ابىكەي كۇيشى دەگەندى ەستۋىمىز عانا بار-تىن. بىلمەيمىن ايتەۋىر ابىكەي دەسە, جادىمىزدا كۇيشى دەگەن ءسوز جاڭعىرادى. عالامتوردى اقتارساڭىز, از عانا مالىمەت ۇشىراسادى. تولىمدى اقپارات جوق. ۋيكيپەديادا كۇيشى ەكەنى, جالعىز كۇيى قالعانى تۋرالى مالىمەت بار. قوبىزشىلار تۋرالى ماتەريالداردا ابىكەي ءجونى بىرەسە يسا ۇلى, بىرەسە توقتامىس ۇلى بولىپ شىعادى.
اتاقتى قوبىزشى تۋرالى جان-جاقتى بولماسا دا, ءبىرسىپىرا مالىمەتتى ءبىز جاڭاارقالىق اقساقال, ەسكى ءسوزدىڭ بىلگىرى, مارقۇم ءالىپ جايلىبايدىڭ ء«الىپ الەمى» اتتى كىتابىنان كەزدەستىردىك. ونى جالپىعا جاريالاماساق, كۇنا بولار دەدىك. كوكىرەگى كومبە ءالىپ اقساقال جازباسىندا ابىكەي كۇيشىنىڭ ومىرىنەن سىر شەرتىپ قانا قويماي, سوڭىندا قالعان تۋىندىسىنىڭ قاۋاشاعىن جارىپ, وزەگىن ۇسىنعانداي مىناداي اڭگىمە وربىتەدى. ءبىر قىزىعى, بۇل كىسى كۇيشىنىڭ ەسىمىن ابىكەي دەمەي, ابەكەي دەپ جازىپتى.
«جاڭاارقا, نۇرا وڭىرىندە ابەكەيدىڭ كوزىن كورگەن كونەكوزدەر ونىڭ تاڭدى تاڭعا ۇراتىن ءىرى كۇيشى بولعانىن, قىلقوبىزعا تالاي اۋەزدى اۋەندەردى سالىپ, كۇي تولعاعانىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى:
– ابەكەي مەن ەسىمدى ءبىلىپ, اڭگىمەنى تولىق تۇسىنەتىن كەزىمدە قايتىس بولدى, – دەپ باستاۋشى ەدى ءسوزىن قۇلجامبەك اقساقال. ابەكەي – الكە قازىنىڭ نەمەرەسى. الكەدەن يسا, مۇسا, توقتامىس تۋادى. يسادان ابەكەي, مۇسادان سىزدىق تۋادى. ال توقاڭنىڭ بالالارى كوپ بولدى. ابەكەڭ قارتايعاندا 1916 جىلى بالاسى قالي, قىزى جىبەك, سوڭىندا ايەلى دە قايتىس بولىپ, سىزدەكەڭ ۇيىندە قالدى. بىردە اۋىلعا تۇركىستاننان مۇساحان يشان كەلدى. ابەكەڭە كوڭىل ايتۋعا بارعانداعى اڭگىمەلەرىن ەستىپ وتىردىم. ادەتتەگى كوڭىل ايتۋ مەن قۇران وقۋ بىتكەن سوڭ, ابەكەڭ سوزگە ارالاسىپ:
– يا, يشان, سەن كەلىپ-كەتكەننەن بەرى وسىنداي-وسىنداي وقيعالار بولىپ جاتىر, اللانىڭ ىسىنە ريزالىق, ءوز بەرگەنىن ءوزى الادى. ءوزىڭ بىلەسىڭ, قوبىزدى بالاما بەرىپ, ەندى قولعا الماۋعا انت ەتىپ, قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋگە كوشكەن ەدىم عوي. مىنا تۇرعان قوبىز – ىقىلاستىڭ قوبىزى. ىقاڭ مەنىڭ بالالارىما قوبىز دارىمادى, كوگەندى اينالدىرار ءتۇرى بار, وسى قوبىزدى كەلەسى ۇرپاققا اپاراتىن سەن بولارسىڭ, – دەپ مەنىڭ بالاما بەرگەن ەدى عوي دەگەندە يشان: – ءسىز شەرلى ادامسىز, ەرتەلى-كەش قوبىزدى ەرمەك ەتۋىڭىزگە بولادى, – دەدى. سول جولى يشاننىڭ باتاسىن العان ابەكەڭ جان سەرىگى قارا قوبىزدى قولعا قايتا الدى.
ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ءبىر كۇندەرى ابەكەڭ جول جۇرەتىن بولدى. اتىن ەرتتەپ, جولسەرىگى ءبارىن دايىنداپ بولعاندا, سىزدەكەڭ كەلىپ: – وسى قارتايعاندا قايدا باراسىڭ, دالادا ءولىپ قالاسىڭ, ۇياتقا قالامىز عوي, بىلگەنىڭدى كوبجانعا ۇيرەتىپ ۇيدە وتىرمايسىڭ با؟ – دەدى (كوبجان – ابەكەيگە تۋىس, ءىرى كۇيشى بولعان ادام).
– ە-ە-ە, سىزدىق-اۋ, كوبجاندا اۋەن ۇعاتىن قۇلاق بولعانىمەن, قوبىزعا كەلەتىن تۇياق جوق. ەگەر يەسىن تاۋىپ مەن ۇستاتىپ كەتپەسەم, باقسىنىڭ نار قوبىزى بولماسا, ساز قوبىز بۇل ارقادا يەسىز قالعالى تۇرعان جوق پا, – دەدى دە اتقا قوندى.
سول كەتكەننەن ابەكەڭ اقتاۋ, ورتاۋ, اقوي, سارىتاۋ, توعىزقۇدىق, نە كەرەك, سوناۋ ەرتىس بويىنا دەيىن بارىپ, بەلگىلى اۋىلداردى ارالاپ, قايتقاندا نۇرا بويىنداعى ەلدى ءسۇزىپ ءوتىپ, قۇلانوتپەستى قۋالاي كەلىپ, قورعالجىڭداعى اۋپىكتىڭ اۋلىنا تۇسكەندە, ىزدەگەنى تابىلادى. ول شاكىرت بالا قازاقتىڭ بولاشاق ۇلكەن قوبىزشىسى داۋلەت مىقتىباەۆ بولاتىن.
...ءيا, ابەكەڭ سودان اۋلىندا ءبىر جىل جاتىپ, داۋلەتكە قوبىز ۇيرەتەدى. قوبىزدى شاكىرت بالا مەڭگەرىپ, كۇيلەردى ءوز بەتىمەن تارتاتىن بولعان كەزدە ابەكەڭ شاكىرتىنە جاڭا ءبىر كۇي ۇيرەتىپتى. داۋلەت وسى كۇيدى تارتىپ ۇيرەنگەندە: – بۇل كۇيدىڭ اتى «جالعىز اياق». قوبىزدى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان كەلەسى زامانعا جەتكىزەتىن سەن جالعىز اياق جول بولدىڭ, وسى كۇيدى ساعان ارنادىم, – دەگەن ەكەن.
سودان ەلگە قايتار كەز كەلگەندە اۋپىك بالاسىنا قوبىز ۇيرەتكەن ابەكەيگە ات مىنگىزىپ, العىسىن ايتىپتى», دەپ قايىرادى ءالىپ اقساقال جازباسىن.
بۇل جەردە ءبىز ءبىر نارسەگە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋدى ءجون كورەمىز. ونەرتانۋشىلارعا كۇيدى زەرتتەۋشىلەرگە قۇلاققاعىس. ابىكەي داۋلەت مىقتىباەۆقا ارناپ قالدىردى دەگەن «جالعىز اياق» كۇيىن كەيبىر ورىنداۋشىلار تەلەارنالارعا ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ كۇيى رەتىندە تاراتىپ, جازدىرىپتى. ول جونىندە داۋلەت مىقتىباەۆ نە دەدى ەكەن كەزىندە؟ ول كىسى «جالعىز اياقتى» تاسپاعا كىمنىڭ كۇيى دەپ جازىپ قالدىرعانىن ءبىلۋ كەرەك شىعار مۇمكىن. الدە الگىندەي اتاۋلى كۇي ىقىلاستا دا, ابىكەيدە دە بار ما ەكەن؟ بۇل الداعى ۋاقىتتا كۇيتانۋشىلار توقتالار تاقىرىپ دەپ بىلەمىز.