اەس: اپات بولادى دەپ الاڭداۋعا نەگىز جوق

الەمدە قانشا اەس بار؟

«الەمنىڭ بىرنەشە ەلىندە 61 637 مۆت قۋاتتى قۇرايتىن 59 رەاك­تور سالىنىپ جاتىر. قىتايدا – 25, ءۇن­دىستاندا – 7, تۇركيا, مىسىر جانە رەسەيدە – 4, ۇلىبريتانيا, كو­رەيا, جا­پونيا, ۋكراينا مەن بان­گلا­دەش­تىڭ اربىرىندە 2 رەاك­توردىڭ قۇ­­رىلىسى باستالعان. فرانتسيا, سلو­­ۆاكيا, برازيليا, ارگەنتينا, يران ەلى ءبىر-ءبىر رەاكتور سالۋدى قۇپ كورگەن», دەيدى ەنەرگەتيكا مي­نيسترلىگى اتوم ەنەرگەتيكاسى­ جانە ونەركاسىبى دەپارتامەنتى دي­رەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا مۇرسالوۆا.

بۇعان دەيىن ەڭ كوپ اتوم ەلەكتر ستانساسى اقش-تا سالىنعان. قازىر بۇل ەلدە اەس-ءتىڭ جۇرەگى سانالا­تىن 94 رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇر. قى­تاي مەن فرانتسيادا – 56, رە­سەي­دە – 36, وڭ­تۇستىك كورەيادا – 26, ءۇندىستاندا – 20, كانادادا – 19, ۋكراينادا – 15, جاپونيادا 12 رەاك­توردان قۋات ءوندىرىلىپ جا­تىر. جاپونيا 21, ءۇن­دىستان 4 رەاك­­توردى ۋاقىتشا توق­تاتىپ تۇر. ونىڭ ءوز سەبەبى بار. مۇن­دا­عى ايتپاعىمىز, وركەنيەتتى ەل­دەر­دەگى كەيبىر اەس قوعامدىق ورىننان, ءتىپتى جۇرت كۇندەلىكتى تا­ماقتاناتىن جەردەن 100-150 مەتر عانا قاشىقتا ورىن تەپكەن. ودان ات تو­نىن الا قاشقان پەندە جوق. ويت­كەنى اتوم بومباسى مەن بەيبىت ماق­ساتتاعى اتوم ونەركاسىبى – مۇل­دە بولەك باعىتتار.

«بايتاق» جاسىلدار پارتياسى­نىڭ اپپارات باسشىسى بەكبەرگەن كەرەيدىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى – شۇعىل ءارى سىندارلى شارانى تالاپ ەتەتىن ادامزاتتىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.

«ەلىمىز 2015 جىلى پاريج كە­لىسىمىنە قول قويدى. كەلىسىم بو­يىنشا كومىرتەك بەيتاراپتىعىنا قاراي ناقتى قادامدار جاساۋعا ءتيىس. بۇعان قالاي قول جەتكىزۋگە بو­لادى؟ تازا نولگە جەتۋ ءۇشىن جاھان­دىق تازا ەلەكتر ەنەرگيا­سىن ءوندىرۋ 7 ەسە ار­تۋى كەرەك. بۇكىل الەمدە Net Zero-عا قول جەتكىزۋ ءۇشىن 2050 جىل­عا دەيىنگى كەزەڭدە جان باسىنا شاق­قاندا 200 كۆت/ساعاتتان استام تازا ەلەكتر ەنەرگياسىن جىل سا­يىن قوسىپ وتىرۋ قاجەت. ال اتوم ەنەرگياسى ءوزىن ەكولوگيالىق تازا جانە تۇراقتى ءوندىرىس نەگىزى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى», دەيدى ب.كەرەي.

جاھاندىق دەڭگەيدەگى زەرتتەۋلەر جاسالادى

قازىر اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. وعان كۋر­چا­توۆ­­تاعى ۇلتتىق يادرولىق ور­تالىق (ۇياو) قىزمەتىمەن تولىق تانىسقاندا كوز جەتتى.

«بىزدەگى باستى قۇزىرەتتىڭ ءبىرى – كەلەشەكتە جانە قازىر پايدالانىلاتىن يادرولىق ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارت­تىرۋ جۇمىسى. بۇگىندە ۇياو جىلۋ نەيتروندارىنداعى جەڭىل سۋلى يادرولىق رەاكتورلارداعى اۋىر اپاتتى باسقارۋ پروتسەدۋراسىن جەتىلدىرۋدە بىرەگەي زەرتتەۋ­لەر كەشەنىن ويداعىداي جۇرگىزدى. وسى كەزدە ونىڭ ۇلەسى الەمدە قول­دانىلاتىن رەاكتوردىڭ بار­لىق ءتۇرىنىڭ 80%-دان استامىن قۇرايدى. جاپوندىق سەرىكتەسىمىز – «Toshiba Cor­poration» مەن «Marubeni Utility Services» كومپانيالارىمەن بىر­لەسىپ بىرنەشە ءىرى عىلىمي زەرت­تەۋ جوباسى ىسكە اسىرىلدى. بۇل زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى جاپونيا­نىڭ قولدانى­لىپ جۇرگەن جانە جو­بالانىپ جاتقان رەاكتورلارىندا ناقتى قولدانىس تاپتى», دەيدى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ.

ورتالىقتىڭ زەرتتەۋىندە سۇيىق مە­تالل سالقىنداتقىشى بار شاپ­شاڭ نەيتروندارداعى كەلەشەكتەگى IV بۋىن رەاكتو­رىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگى بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار ەرەكشە ورىن الادى. جاپونيانىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى اگەنتتىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن كوپجىلدىق «EAGLE» حا­لىق­ارالىق زەرتتەۋ باعدارلاما­سى­نىڭ ەكسپەريمەنتتىك بولىگى ءساتتى اياق­تالعان. وسىدان 5 جىل بۇرىن ۇياو فرانتسيانىڭ اتوم ەنەرگەتي­كاسى جانە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى جونىندەگى كوميسسارياتىمەن (CEA) SAIGA جوباسى بويىنشا كەلى­سىم­شارتتى ىسكە اسىرۋعا كى­رىستى. ونىڭ ماقساتى – جىلۋ تاسى­عىش شى­عىنى سالدارىنان بولعان اپات جاع­دايىندا جوبالاناتىن شاپ­شاڭ نەي­تروندارداعى IV بۋىن «ASTRID» رەاكتورىنىڭ وتىن جيناعىنىڭ جاي-كۇيىن زەرتتەۋ. ءۇش جىل ىلگەرى رە­سەيلىك برەست-ود-300 شاپشاڭ نەي­تروندارداعى جاڭا رەاكتوردىڭ ين­نوۆاتسيالىق ارالاس نيتريدتىك ۋران-پلۋتوني وتىنىن (انۋپ) رەاك­تورلىق سىناۋ باعدارلاماسى ءساتتى ورىندالدى.

ارنايى كريتەريلەر قالىپتاستى

ورتالىقتىڭ 30 جىل بويى جۇر­گىزىپ كەلە جاتقان عالامات عىلىمي مەحناتى مەن تولاعاي تابىسىن ەل-جۇرت جاقسى بىلمەيدى.

«بۇگىندە ۇياو ەلدە اەس قۇ­رى­لىسىنا دايىندىققا عى­لى­مي-تەحنيكالىق قولداۋ كور­سەتۋ­دى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل باعىتتا ءبىز­دىڭ كاسىپورىن نەگىزگى قاتىسۋشى­لار­دىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن جۇ­مىستار مەن زەرت­تەۋلەردىڭ ۇلكەن كولەمىن ورىندادى. زەرتتەۋلەردە اەس ورنالاستىرۋدا باسىمدىق بەرىلگەن اۋداندار كورسەتىلدى. ول – ال­ما­تى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدا­نىنداعى ۇلكەن كەنتى جانە اباي وڭىرىندەگى كۋرچاتوۆ قالاسى. قازاقستان جاعدايىندا سالۋعا ار­نالعان رەاكتور قوندىرعىسىنىڭ وڭتايلى ءتۇرى انىقتالدى. اەس قاۋىپ­سىزدىگىنىڭ قاجەتتى اسپەكتىلە­رى قارالدى, قولدا بار جانە قا­جەت ەتى­لە­تىن ينفراقۇرىلىمعا, راديواك­تيۆتى قالدىقتارمەن جانە پايدالا­نىلعان يادرولىق وتىنمەن جۇمىس ىستەۋگە, قۇرى­لىستىڭ ىقتيمال سحەمالارىنا, جوبانى باسقارۋ جانە تاعى باسقا كوپتەگەن ماسەلەگە تالداۋ جاسالدى», دەدى باس ديرەكتور.

وتاندىق جەتەكشى يادرولىق فيزيكتەر بولاشاق اتوم ەلەكتر ستانساسى رەاكتورلارىنىڭ كري­تەري­لەرىن قالىپتاستىرىپ بولدى.

«بىرىنشىدەن, رەاكتور ەتالون­دىق بولۋى كەرەك. ياعني بۇرىن­نان قۇراستىرىلعان ۇلگىسى جانە وڭ تاجى­ريبەسى بار وپەراتسيا. ەكىنشىدەن, قاراستىرىلعان رەاكتور نەگىزىندەگى اتوم ەلەكتر ستانساسى III نەمەسە III+ ۇرپاعىنا تيەسىلى بولۋى شارت. ۇشىنشىدەن, رەاكتور ەكى كونتۋرلى, سۋ-سۋ تەرميالىق نەيتروندى رەاك­تور بولعانى ءلازىم. ويتكەنى ول الەمدەگى ەڭ كەڭ تارالعان جانە جاق­سى دالەلدەنگەن. تورتىنشىدەن, رەاك­تور قوندىرعىسىنىڭ قۋات دياپا­زونى 1 000–1 400 مۆت دياپازونىندا بولۋى كەرەك», دەدى ە.باتىربەكوۆ.

زەرتتەۋ رەاكتورلارىن كونۆەرسيالاۋ ماڭىزدى

بۇگىندە ورتالىقتا يادرولىق قاۋىپتى ازايتۋ جونىندەگى الەمدىك باستاما شەڭبەرىندە زەرتتەۋ رەاكتورلارىن تومەن بايىتىلعان وتىنعا كونۆەرسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ماقسات – جوعارى بايىتىلعان ۋراننىڭ (جبۋ) جي­ناقتالعان قورىن جويۋ جانە زەرت­تەۋ رەاكتورلارىن تومەن بايى­تىل­عان ۋران (تبۋ) وتىنىنا اۋىس­تىرۋ ارقىلى يادرولىق ماتەريال­داردى تاراتپاۋ. بىلتىر مامىر ايىندا ۇلتتىق يادرولىق ور­تالى­عىنىڭ يۆگ.1م زەرتتەۋ رەاك­تو­رىن كونۆەرسيالاۋ جانە بار­لىق رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتى رە­سىم­دەۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن تبۋ وتىنىمەن جۇمىس ىستەي باس­تا­دى. رەاكتور بەرىلگەن قۋات دەڭ­گەيىنە شىعارىلدى, رەاكتور قون­دىرعىسىنىڭ بارلىق جۇيەسى شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەدى.

بۇل يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋ ىسىندەگى ەلىمىزدىڭ كەزەكتى ماڭىزدى جەتىستىگى دەيدى ماماندار. جوبا – قازاقستان مەن اقش-تىڭ جبۋ-دى پايدالانۋدى ازايتۋ جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن جاساۋدا پايدالانىلۋى مۇمكىن بولىنەتىن يادرولىق ما­تەريالداردىڭ زاڭسىز تارالۋ قاۋ­پىن ازايتۋ جونىندەگى بىرلەسكەن كۇش-جى­گەرىنىڭ ءبىر بولىگى.

ۇياو اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قويانباەۆتىڭ پايىمىنشا, اەس پەن اتوم قارۋىن سالىستىرۋعا مۇلدە بولمايدى.

«بىزدە سالۋعا قاراستىرىلعان رەاكتورلار – ءىىى جانە ءىىى+ بۋىندى, زاماناۋي, رەفەرەنتتى رەاكتورلار. بۇل رەاكتورلار اەس تاريحىندا بولعان بارلىق كەمشىلىك پەن اپاتتىق جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ جوبالانعان. وعان قوسا تەرەڭ ەشەلوندالعان قورعانىس جۇيە­لەرىنە يە. عىلىمي دالەلگە جۇگىن­سەك, ءىىى+ بۋىنداعى رەاكتورلار­دا اۋىر اپاتتىڭ بولۋ ىقتي­مال­دى­لىعى – 10 ملن, جىلىنا 1 وقي­عا», دەيدى مامان.