  كاسىپورنى بولىمشەلەرىنە, تاراز قالاسىنداعى «قازفوسفات» جشس-عا تەحنولوگيالىق قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن جەتكىزىلسە, ءمۇساتىر سەليتراسى ەكى ءتۇرلى ماقساتتا قولدا­نىلادى. ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا مينەرالدى تىڭايتقىشتار رەتىندە پايدالانىلسا, ەكىنشىسى تاۋ-كەن ءوندىرىسى سالاسىندا قوپارۋ جۇمىستارى ءۇشىن  قوسپالاردى دايىنداۋعا جاراتىلادى. يندۋستريالاندىرۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا جاڭ­­­عىرتۋ مەن قايتا قۇرىلىمداۋدان وتكەن ءوندىرىس ورنى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار ورناتۋ ناتيجەسىندە جاڭا تەحنولوگيامەن جۇمىس جاساي باستادى. ال ول ءوز كەزەگىندە ەڭبەك ونىمدىلىگىنە جول اشتى, سونداي-اق, جۇمىسشىلار سانى 30 ادامعا ارتتى. قازىرگى تاڭدا  «قازازوت» جشس-ىندە فوسفورلى مينەرالدى تىڭايتقىشتار وندىرىسىندە بۇرىننان قولدانىلعان قۇرال-جابدىقتاردىڭ نەگىزىندە كاسىپورىننىڭ ماماندارىمەن جاسالعان تۇيىرشىكتەۋ باراباندارىندا سيرەك كەزدەسەتىن ءمۇساتىر ءسىلتىسىن تۇيىرشىكتەۋ تەحنولوگياسى پايدالانىلادى. ءتول ونىمدەرىمەن الەمدىك نارىقتا لايىقتى باسەكەلەس بولا الاتىن  زاۋىت ونىمدەرىن رۋمىنيا, لاتۆيا, ۆەنگريا, مولداۆيا, ليتۆا, ەستونيا, بولگاريا, پولشا, ۋكراينا, رەسەي, تۇرىكمەن­ستان, ازەربايجان مەن قىرعىزستان نارىقتارىنا شىعارىپ كەلەدى, دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سوڭعى ءۇش ايدا 50 توننادان استام ءونىم شەت مەملەكەتتەرگە شىعارىلعان. قايتا جاڭعىرتۋ مەن قۇرىلىمداۋدان وتكەن زاۋىتتىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى 50 پايىزعا ارتىپ, ياعني 250 مىڭ توننا ءمۇساتىر, 450 مىڭ توننا ازوتتى تىڭايتقىش وندىرىلگەن.  قۇنى 5 610 ملن. تەڭگە قۇرايتىن جوبا تولىق قۋاتىنا ەنگەندە ءمۇساتىر ءوندىرۋ كولەمىن جىلىنا 200 مىڭ تونناعا, ءالسىز ازوت قىشقىلىن جىلىنا 270 مىڭ تونناعا, ءمۇساتىر سەليتراسىن وسى مەرزىمدە 330 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ مەجەلەنىپ وتىر.  كاسىپورىن ازىرگە جوبالىق قۋاتىنا تولىققاندى شىعا العان جوق, سەبەبى, ءالى دە  بىرقاتار جابدىقتاردى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەتىندىگىمەن بايلانىستى. قۇرلىقتا «جەزقازعان – بەينەۋ» جانە «وزەن – تۇرىكمەنستانمەن مەملە­كەتتىك شەكارا» جاڭا تەمىرجول جەلىسىنىڭ اشىلۋى, تەڭىزدە تاسىمال قارقىنىن ارتتىرۋعا ارنالعان شارالار وڭىردەگى ءار سالالى كاسىپورىنداردىڭ دا ءورىسىن كەڭەيتە تۇسەدى. «قازازوت» جشس دە بۇل مۇمكىندىكتەن تىسقارى قالىپ جات­قان جوق, ەكسپورتقا شىعاراتىن ءونىم كولەمىن ارتتىرۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى. الداعى ۋاقىتتا تۇرىكمەنستانمەن ارادا ءۇندىستان, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, پارسى شىعاناعىنا جەتۋ جولدارى قاراستىرىلىپ, كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتىر. ...كۇندەلىكتى ءومىر ىرعاعىمەن جۇمىس ۋاقىتى باستالعان سوڭ, «قازازوتتى» بەتكە العان مىڭعا تارتا جۇمىسشى زاۋىت اۋما­عىنا ەنىپ, ءوز جۇمىس ورىندارىنا, ارنا­يى تسەحتارعا تاراي باستادى. كوپ ۇزا­ماي قۇرال-جابدىقتارىن ىسكە قوسىپ, كەزەك­تى ءونىم دايىنداۋدىڭ قامىنا كىرىستى. الدا ۇلكەن جوسپار-جوبالار, مىندەتتەر تۇر. سىرت­قى نارىقتا باسەكەگە بەرىك بولۋ, ءونىم ساپاسى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارت­تى­رۋ, قاجەتتى ورىنداردى ونىممەن قامتا­ماسىز ەتۋ  – كاسىپورىنداعى ماقسات وسى. گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». ماڭعىستاۋ وبلىسى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن تالانت قۇسايىن.