جاھاندىق جىلىنۋ جايىلىمداردى توزدىرىپ بارادى

الەم كليماتتىڭ دەگەنىنە كونۋگە ءماجبۇر

بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەردىڭ «اماندىعى» ماسەلەسى, اسىرەسە جايىلىمداردىڭ جوعا­رى ساپالى بولۋى ماڭىزدى مەم­لەكەتتىك شەشىمدەردەن بولەك, حالى­ق­ارالىق ساياساتتا دا ءتيىمدى ۇسىنىسپەن شىعۋعا ماجبۇرلەپ وتىر.

بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءسوز بولعان ىرگەلى الەمدىك جيىنداردا دا, جە­كەلەگەن مەملەكەت باسشىلارىمەن كەزدەسكەندە دە كليماتتىق وز­گەرىستەرگە قاتىستى ماسەلەنى ءجيى ايتىپ ءجۇر. اسىرەسە بىلتىرعى 1 جەلتوقساندا دۋبايدا وتكەن كليمات جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك سامميتتە ءسوز سويلەپ, بۇگىندە جەر شارىنداعى حالىقتىڭ تەڭ جار­تىسى كليماتتىڭ وزگەرۋى جوعا­رى دارەجەدە اسەر ەتەتىن وڭىر­لەر­دە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

«حالىقارالىق قوعامداستىق كليمات باعى­تىنداعى باعدارلامالارعا بولى­نە­تىن قارجى كولەمىن ۇلعايتۋعا قاتىستى ءوز مىندەتتەمەلەرىن كۇشەيتەدى دەپ ۇمىت­تە­نەمىز. بىراق قارجىلاندىرۋ – تەك كەدەر­گىلەردىڭ باسى عانا. 2050 جىلعا قاراي جاھاندىق تەمپەراتۋرانىڭ 1,5 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلۋىن شەكتەي العا­نى­مىزبەن, ورتالىق ازيا ەلدەرى ءبارىبىر تەمپەراتۋرانىڭ 2,5 گرادۋسقا دەيىن جوعارىلاۋ ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەلەدى. بۇل سۋ تاپشىلىعىنا, قاتتى ىستىققا, شولگە جانە ەكسترەمالدى گيدرولوگيالىق قۇبىلىستارعا اكەپ سوقتىرادى. سوندىقتان مۇنداي قيىن جاعدايدان قاشىپ قۇتىلا المايمىز جانە وعان بەيىمدەلۋگە ءماج­بۇرمىز», دەدى پرەزيدەنت.

مونيتورينگ قورىتىندىسى ءماز ەمەس

الەم كارتاسىندا توعىزىنشى تەرريتوريانى الاتىن ەلىمىزدىڭ اۋىل­شارۋاشىلىق جەرلەرى حالىقارالىق رەيتينگتە التىنشى ورىندا تۇر. دەگەن­مەن جەر ساپاسى مەن ونىمدىلىك, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جاعىنان كەرى تارتىپ تۇرعان فاكتورلار دا جوق ەمەس. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىز جايىلىمداردىڭ قولايلىعى جونىنەن كوشباسشىلىق ورىنداردىڭ شاڭىنا دا ىلەسە الماي كەلەدى.

بۇعان پايدالانىلاتىن جەرلەردىڭ ساپاسىنىڭ جىل وتكەن سايىن تومەندەۋى, ولاردىڭ توزۋ دەڭگەيى, شولەيتتەنۋ, شابىن­دىقتاردىڭ تومەن ونىمدىلىگى جانە ت.ب. فاكتورلار سەبەپ بولىپ وتىر. مۇنداي قورىتىندىنى جاقىندا Energyprom.kz مونيتورينگ اگەنتتىگى جاريالادى.

اگەنتتىك «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى» اق جۇرگىزگەن عارىشتىق مونيتورينگ دەرەكتەرىن العا تارتىپ وتىر. ياعني زەرتتەۋ قور­تىن­دىسىنا زەر سالساق, 2023 جىلى ەلىمىزدەگى بارلىق جايىلىمدىق جەرلەردىڭ 87,2%-ى ناشار جانە وتە ناشار جاعدايدا ەكەن. ءتىپتى كەي ايماقتاردا وسىمدىك مۇلدە جوق. قىسقاسى, 80,8 ميلليون گەكتار جەر كولەمىنىڭ 70,5 ميلليون گەكتارى ناشار كۇيدە جاتىر. بۇل تسيفرلار ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى ستراتەگيالىق جوس­پار­لاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ تاجىريبەلىك ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىنەن الىندى.

