ەلدىك بەلەستەرى

 * قازاق حاندىعى – 550 اۆستريالىق ديپلومات سيگيزمۋند گەربەرشتەين (1486-1566) قاسىم بيلەگەن قازاق حاندىعى تۋرالى جازىپ, ونىڭ تۇرعىندارىن «قازاق تاتارلار» («Cosatski») دەپ تانيدى. 1518 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان 1519 جىلدىڭ قاڭ­تار ايىنا دەيىن ماسكەۋدە ەلشىلىك ساپارمەن بولعان يتاليالىق فرانچەسكو دا-كوللو مەن ان­توني دە-كونتي ءوز ەلىنە قازاق جەرلەرى جونىندە ءمالى­­مەتتەر الىپ قايتتى. يرانعا, قىتايعا جانە باسقا دا شىعىس ەلدەرىنە ساۋدا-ساتتىق جانە ديپلوماتيالىق جۇمىستارىمەن بارىپ قايتقان نەمىس عالىمى جانە جازۋشىسى ادام ولەاريدىڭ (1635 ج.), گوللانديالىق يان سترەيستىڭ (حVII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى), فرانتسۋز ۇكىمەتىنىڭ ديپلوماتيالىق اگەنتى دە-لا-نەۆيللدىڭ (1689 ج.), فرانتسۋز كوپەسى جان باتيست تاۆەرنەنىڭ (حVII عاسىردىڭ 30-جىلدارى), شۆەد ەلشىلىگىنىڭ حاتشىسى ەنگەلبەرت كەمپفەردىڭ (1683 ج.), گوللاند سۋرەت­شىسى كورنەلي دە ءبرۋيننىڭ جولجازبالارىندا قازاق­تار جانە ولاردىڭ قونىستارى تۋرالى سان الۋان تاريحي جانە ەتنوگرافيالىق ماتەريالدار توپتاستىرىلعان. اسىرەسە, 1664-1665 جىلدارى گوللاند ەلشىلىگى قۇرامىندا ماسكەۋگە كەلىپ, ونىڭ شىعىستاعى ايماقتارى جونىندە ماتەريالدار جيناستىرعان گەوگراف ن.ك. ۆيتسەننىڭ 1692 جىلى امستەردامدا جارىق كورگەن «سولتۇستىك جانە شىعىس تاتاريا تۋرالى» دەگەن ەڭبەگىن ەرەكشە اتاۋ كەرەك. كىتاپتا ەسىم حاننىڭ, تاۋكە حاننىڭ, تۇرسىن مەن بولات سۇلتانداردىڭ, سايرام, تۇركىستان, سوزاق, اققورعان, يكان, ساۋران, وتىرار سەكىلدى قالالاردىڭ اتتارى اتالادى. تۇركىستان قالاسىندا ۇزىندىعى جيىر­ما بەس ساجىن عيمارات بار, ول «استانا» دەپ اتا­لا­دى; استانانىڭ ىشىندە جۇزدەن استام باسپانا ورنا­لاسقان; ولاردىڭ بىرەۋىندە ادام بويىنداي قازان تۇر; استانادا ازىرەت-قوجا دەگەن قاسيەتتى ادامنىڭ بەيىتى بار دەپ جازادى اۆتور (وقىرمان نە تۋرالى, كىم تۋرالى ايتىلىپ وتىرعانىن بىلەتىن شىعار). گوللانديالىق جازۋشىنىڭ مالىمەتتەرى بويىن­شا قازاق حاندىعى تاۋكە حان تۇسىندا ءبىر ورتالىققا باعىنعان, ساياسي جاعىنان نىعايعان مەملەكەت بولعان, حاندىقتىڭ تەك سىر بويىنداعى قالالارىنىڭ سانى وتىز ەكىگە جۋىقتاعان. قازاقتار تۋرالى سىڭارجاق پىكىرلەر تاراتۋشىلارعا شۆەد اۆتورى يوگانن تاببەرت فون سترالەنبەرگتىڭ 1738 جىلى لوندوندا جارىق كورگەن «ەۋروپا مەن ازيانىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس بولىكتەرىنىڭ تاريحي-گەوگرافيالىق سيپاتتاماسى» اتتى كىتابىن پاراقتاپ شىقسا, ءبىراز پايداسى تيەر ەدى. ف. سترالەنبەرگ قازاق حاندىعىن قازاق ورداسى («Kosachi Hordaە») دەپ اتاپ, قازاقتاردىڭ كونە مادەنيەتى بار حالىق ەكەندىگىنە دەرەكتەر كەلتىرەدى. ولاردىڭ ىشىنەن اۆتور «جۇمباق جازۋلاردى» (ورحون-ەنيسەي جازۋلارىن), سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك قازاقستانداعى ەسكەرتكىشتەردى, اسىرەسە, ۇلىتاۋ شىڭدارىنىڭ بىرىندەگى پەتروگليفتەردى, ەرتىس پەن ەسىل وزەندەرى جازىعىنداعى كونە مازارلار مەن قورعانداردى اتايدى. قازاق مەملەكەتتىلىگىن زەرتتەۋدە بۇرمالاۋ­شىلىقتارعا ۇشىراپ كەلە جاتقان تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – قازاق ءداستۇرلى قوعامىنىڭ ساياسي جۇيەسى. قازاق قوعامىندا بيلىك جۇرگىزۋ بىرنەشە دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلدى. كوشپەلىلەردىڭ سينكرەتتىك دۇنيەتانىمىنا وراي ورنىققان بيلىكتىك جۇيە مەملەكەتتىك اتريبۋتتاردىڭ ءبارىن قامتىدى. ەڭ جوعارى بيلىك جۇرگىزۋ قۇقى شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنىڭ الەۋمەتتىك-كورپوراتيۆتىك توبىنان سايلاناتىن حانعا تيەسىلى بولدى. حاندىق بيلىكتىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىنا ەكونوميكادان تىس قايشىلىقتاردى رەتتەۋ, رۋ-تاي­پالار اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەردى شەشۋ, اسكەري-ساياسي جانە سوت قىزمەتتەرى جاتتى. قازاق­تاردا حان بيلىگىنىڭ باستى فۋنكتسياسى – حالىقتى سىرتقى شاپقىنشىلىقتاردان قورعاۋ, ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ بولدى. قازاق قوعامىنداعى اعا حان ينستيتۋتىنا قازاق جۇزدەرى اراسىنداعى بىرلىكتى نىعايتۋ, تۇتاس قازاق جۇرتىنا قاتىستى ماسەلەلەردى رەتتەپ وتىرۋ مىندەتى جۇكتەلدى. قايسىبىر دەرەكتەردە قازاق حاندىعىنىڭ تاۋكە حاننان كەيىنگى بيلەۋشىسى قايىپ مۇحامبەت بولعان (كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا. ۆىپ. 1. دوك. 15. س. 18). 1718 جىلدىڭ كوكتەمىندە ابىلقايىر حاننىڭ «قايىپ حاننىڭ تاپسىرماسىمەن سوعىسۋعا دايىن ەكەندىگى» (پامياتنيك سيبيرسكوي يستوري حVIII ۆەكا. ت. ءىى. س. 160) جونىندەگى مالىمدەمەسى دە قايىپ­تىڭ باس حان بولعاندىعىن راستايدى. كەيىن بۇل دارەجەگە ابىلقايىر, ابىلاي قول جەت­كىزەدى. حان بيلىگىنىڭ ديسكرەتتىك سيپاتتا بول­عان­دىعى, قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى ءتۇرلى بيلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ اراسىندا قاتاڭ ۆەرتي­كال­د­ى تاۋەلدىلىكتىڭ ورىن الماعاندىعى جونىندەگى پايىمداۋلار ورتالىق بيلىكتىڭ السىزدىگى سەكىلدى, قىسقاشا ايتقاندا, قازاق حاندىعىنىڭ مەملەكەتتىلىك بولمىسىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلمەگەندىگى تۋرالى يدەياعا قوسىمشا قولداۋ تابۋ نيەتىنەن, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەۋدەن, ماسەلەنى وتىرىقشى-ەگىنشىلىكتى مەملەكەتتەرگە ءتان بيلىكتىك جۇيە نەگىزىندە قاراستىرۋدان تۋىندايدى. قوعامدىق سانادا حان بيلىگى