جوشى ۇلىسىنىڭ اقشا اينالىمى

ويتكەنى بۇعان دەيىن ەۋرا­زيا­لىق اۋماق ءبىر اكىمشىلىك بىرلىككە با­عىنىپ كورمەگەن ەدى. بۇعان دەيىن ەۋرازيانىڭ ءاپايتوس دالاسى تەك تەكەتىرەس الاڭىنا اينالعان بولاتىن. اتاپ ايتار بولساق, كاتوليك, يۋدەي, حريس­تيان ءدىن وكىلدەرى تاراپىنان ريم پاپاسى قولداۋىمەن كرەسشىلەر جورىعى كۇللى قارت قۇرلىقتى قانعا بوياپ جاتسا, شىعىستا تاڭ جانە ءسۇن يمپەريالارى ءومىر ءسۇردى.  بىراق بۇل ۇلىستاردى بايلانىستىراتىن ساۋدا-ساتتىق نەمەسە مادەني الما­سۋلار ءالى تۇراقتى جولعا قو­يىل­­ماعان ەدى.

ەۋرازيالىق ءىرى مەملەكەت جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرىلۋىمەن ءحىىى عاسىردا باتىس پەن شىعىس اراسىندا ادام­زات تاريحىندا ال­عاش رەت تۇراق­تى ءارى قاۋىپسىز قا­تىناس ورناتا الدى. ناقتى ايتار بولساق, جوشى ۇلىسى ەۋرازيالىق ساۋدا-سات­تىق ءىسىن دۇنيەگە اكەلدى. ياعني قا­زىرگى تىلمەن ايتقاندا, جا­ھاندىق ينتە­گرا­تسيانىڭ ىرگەسى قالاندى. بۇل وقي­عانىڭ ارقاسىندا ەۋرازيالىق ساۋ­دا ەكونوميكا ىسىنە تىڭ سەرپىن تۋ­عى­زىپ, ازيا مەن ەۋروپا قۇرلىعىن تۇتاستىرعان بەيبىت ساۋدا اينالىمى جۇيەسى ومىرگە كەلدى. ءسويتىپ, ءحىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قالىپتاسقان اقشا اينالىمى ءحVىىى عاسىرعا دەيىن 500 جىل جالعاستى.

وسى ارالىقتا ەۋرازيالىق اۋماقتا ساۋدا كەرۋەن جولدارى اشىلىپ, سونىمەن قاتار مادەني الماسۋلار جۇرگىزىلدى. مىسالى, جوشىنىڭ ۇرپاعى موڭكە تەمىر حاننىڭ تۇسىندا ارنايى مورلەنگەن اسا اۋقىمدى تيىن-تەڭگەلەر سوعى­لىپ, اقشا اينالىمى ورىستەي ءتۇستى. بۇل مەتالل تيىن-تەڭگەلەر باتىس ەۋروپانىڭ بارلىق ەلدى مەكەنىندە قولدانىستا بولدى. ول تيىن-تەڭگەلەردىڭ التىن, كۇمىس, قولا تۇرلەرى اينالىمعا ەندى. سالماعى 6 داننيك, ياعني 1 مىسقال (1 مىسقال – 4,68 گر) بولدى.

جوعارىداعى ولشەم بىرلىگى ءار عاسىردا ارقيلى وزگەرىپ وتىردى. مىسالى, 1265-1266 جىلدارى قىرىمدا سوعىلعان تيىن-تەڭگەنىڭ سالماعى جارتى مىسقال (2,00 – 2,20) بولىپ كەلسە, ءحىىى عا­سىردىڭ سوڭىندا سوعىلعان تەڭگە­لەر سالماعى 1,45 گرامم ەكەن. جوشى ۇلىسىنىڭ ىدىراۋ كەزەڭىنە جاقىن 1400 جىلدارى سوعىلعان تيىن-تەڭگەلەر سالماعى يسلامنىڭ ءبىر ديرحامىنا سايكەس 1,1 گرامم مولشەرىندە توقتاتىلعان.

وسى كەزدەن باستاپ جوشى ۇلىسىنا ءتان تيىن-تەڭگەلەرگە يسلام ءدىنىنىڭ ىقپالى اسەر ەتىپ, تيىن-ديرحامنىڭ قاسبەتىنە اراب گرافيكاسىمەن بادىزدەلگەن ايات-دۇعا ماتىندەرى جازۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان ەكەن.

ۇلىس تاريحى مەن ورتاعاسىرلىق اقشا جاساۋ مادەنيەتىن زەرتتەۋ­شىلەردىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا, ول زاماندا مەتالل اقشا سوعاتىن نەگىزگى ءتورت ورتالىق بولعان. ولار: حورەزم, قىرىم, ساراي, بۇلعان قالالارى. بۇل ورتالىقتار جوشى بيلىگىنە دەيىن تەڭگە جاساۋمەن شۇعىلدانىپ كەلگەنى حاقىندا ايتا كەتكەنىمىز ءجون. بىراق كەيىن جوشى جانە ونىڭ مۇراگەرلەرى زامانىندا بۇل شەبەرحانالاردىڭ قىزمەتى كەڭەيىپ, كۇللى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى اقشا اينالىمىن تولىق يگەرە الدى.

ايتالىق, 1260 جىلدارى قىرىم ولكەسىنىڭ ازاك جانە تانا قالالارىندا سوعىلعان تەڭگەلەر قارا تەڭىز ارقىلى ورىستەگەن ساۋدا ءىسىنىڭ باستى ۆاليۋتاسىنا اينالسا, بۇل ءۇردىس ەكى عاسىر وتكەندە 1424 جىلى گيرەي حاننىڭ ءمورى باسىلىپ, تاتار-گەنۋيا جازۋى بار تيىنعا دەيىن جالعاستى. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, جوشى ۇلىسى كەزىندە قالىپتاسقان عالامدىق ساۋدا-ساتتىق ءھام اقشا اينالىمى جۇيەسى ءار جىلدارى بيلىك جۇرگىزگەن حاندار كەزىندە جاڭادان اقشا-تەڭگەلەر سوعىلىپ, ەۋرازيالىق اقشا اينالىمى جەتىلىپ وتىردى.