جالپى, اتالعان مونيتورينگ بارىسىندا ەلىمىز ايماقتارىنىڭ باسىم بو­لى­­گىن­دە جايىلىمداردىڭ ساپاسى قانا­عات­­تانارلىقسىز جاعدايدا ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. اسىرەسە ەڭ ناشار جاعداي ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قالىپتاسقان. انىقتاپ ايتساق, ايماقتىڭ بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ 99,4%-ى ناشار كۇيدە. بۇل دەگەنىمىز مۇندا مال شار­ۋا­­شىلىعىن دامىتۋ مۇمكىندىگى وتە تومەن دەگەن ءسوز.

اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى تولەۋتاي راحىم­بەكوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ءبىراز وڭىردەگى فەرمەرلەر جايىلىمنىڭ «كەدەيلىگىنەن» مالدىڭ قىزىعىن كورە الماي وتىر. نەگىزى جەردىڭ توزۋى, شابىندىقتاردىڭ تومەن ونىمدىلىگى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. ەكس-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, الداعى جىلدارى احۋال ودان ءارى كۇر­دە­لەن­ۋى بەك مۇمكىن. ياعني قۇرعاق­شى­لىق قاۋپى ارتادى دەگەن ءسوز.

«دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىم الداعى 20-30 جىلدا ەل اۋماعىنداعى كليماتتىڭ وزگەرۋ ۇدەرىسى ۇدەي تۇسەتىنىن بولجاپ وتىر. ياعني جەردىڭ دەگراداتسيا­سىنا جانە شولەيتتەنۋگە ىقپال ەتەتىن قۇرعاقشىلىق قاۋپى ارتپاق. قازىر­دىڭ وزىندە قازاقستان جەرىنىڭ 70%-عا جۋى­عى­نا قۇرعاقشىلىق قاۋپى ءتونىپ تۇر. ودان بولەك, ەل حالقىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى توزعان جەرلەردە تۇرىپ جاتىر», دەيدى ت.راحىمبەكوۆ.

بيىلعى اقپان ايىندا جايىلىمدىق جەرلەردى پايدالانۋدى رەتتەيتىن ارنايى زاڭ قابىلداندى. ول مال جايۋعا ارنالعان جەر تاپشىلىعى ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان.

ەگەر بۇرىن مال ۇستاۋشى جايىلىم­داعى جۇكتەمەنى كەم دەگەندە 20 پايىزعا قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتەلسە, قازىر بۇل كورسەتكىش 50 پايىزعا دەيىن ارتتى. وتكەن جىلى جەردىڭ توزۋ پروبلەمالارىن شەشۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە «گيپروسەم» رمك جەكە ينستيتۋتى قۇرىلعان. بۇل قىزمەتتىڭ ماماندارى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى تۋرالى دەرەكتەردى تسيفرلاۋمەن عانا ەمەس, ولاردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋمەن دە اينالىسادى. وتكەن جىلى پايدالانىمداعى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ 77 پا­يىزى تسيفرلاندىرىلعان. بۇل جۇمىس تەك كەلەسى جىلى اياقتالادى.

ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەن­سەك, مال شارۋاشىلىعىنا قارا­عاندا ەگىستىك جەرلەردىڭ جاعدايى الدە­قايدا جاقسى.

ەكونوميكاعا تونگەن قاۋىپ

جەردىڭ جاي-كۇيى وزگە دە ەكونومي­كا­لىق فاكتورلارمەن بىرگە اۋىل شارۋا­شى­لى­عى كاسىپورىندارىنىڭ تيىمدىلىگىنە دە اسەر ەتەدى. ياعني «تالداۋ» اقپاراتتىق-ساراپ­تا­مالىق جۇيەسىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كوم­­پانيالاردىڭ تابىستىلىعى ايتار­لىقتاي تومەندەپ كەتكەن. 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 31,7%-دى قۇراسا, وتكەن جىلى ول 8,7%-عا عانا تومەندەگەن.