مەملەكەتتىلىكتىڭ, قوعامدى ۇيىمداستىرۋ ىسىندەگى تاريحي ساباقتاس­تىق­تىڭ سيمۆولى, قاۋىپسىزدىك پەن يگىلىكتىڭ نىشانى رەتىندە قابىلداندى. بۇل – سوناۋ تۇرىك قاعاناتى زامانىنان بەرى كەلە جاتقان حان مەن حالىق تۇتاستىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى بولاتىن. حان بىردەن-ءبىر بيلىك يەسى بولعان ەمەس. جوعارعى سيۋزەرەن رەتىندەگى وعان حاندىقتا بيلىك جۇرگىزۋدى قاراۋىنداعى ۇلىستار مەن تايپالىق بىرلەستىكتەردى بيلەيتىن سۇلتاندارمەن جانە بيلەرمەن بولىسۋگە تۋرا كەلدى. جالپى مەملەكەتتىك سيپاتتاعى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قۇرىلتاي (حالىق جينالىسى) شاقىرىلدى. تاريحتا قاراقۇمداعى حالىق قۇرىلتايى, ورداباسى قۇرىلتايى بەلگىلى. ورىس دەرەككوزدەرىندە قۇرىلتاي «سەزد» دەپ اتالدى. ءحىح عاسىردىڭ ورتا كەزىندە قازاقتار ومىرىمەن تانىسقان ءبىر ورىس كوپەسى: «كونە زاماننان قىرعىزداردا ورىس بوداندىعىنا وتۋىنە دەيىن كوپ ادامدار قاتىناسقان سەزدەر بولدى» دەپ جازدى (زاپيسكي ساراتوۆسكوگو كۋپتسا يا.پ. جاركوۆا و كيرگيزاح. 1852 گ. / پۋتەۆىە دنەۆنيكي روسسيسكيح چينوۆنيكوۆ ي يسسلەدوۆاتەلەي و كازاحسكوي ستەپي حVIII – سەرەدينى ءحىح ۆەكا. سب.دوك. ي ماتەريالوۆ / سوست. ي.ۆ. ەروفەەۆا ي در. استانا, 2012. س. 599). قۇرىلتايدا حان سايلاۋ, جاۋ شاپقىنشىلىعىنا قار­سى كۇرەس, شەت ەلمەن بىتىمگە كەلۋ, ت.ب. بۇكىل قا­زاق حالقىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلەلەر تالقىلاندى. م.ح. دۋلاتي «تاريح-ي راشيديدە» كۇلتوبەنى موعولستاننىڭ ايگىلى ايماعى دەپ جازادى. كۇلتوبە باسىندا ەل بىرلىگى مەن ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە حالىق جينالىسى بىرنەشە رەت وتكىزىلگەنگە ۇقسايدى. بىراق وندا قابىلدانعان شەشىمدى حاننىڭ بۇلجىتپاستان ورىنداۋ قاجەتتىلىگى قاعيداتتى ەشبىر وزگەرىسكە ۇشىرامادى. حاندىق بيلىك جانە ونىڭ ستاتۋسى مەن فۋنك­تسيا­لارى, سۇلتاندار جانە بيلەرمەن قارىم-قاتى­نا­سى, حاندىق بيلىكتىڭ پارمەندىلىگى مەن بەرىك­تىگى سەكىلدى ماسەلەلەر شىعىس اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىندا كەڭىنەن زەرتتەلدى. ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ ەڭ ىقپالدى ساياسي كۇشىن, حاننان كەيىن, سۇلتاندار نەمەسە تورەلەر قۇرادى. شىڭعىس حان اۋلەتىنەن تاراعانداردىڭ بارلىعى سۇلتاندار اتالىپ, ولار, شىڭعىس حاننىڭ قاي بۇتاعىنا جاتسا دا, حان تاعىنان ۇمىتكەر بولدى. قازاقتار دالالىق مەملەكەتتىلىك داستۇرلەردى ساقتاي وتىرىپ, سۇلتانداردىڭ جەكە ۇلىستاردى باسقارۋ قۇقىن دا قابىلدادى. ولاردىڭ ساياسي قۇقىقتارىنا جالپى مەملەكەتتىك باسقارۋعا, جەرگىلىكتى (ياعني, ۇلىستى) باسقارۋعا قاتىسۋ جاتتى. ۇلىستى باسقارۋ سۇلتاندارعا ونىڭ حالقىنىڭ ۇستىنەن اسكەري-ساياسي بيلىك جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋدىردى. ۇلىستىق سۇلتاندارعا سوعىس كەزىندە جاساق قۇرىپ, وعان قولباسىلىق ەتۋ قۇقى بەرىلدى. مارتا ولكوتت: «قازاقتاردا ەكى ساتىلى اكىمشى­لىك قۇرىلىم بولدى: حاندار مەن سۇلتاندار اريس­تو­كراتياسى رۋلىق قاعيداتقا نەگىزدەلگەن اكىمشىلىك جۇيە­سىنەن بيىك تۇردى», – دەپ جازادى. الايدا, امە­ريكالىق پروفەسسوردىڭ پىكىرى ۇستىرتىندەۋ سەكىلدى. ول قازاق قوعامىنداعى بيلەر ينستيتۋتىنىڭ ورنى مەن ءرولىن جەتكىلىكتى تۇسىنبەۋشىلىكتەن تۋىندايدى. ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جۇيەسىندەگى دەموكراتيالىق بيلىكتىڭ ماڭىزدى بۋىنى – بي حالىق تۇسىنىگىندە: سوت, تورەشى; باتا­گوي, شەشەن; ءبىتىستىرۋشى ديپلومات, ەلشى رەتىن­دە ۇعىنىلدى. بي, «جەتى جارعى» بويىنشا, وزىنە باعىنىشتى رۋ-تايپا شەگىندە سوت جانە اكىم­شىلىك بيلىك (حانمەن قاتار) جۇرگىزدى. ءوز قاۋى­مىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن قاداعالاپ, ءتارتىپ پەن تىنىشتىقتىڭ بۇزىلماۋىنا جاۋاپتى بولدى. وسىلايشا, بيلەر بيلەۋشى حانداردىڭ حالىق اراسىنداعى سەنىمدى تىرەگىنە اينالىپ, سۇلتاندارمەن تەڭ قۇقىلى دارەجەدە مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا قاتىستى. قازاقتاردا بيلەر, اتقاراتىن جۇمىسىنا, لاۋازىمىنا, بەدەلىنە, ادامي قاسيەتتەرىنە وراي, اتا بي, توبە بي, قاتار بي, جەكە بي, توتەن بي, بالا بي بولىپ بولىنگەن. بيلەر ينستيتۋتى مەملەكەتتىڭ ساياسي جانە الەۋ­مەتتىك قۇرىلىمىن تەك قانا عۇرىپتىق قۇقىق ەمەس, سول سياقتى رۋحاني-مادەني سالت-ءداستۇر نەگى­زىن­­دە دە ۇشتاستىرا ءارى تەڭدەستىرە وتىرىپ قام­تا­­ماسىز ەتۋدى كوزدەگەن بىردەن-ءبىر قۇرىلىم بول­دى. ونىڭ ۇستىنە ول مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيە­سىمەن تىعىز استاسا وتىرىپ, حالىق پەن بيلەۋ­شى توپتاردىڭ بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك-ساياسي قۇندى­لىقتار توڭىرەگىندە توپ­تاسۋى­نا ىقپال ەتتى (وراز­باەۆا ا. قازاق حان­دىعىنداعى بيلەر ينستيتۋتىنىڭ گەنەزيسى مەن تاريحي ەۆوليۋتسياسى / ساياسات. 1997. 107-ب.). بيلەر ينستيتۋتى كوشپەلىلەر قوعامىندا بۇرىننان دا بەلگىلى بولدى. قازاق قوعامىندا ەجەلگى قۇقىقتىق رەتتەۋ فورمالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بيلەر سوتى جۇمىس ىستەدى. ونى كونە زاماندارداعى حاندىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تايپا كوسەمدەرىنە سۇيەنۋ ارقىلى مەملەكەت ىشىندەگى ءتارتىپ پەن رەتتىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ۇمتىلىسى ناتيجەسىندە ومىرگە كەلگەن دالالىق دەموكراتيانىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى دەۋگە بولادى. قازاق قوعامىندا سوت تورەلىگى مەملەكەتتىك باسقارۋ يەرارحياسىنداعى جوعارعى بