باتىردىڭ وشپەس ەرلىگى

1993 جىلى مامىردا بوزبالا شۇعىل تۇردە اسكەرگە شاقىرتۋ الدى. وتان ال­دىن­داعى ازاماتتىق بورىشىن كۇر­شىم شەكارا جاساعىندا وتەگەن ول بالا كۇنگى ارمانىنا وسىلاي قول جەتكىزدى. ءبىر جىل وت­كەندە تاجىكستاندا تمد شەكاراسىن كۇزەتەتىن كوماندا ىرىكتەلىپ جاتقانىن ەستىگەن راد­جان تىزىمگە ءوز ەركىمەن جازىل­دى. ەشتەڭەدەن قايمىققان جوق. كەرىسىنشە, تۋعان جەردەن جىراقتا باعىن ءبىر سىناعىسى كەلگەن رادجان «وتتى» نۇكتەگە بارۋدى وزىنە مىندەت سانادى.

اسكەري قاقتىعىس ورىن الا قالسا, قالاي ارەكەت ەتۋ كەرەك ەكەنىن ۇيرەتكەن تاجى­ري­بەلى تالىمگەر وفيتسەرلەر: «ەستە ساق­تاڭدار. بۇل سەندەرگە پياندج­داعى شەكارادا قاجەت بو­لادى», دەپ ەسكەرتكەن ەدى. اۋعانستانداعى سوعىستا تالايدى كورگەن تىسقاققان ساربازدار تاجىك جەرىندە دە احۋال وڭاي ەمەس ەكەنىن جاقسى بىلەتىن.

ۇزدىكسىز جاتتىعۋ, جۇگىرۋ, اتىس الاڭىن­داعى شەبەرلىك سى­ناقتارىنان كەيىن راد­جاننىڭ توبى دۋشانبە اۋەجايىنا تابان تىرەدى. ودان ءارى – شەكارا زاستاۆاسى ورنالاسقان كالاي-حۋمب قىستاعى. شىعىس قازاقستان توپىراعىنان شىق­قان جيىرما جاستاعى اۋىل با­لاسى ءدال وسى جەردە شەكارا شەبىن قورعاۋعا ءتيىس.

ونىڭ ءومىرى ءاپ-ساتتە وزگەرىپ, جاڭا جاع­دايداعى قىزمەت باس­تالدى. «قازبات» دەپ اتالعان قازاقستاندىق بىتىمگەرلەرگە وز­دەرىنە بەكىتىلگەن اۋماقتى كۇزەتىپ, ءتۇر­لى قاۋىپ-قاتەردەن قور­عاۋ تاپسىرىلدى. شەكارا سىر­تىنداعى اۋعان سودىرلارىن بىلاي قويعاندا, ەل ىشىندەگى تاجىك كلاندارى دا بيلىككە تالاسىپ, ءوزارا قىرىقپىشاق بولىپ جاتقان. شەكارا بويىنىڭ كەز كەلگەن تۇسىندا اسكەري قاق­تىعىستار تۋىنداپ كەتۋى مۇمكىن ەدى.

ونىڭ ۇستىنە اۋعانستان مەن تاجىكستان اراسىندا ەسىرتكى تاسىمالى كۇشەيىپ, ادام ساۋداسى دا قىزعان شاق. كۇننىڭ ىستىعى ەلۋ گرادۋستان اساتىن ايماقتا ءبىزدىڭ ساربازدار كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەندەي ءۇش ەمەس, التى اي بولدى. سوندىقتان قاي-قاي­سىسى دا ءۇيىن قاتتى ساعىندى. راد­جان اناسىن كوپ ويعا الاتىن. ول ۇلىنىڭ قايدا ەكەنىنەن بەيحابار ەدى. باراتىن جەرى تۋرالى تەك اپكەسىنە عانا ايتقان. ء«ۇنسىز كەتكەنىم, ءسىزدى سارى ۋايىم­عا سالعانىم ءۇشىن كەشىر مەنى, اناشىم! – دەپ رادجان ەڭ جا­قىن ادامىمەن ويشا سوي­لەسەتىن. – كوپ ۇزاماي ورالامىن. شامالى قالدى...».

سول قاتەرلى كۇنى زاستاۆا جا­ۋىنگەرلەرى قازاقستاندا وز­دە­رىن اۋىستىراتىن روتا دا­­يىندا­لىپ جاتقانىن ءبىل­دى. ەندەشە بۇ­لار­دىڭ ۇيگە قايتاتىن كۇنى جا­قىن. رادجان مەن جولداستارىنىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى. ساربازدار كەشكىلىك ۇلكەن قازان­دى دايىنداپ, پالاۋ باسۋعا كەلىسكەن. الاي­دا ولار­دىڭ الدىندا ۇلكەن تاعدىر سىناعى كۇتىپ تۇرعان ەدى...

سول كۇنى حاكيم بانداسى­نىڭ قارۋلان­عان 200 جاۋىنگەرى ۆيسحارۆ شاتقالىن­داعى 5 جانە 6-شەكارا زاستاۆالارىنىڭ تۇ­يىسكەن اۋماعىنا باسىپ كىرمەك بولدى. ون جۇك كولىگىنە مىنگەن ولار كالاي-حۋمب اۋدانى­نىڭ ورتالىعى ارقىلى حوروگ باعىتىنا قاراي ءجۇردى. بار ماقساتى – اۋعان­ستانعا جەتۋ. ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر كالاي-حۋمب قىستاعىنان شىعىپ, ولار­عا وقتى قارشا بوراتتى.

شەكارالىق كومەنداتۋرا گار­نيزونى «شايقاسقا!» دەگەن بۇيرىقپەن ورە كو­تەرىلدى. كومەندانت 5-شەكارا زاستاۆا­سىنىڭ جەتەكشىسىنە سودىرلار كولونناسىن توقتاتۋدى تاپسىردى. شەكارا زاس­تاۆاسى­نىڭ باستىعى بەزۆەسەلنىح كو­لون­­نانى توقتاتىپ, قارسى­لاس­تارمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە ورىن­باسارى, لەيتەنانت ۆلا­ديمير سەليۋكتى جىبەرگەن ەدى. الايدا ولار وفيتسەردىڭ وزىنە تاپ بەرىپ, تۇتقىنعا الدى. ءسوي­تىپ, سودىرلار كولوننانىڭ ودان ءارى كەدەرگىسىز ءجۇرۋىن تالاپ ەتتى.

شەكارا زاستاۆاسىنىڭ باس­تىعى وفيتسەردى قۇتقارىپ, قىس­تاقتاعى بەيبىت حالىقتىڭ ومىرىنە قاتەر تونبەس ءۇشىن سو­دىرلاردىڭ تالابىنا كەلى­سىپ, كولوننانىڭ جۇرۋىنە رۇق­سات بەردى. بىراق لەيتەنانتتى بوساتقاننان كەيىن دە كومەندانت تاپسىرماسىن ورىنداۋدى جالعاستىردى. سودىرلاردىڭ ىزى­نە لەيتەنانت سەليۋك باستا­عان شەكاراشىلار توبى ءتۇستى. الاگەۋىم شاق جاعدايدى كۇردە­لەندىرگەنىنە قاراماستان, شەكارا ساقشىلارى ەكى توپقا ءبو­لىنىپ شايقاسقا دايىندىقتى باستاپ كەتتى. سەليۋك پەن دميت­ريشەننىڭ باسقارۋىنداعى ءبو­لىم تۋرا جولدىڭ ۇستىندە, ال تەڭ جارتىسى اعا لەيتەنانتتار فەدوروۆ جانە نەجدانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جوعارى جاققا, جاقىن ماڭداعى شوقىعا شىعۋعا تالپىندى. الايدا ولار بۇل شو­قىدا دجۋما ءبانديتىنىڭ پوزيتسياسى بارىن بىلگەن جوق.

كىشى سەرجانت رادجان باتىر­حانوۆ تو­مەنگى جاقتا بە­تون جول قورشاۋى تاساسىندا قارسى تاراپقا قاراي وق اتىپ تۇرعان. ول قاراقشىلار تو­بى­نىڭ جوتانى تاسالاي كەلىپ ءبىز­دىڭ شەكاراشىلاردىڭ الدىن ورا­عىتىپ, تۋ سىرتىنان شا­بۋىلداعى­سى كەلەتىنىن باي­قاپ قالدى. دەرەۋ اۆتومات­پەن وق جاۋ­دىرىپ, 5 سودىر­دى جايراتىپ سالدى. باتىر­حانوۆ قاراقشى­لار توبىن باي­قاماعاندا مۇنىڭ سوڭى نەمەن اياقتالارىن كىم ءبىلسىن؟

ول ءوزىنىڭ تۇرعان جەرى قان­شا قاۋىپتى بولسا دا ارتقا شە­گىنگەن جوق. باتىرحانوۆ­تىڭ ورنالاسقان جەرىن بايقاعان سودىرلار دا وقتى قارشا بوراتتى. رادجان ارتقى جا­عىندا اعىپ جاتقان وزەنگە قاراي تومەنگە ءتۇسىپ, ءوزىن امان الىپ قالۋعا دا مۇم­كىن­دىگى بار-تىن. بىراق ولاي ىستەگەن جوق. باتىرلىق ۇلگىسىن كورسەتىپ, شەگىنۋدەن باس تارتقان كىشى سەرجانت سول جەردە اياعىنان جارالاندى. لەيتەنانت ۆلاديمير سەليۋك باتىرحانوۆقا جەتىپ, وق پەن وت قۇرساۋىنان الىپ شىقتى. وكىنىشكە قاراي, كەيىپكەرىمىز اياقتان تيگەن وقتىڭ سالدارى­نان كوپ قان جوعالتىپ, سول كۇنى ەسىن جيماعان كۇيى كوز جۇمدى.

رادجان باتىرحانوۆ ەرلىك جاسادى. ول جول­داستارىنىڭ ومى­رىنە قاۋىپ ءتو­نىپ تۇر­عانىن ءبىلىپ, قاراقشىلاردىڭ نازا­­رىن وزىنە اۋدارتىپ, جاۋىنگەر­لىك مىن­دەت­كە ادالدىق تانىتتى. شەكاراشى وزگە ارىپ­تەستەرى­نىڭ اماندىعى ءۇشىن ءوز ءومىرىن قۇربان ەتتى.

كۋاگەرلەردىڭ سوزىنشە, بۇل شايقاستىڭ ءساتتى اياقتالۋىنا كىشى سەرجانت باتىر­حانوۆتىڭ جاۋ توبىنا تۇتقيىلدان وق جاۋ­دىرۋى سەبەپ بولعان. ول بولماسا, شەكاراشىلاردىڭ جە­ڭىسكە جەتۋى نەعايبىل. لەي­تەنانت سەليۋكتىڭ توبى قا­راق­­شىلاردىڭ قوس قاپتالدان جا­سا­عان شابۋىلىنا تويتا­رىس بەرە الماس ەدى. 20-25 مينۋتتان كەيىن جەتكەن رەزەرۆتىڭ ءوزى تۇزاققا تۇسپەسىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى.

رادجان اسكەري تاپسىرما­نى ورىنداۋ جولىندا ايانىپ قال­عان جوق. كومەنداتۋرا رەزەر­ۆىنىڭ قوزعالىسى مەن وڭتايلى ورىن تابۋىنا جول اشتى. ال بۇل حاكيم سودىرلارىنىڭ ارە­كەتىنە نۇكتە قويىپ, ۆيسحارۆ شاتقالىن امان الىپ قالدى. 

شەكاراشى كىشى سەرجانت ر.باتىرحانوۆ پرەزيدەنت جارلىعىمەن تمد-نىڭ ىشكى شەكاراسىن قورعاۋداعى باتىل­دى­عى مەن ەرلىگى ءۇشىن ءىى دارە­جە­لى «ايبىن» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. شىعىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ كاتونقاراعاي اۋىلدىق كلۋبىندا بۇل وردەن باتىردىڭ اناسىنا تابىستالدى. تەك رادجاننىڭ ونىمەن اماندىقتا قاۋىشا الماعانى وكىنىشتى...

وسى شايقاس ناتيجەسىندە حاكيم قاراق­شىلارىنىڭ توبى تالقاندالىپ, 32-ءسى قازا تاپ­تى. 1-ەۋى تۇتقىندالىپ, 50-گە جۋى­­عى جارالاندى. تاجىكستان قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكە­ري قىزمەتشىلەر قۇرامىنان 1994 جىلى شىلدەنىڭ سوڭىن­دا قاراقشىلار قولىنا تۇسكەن ­12 تۇتقىن (ولاردىڭ قاتارىن­دا موتواتقىشتار باتالونى شتا­بىنىڭ باستىعى, پودپولكوۆنيك كرپيحۋن دا بار) بوساتىلدى. وكىنىشكە قاراي, كىناسىز ءتورت جۇرگىزۋشى مەن قىستاقتىڭ ەكى تۇرعىنى قۇربان بولدى.

كىشى سەرجانت رادجان باتىر­حانوۆتىڭ ەرلىگى ەل جادىن­دا. باتىر-شەكاراشى تۇر­عان, ءبىلىم العان اۋىلداعى جال­پى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ, كاتون­قاراعايداعى كوشە جانە شى­عىس قازاقستان وبلىسىنداعى شەكارا جاساعى بۇگىندە ونىڭ ەسىمىمەن اتالادى.