وتكەن جىلى تابىستىلىقتىڭ ەڭ جو­عارى دەڭگەيى ۇلىتاۋ, اباي (بۇل وبلىس­تاردا 28,1%) جانە شىعىس قازاقستان (23,1%) وبلىسىندا بايقالدى. بىراق بۇل كورسەتكىشتى وتكەن جىلعىمەن سالىس­تىر­ساق, ەلىمىزدىڭ شىعىس وڭىرلەرى ءۇشىن مۇنداي قارجىلىق-ەكونوميكالىق كور­سەتكىشتەر جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. ويتكەنى 2022 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تابىستىلىعى (رەنتابەلدىلىك) 65,6 پا­يىزدى, ال كورشىلەس اباي اۋدانىندا ءتىپتى 83 پايىزدى قۇراعان بولاتىن.

ال ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جاعداي ءماز ەمەس. بۇل ءوڭىر شارۋاشىلىق جۇرگىزۋگە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەڭ ءتيىمسىز ايماق سانالىپ وتىر. ونداعى جايى­لىمداردىڭ بارلىعىندا دەرلىك مال شارۋاشىلىعىندا ۇلكەن ماسەلە تۋعى­زىپ وتىر. بىلتىر مۇنداعى شارۋا سۋبەكتىلەرىنىڭ رەنتابەلدىلىگى مينۋس 23,8 پايىزدى كورسەتكەن ەكەن.

 جايىلىمدار كۇتىمدى قاجەت ەتەدى

اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى, جاڭگىر حان ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەس­سورى, ۇلتتىق عى­لىم اكادە­ميا­سىنىڭ مۇشە-كوررەس­­پون­دەنتى بەيبىت ناسيەۆ 2050 جىلعا قاراي الەمدە حالىق سانىنىڭ توعىز ميل­لياردقا دەيىن بولجامدى ءوسۋى ەكو­جۇيەلىك قىزمەتتەر مەن بيو­ار­تۇر­لىلىكتى قولداۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جايى­لىمداردىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى.

– قازىرگى ۋاقىتتا جاھاندىق ەكولو­گيا­لىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – شولەيتتەنۋ جانە دەگراداتسيا نەمەسە توزۋ, كۇيزەلۋ ۇدەرىسى. بۇل جاھاندىق پروبلەما پلانەتا حالقىنىڭ شامامەن 1/5 بولىگىنە اسەر ەتەدى جانە 100-دەن استام ەلگە قاتىسى بار, الەمدەگى جايىلىمداردىڭ جالپى اۋماعىنىڭ 49%-ى دەگراداتسياعا ۇشىراعان, – دەيدى عالىم.

وكىنىشكە قاراي, ب.ناسيەۆتىڭ ايتۋىن­شا, ەلىمىز دە وسى پروبلەماعا تاپ بولىپ وتىر. ايماقتارعا قاراي جايى­لىمدىق جەرلەردىڭ 20-60% شاماسى ءار­تۇر­لى دارەجەدەگى دەگراداتسياعا نەمەسە كۇيزەلۋ مەن توزۋعا ۇشىراعان.

– جايىلىمداردىڭ كۇيزەلۋى مەن توزۋى­نا اسەر ەتەتىن فاكتورلارعا كليماتتىق جانە انتروپوگەندىك نەمەسە ادامي فاكتورلاردى اتاۋعا بولادى. ەڭ باستى فاكتور – ول ادامزات بالاسىن دۇرلىكتىرىپ وتىرعان, سوڭعى جىلدارى الەمدە بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان كليماتتىڭ جىلىنۋ ءۇردىسى. ورتاشا العاندا, جاھاندىق تەمپەراتۋرا الداعى 20 جىلدا 1,5°C جىلىنۋعا جەتەدى نەمەسە ودان جوعارى بولادى دەپ كۇتىلىپ وتىر جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ تۇراق­­تىلىعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. نە­گىزىنەن قۋاڭشىل, ءشولدى جانە شولەيت­تى ايماقتاردا ورنا­لاسقاندىقتان, بولا­شاق­تا ەلىمىزدىڭ مال ازىقتىق تا­ناپ­تارىنىڭ ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋى مەن جاي-كۇيىنىڭ ناشارلاۋى ودان ءارى قارقىن الارى ءسوزسىز, – دەيدى پوفەسسور ب.ناسيەۆ.

دەمەك اگرارلىق عىلىم الدىندا كلي­ماتتىڭ وزگەرۋ باعىتىندا اۋىل شارۋا­­­­شىلىعى داقىلدارىنىڭ ءوندىرىسىن بەيىم­دەۋ, مال ازىقتىق تاناپتاردىڭ ساپا كور­سەت­كىشتەرىن جاقسارتۋ وزەكتى ماسە­لەسى تۇر.

ەكىنشى ماڭىزدى فاكتور رەتىندە عالىم جايىلىمدارعا ادامي تۇرعىدا بەرى­لەتىن تەرىس اسەرلەردى اتادى. جايى­لىم­داردىڭ توزۋى كوبىنە مالدى قار­قىندى جايۋ ارقى­لى شامادان تىس پايدالانۋدىڭ سالدارىنان بولىپ وتىر.

– «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭعا سايكەس, جايىلىم پايدالانۋشىلارى مال سانىن قالىپتاستىرعاندا جايى­لىم­داردىڭ جالپى الاڭىنا تۇسەتىن جۇك­تە­مەنىڭ شەكتى رۇقسات ەتىلەتىن نور­ماسىن ەسكەرۋلەرى ءتيىس. ول اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 14 ساۋىردەگى № 3-3/332 بۇيرىعىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ ءاربىر وبلىسىنىڭ تابيعي-كليماتتىق ايماقتارى مەن جايىلىم تيپتەرى ءۇشىن ناقتىلانعان.

وكىنىشكە قاراي, فەرمەرلەر بۇل بۇيرىقتى تولىق ورىنداماي وتىر. ءتىپتى كوپتەگەن جايىلىم پايدالانۋشىلار بۇل نورمانىڭ بار ەكەندىگىن دە بىلمەيدى. سونىڭ سالدارىنان جايىلىمدا مال قارقىندى تۇردە جايىلىپ كەلەدى, – دەگەن ب.ناسيەۆ وسىمدىكتەردىڭ تىنىعۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جايىلىم اينالىمىن پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى. ياعني عالىم مالدى ءبىر جەرگە ءيىرىپ جايا بەرمەي, جەردى دە دەمالدىرىپ تۇرۋ كەرەك دەگەن زاڭدىلىقتى دۇرىس كورىپ وتىر.

سونداي-اق عالىم باستى دا ماڭىزدى فاكتورلار قاتارىنا اتا كاسىپتى جانىنا سەرىك, كۇنكورىسىنە كاسىپ ەتىپ وتىرعان مالدىڭ سوڭىندا جۇرگەن اعايىننىڭ اگرارلىق ءبىلىمىمىنىڭ تومەن بولۋىن دا قوسا كەتتى.

ال «قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينس­تيتۋتى» جشس باسقارما توراعاسى, پروفەسسور ايبىن تورەحانوۆ «جايى­لىم­داردى ورنىقتى باسقارۋ مەن ولاردى پايدالانۋدىڭ جاسپارلارىن بەكىتىپ, ناقتى ءىس شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك», دەيدى.

– اقيقاتىنا جۇگىنسەك, كوبىنە جوس­پاردا اۋىل نەمەسە اۋدان كولەمىندەگى جايى­لىمدىق جەرلەر, مالدىڭ سانى, قورا-قوپسى, سۋات كوزدەرى تۋرالى ستاتيس­تي­كالىق مالىمەتتەر عانا كەلتىرىل­گەن. نەمقۇرايدىلىقپەن جاسالعان جوبالاردا جايىلىمداردىڭ توزۋىنا ىقپال ەتكەن جاعدايلار ساراپتالماعان جانە ولاردى پايدالانۋدىڭ تاسىلدەرى دە ەش وزگەرىسسىز سول قالپىندا قالعان, – دەيدى پروفەسسور ا.تورەحانوۆ.

قازىرگى تاڭدا قۋاڭشىلىقپەن كۇ­رەس, اسىرەسە ەكوجۇيەنىڭ قالىپتى قىز­مەتىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قولعا الىنىپ جاتقان كەشەندى شارا جوقتىڭ قاسى. دەگەنمەن ءتۇرلى مينيستر­لىك­تەر تاراپىنان جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار بارشىلىق. اسىرەسە سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى باسقارۋ شارالارىن ازىرلەپ, ونى قولدانىسقا ەنگىزۋ كوپتەگەن ەلدەرمەن قاتار, ءدال قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن جاڭا سۋ كودەكسى جوباسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ءماجىلىس قاراۋىندا جاتقان بۇل قۇجات قابىلدانسا, سۋ تاسقىنى مەن قۇر­عاقشىلىق سياقتى توتەنشە جاع­داي­لاردى بولجاۋ, جوسپارلاۋ جانە ولارعا ۋاقتىلى دەن قويۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, زاماناۋي سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالىنا اينالۋى ءتيىس.