مينەرالدى رەسۋرستار ەل ەكونوميكاسىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى, سەبەبى حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بىرقاتار سالالارى مەن وتىن-ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ دامۋىندا اتالمىش رەسۋرستاردىڭ الار ورنى ايرىقشا. ماڭعىستاۋ وبلىسى مينەرالدى-شيكىزات كوزدەرىنىڭ ورنالاسۋى جاعىنان رەسپۋبليكا بويىنشا ايتۋلى ۇلەسكە يە, اتاپ ايتساق, وبلىس اۋماعىندا رەسپۋبليكادا وندىرىلەتىن مۇناي قورلارىنىڭ 14%-ى, ال تابيعي گازدىڭ 11%-ى شوعىرلانعان.
جەتىبايدان مۇناي اتقىلاعان تاريحي ساتتەن باستاپ قازىنا قاينارى اتانعان ماڭعىستاۋ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا مۇناي-گاز سالاسىندا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا ءوڭىردىڭ مۇناي جانە گاز سالاسىن دامىتۋ اياسىندا يگەرىلىپ جاتقان كەن ورىندارىندا كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋ دەڭگەيىن قارقىندى دامىتۋ جانە ۇستاپ تۇرۋ, كونسەرۆاتسيادا تۇرعان جاڭا كەن ورىندارىن يگەرۋ, كەن ورنى دارەجەسى بەرىلمەگەن, بىراق ءونىمى بار ەكەندىگى بەلگىلى بولعان الاڭداردا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ, سەيسميكالىق بارلاۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە دايىندالعان گەولوگيالىق قۇرىلىمداردى بارلاۋ- بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ سىندى باعىتتار باسىمدىققا يە.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ رەسپۋبليكانىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنىڭ الدىندا بىرقاتار ماسەلەلەر قويىپ, گەولوگيا سالاسىن قارقىندى تۇردە دامىتۋ قاجەتتىگىن تاپسىردى. وتكەن بەس جىلدا گەولوگيالىق بارلاۋ جوبالارىنا 40 ميلليارد تەڭگە بولىنسە, كەلەسى بەس جىلدا ودان 3 ەسە كوپ, ياعني 120 ميلليارد تەڭگە بولىنبەك.
سالانى دامىتۋ دەگەندە الدىمەن قولعا الىناتىن ىستەر – گەولوگياعا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, مۇنايدى شىعارۋ كوەففيتسيەنتىن كوتەرۋ, تەرەڭ قاباتتارعا بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. 2013 جىلى قىركۇيەك ايىندا اتىراۋ قالاسىندا وتكەن قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ايماقارالىق قىزمەتتەستىگىنىڭ II فورۋمىندا ن.نازارباەۆ پەن ۆ.پۋتين «ەۋرازيا جوباسىن» ىسكە قوستى. وسى ساتتە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆ ەكى ەل بوپ بىرلەسە جۇزەگە اسىراتىن جوبا بارىسىندا كاسپي ماڭى ويپاتىنىڭ تەرەڭ قاباتتارىنىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمدارى مەن گەوحيمياسىنىڭ جەتە زەرتتەلەتىندىگىنە توقتالىپ, جاڭا كومىرسۋتەكتى كەن ورىندارىنىڭ اشىلىپ, حالىقارالىق ءىرى مۇناي كومپانيالارىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىندىعىن جەتكىزگەن بولاتىن. قازىر بىزدە «ەۋرازيا» جوباسى جانىنان جۇمىس توبى قۇرىلدى, ول وسى جوبانى ىسكە اسىرۋ جوباسىن جاساقتاۋ ۇستىندە. ونىڭ ماقساتى كاسپي بويى ويپاتىنىڭ تەرەڭ قاباتتارىن زەرتتەۋ بولىپ تابىلادى. ۇكىمەتارالىق كەڭەستە ول جەرلەرگە بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگى ايتىلعان بولاتىن.
جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىمەن قازىر ەلىمىزدىڭ گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتى اينالىسىپ كەلەدى. كوميتەت توراعاسى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ب.نۇراباەۆ ماڭعىستاۋ وبلىسىنا كەلىپ, وڭىردە قىزمەت ەتەتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيالار وكىلدەرىمەن كەزدەستى.
گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىندا ماماندار ماسەلەسى وتە وزەكتى, وتكىر كۇيدە تۇر. ينۆەستيتسيالار ءجانە دامۋ مينيسترلىگى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن, اتاپ ايتقاندا, تاۋ-كەن ينجەنەرلەرىن, گيدروگەولوگتاردى جانە گەولوگيا سالاسىنىڭ باسقا دا كوپتەگەن ماماندىقتارى بويىنشا مامانداردى دايىنداۋ جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويدى. جىل سايىن تمد مەملەكەتتەرى اۋماعىندا جاس گەولوگتاردىڭ وليمپياداسى وتكىزىلىپ تۇرادى, ال رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە مۇنداي وليمپيادا العاش رەت وتكىزىلدى. مۇنداي وليمپيادالار مەن سلەتتەردىڭ ماقساتى – گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنىڭ ماماندارىن مەكتەپ پارتاسىنان باستاپ دايىنداۋ. مۇنداي ۇندەۋ بارلىق جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا جولدانسا دا, ولاردىڭ تاراپىنان بەلسەندىلىك, اسىرەسە, مۇناي-گاز سالاسىنداعى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردان بايقالماي وتىر. 90-جىلدارى كوپتەگەن ماماندار – ينجەنەرلەر, گەولوگتار باسقا سالالارعا جۇمىسقا كەتتى. بىزگە دايىن كاسىبي ماماندار قاجەت. ب.نۇراباەۆ گەولوگتاردى وقىتۋ ۇردىسىندەگى تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلەنى ايتىپ كەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن كاسىپورىندار ستۋدەنتتەرگە تاجىريبەدەن وتۋگە مۇمكىندىك بەرۋدەن باس تارتىپ وتىر. ال ونسىز ساۋاتتى, بىلىكتى ماماندى دايارلاۋ مۇمكىن ەمەس. گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى كومپانيالاردىڭ تاجىريبە وتۋگە قابىلداۋ مىندەتتىلىگى زاڭنامالار دەڭگەيىندە بەكىتىلەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, عىلىم گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىندا شەشۋشى رولدەردىڭ ءبىرىن اتقارۋى ءتيىس. وسى كەزگە دەيىن ول اسىرەسە, مۇناي-گاز سالاسىندا وتە باياۋ دامىدى. عىلىمي جۇمىستار مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن بولادى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا كونە كەن ورىندارىن پايدالانۋ قازىر سوڭعى ساتىسىندا تۇر. «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق باس ديرەكتورى سۋن سينيۋن جانە باس ديرەكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.يمانباەۆ جاقىن كەزەڭدەردە وندىرىلەتىن مۇناي-گاز قورلارىنىڭ ازاياتىندىعى تۋرالى ايتىپ, مۇناي ءوندىرۋدى كوبەيتۋگە پالەوزوي قاباتتارىن جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ جەتە زەرتتەۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولاتىندىعىن ايتتى.
قازىرگى تاڭدا سالا الدىندا «ماڭعىستاۋ وبلىسىندا مۇناي شيكىزاتى قورلارىن ءوندىرۋدى قالاي كوبەيتۋگە بولادى؟» دەگەن ماسەلە تۇر. ماڭعىستاۋ وبلىستىق گەولوگيا ينسپەكتسياسى ماماندارىنىڭ بەلسەندى جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتى مەن «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق اراسىندا «ءوزارا بىرلەسىپ قىزمەت ىستەۋ» تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى, وندا 2015-2018 جىلدارى, نەگىزىنەن قاراقيا اۋدانىندا ورنالاسقان 21 قۇرىلىمدا ىزدەستىرۋ-بارلاۋ جۇمىستارى قارالعان.
وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ءبىز مۇناي ءوندىرۋدىڭ قازىرگى دەڭگەيىن ساقتاپ قالامىز جانە الداعى ۋاقىتتا كومپانيا بويىنشا مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا قول جەتكىزەمىز دەپ ويلايمىز, ەڭ باستىسى, جەرگىلىكتى مامانداردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى شەشىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ عىلىمي تۇرعىدان قاراستىرىلۋى ءتيىس, سەبەبى بۇل مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالار ءۇشىن وتە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. وسى ماقساتتا اقتاۋ قالاسىندا رەسەي فەدەراتسياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عالىمدارىنان قۇرالعان بىرلەسكەن كاسىپورىن تىركەلدى. بولاشاقتا ولار وبلىس اۋماعىندا جاڭا ميكرولەپتوندىق تەحنولوگيانى پايدالانا وتىرىپ جەدەلدەتىلگەن گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە اتسالىسادى جانە مۇنايدى شىعارۋ كوەففيتسيەنتىن كوتەرۋ ماسەلەلەرىمەن دە اينالىساتىن بولادى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىنا ساپارىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ وڭىردە كومىرسۋتەكتەن باسقا, ۋران, تەمىر, مىس, مارگانەتس, تسەليستين, باريت, مينەرالدى تۇزدار سىندى پايدالى قازبالاردى تەزدەتىپ بارلاۋدى ۇسىندى. ۇكىمەتتىڭ 2012 جىلى 13 تامىزدا بەكىتىلگەن ەلدىڭ 2015-2019 جج. گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ باعىتى مەن وسى سالانىڭ دامۋ تۇجىرىمداماسى بويىنشا الدىڭعى كەزەكتە ءتۇستى مەتالداردى, التىندى, سيرەك كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەردى كوبىرەك ىزدەۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا گەولوگيالىق ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋ, سالاداعى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋ دا قامتىلعان.
«ماڭعىستاۋمۇنايگاز», «وزەنمۇنايگاز» ۇجىمدارى مەن باسقا دا كومپانيالار قازىر جاڭا كەن ورىندارىن تابۋ ارقىلى ءونىمدى كوبەيتۋ باعىتىن ۇستانۋدا. وسىعان دەيىن ماڭعىستاۋدا تەمىر, مىس, مارگانەتس, باريت, تسەليستين, قوڭىر كومىر, فوسفوريت, ت.ب. كەن ورىندارى تابىلعان. قازىر سولارعا شەتەل ينۆەستورلارىن تارتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. كەلەشەكتە بۇل كەن ورىندارىن يگەرۋمەن قاتار, بارلاۋ, كەن قورىن ەسەپتەۋ, تاعى باسقا جۇمىستار جۇرگىزىلەتىن بولادى. ن.نازارباەۆتىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرماسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ ءىس جۇرگىزەتىن بولامىز. وندا بارلاۋعا جەر بەرۋ قۇقىعىنىڭ جۇيەسىن تۇبىرىمەن وزگەرتىپ, كەن ورىندارىن ءجونسىز ساۋداعا سالۋدان قورعاۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. شەتەلدىكتەرمەن شارت جاساسقان كەزدە بولاشاقتا ەكونوميكامىزعا, ەكولوگيامىزعا نۇقسان كەلمەۋ جاعىن قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت. زاڭ بويىنشا ينۆەستورلارعا ون جىل بويى كتس-دان جانە جەر سالىقتارىنان, سەگىز جىلعا م ۇلىك سالىعىن تولەۋدەن بوساتىلۋ جەڭىلدىكتەرى جاسالعان. نىسان پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن ينۆەستوردىڭ وعان نەگىزگى شىعىنىنىڭ 30 پايىزىن مەملەكەت قايتارادى. ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر قازىردىڭ وزىندە ماڭعىستاۋدا رۋدالىق قازبالار يگەرۋگە ىنتالى ينۆەستورلار قاتارىن كوبەيتتى. «Caspian Salt» كومپانياسى مالايزيا, پولشا ينۆەستورلارىمەن بىرگە مينەرالدى تۇزداردى يگەرۋمەن اينالىسپاق. ناتيجەسىندە وڭىردە جاڭا گاللۋرگيالىق جانە سودا شىعاراتىن ءوندىرىس اشىلادى دەپ وتىرمىز.
وبلىس حالقىنىڭ ۇلكەن پايىزىنىڭ كۇنكورىسى وسى مۇناي-گاز سالاسىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان جاڭا كەن ورىندارىن اشۋ, بولماسا يگەرىلىپ جاتقان كەن ورىندارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مۇناي-گاز كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى ءۇشىن دە, گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ وبلىستىق ينسپەكتسياسى ءۇشىن دە شەشۋىن تابۋى ءتيىس كەلەلى ماسەلەلەر بولىپ تابىلادى. وسى باعىتتا ايانباي ەڭبەك ەتۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ءبىز ءۇشىن ەڭ باستى ماقسات.
قوساي شاڭىتباي,
ماڭعىستاۋ وبلىستىق گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ ينسپەكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى.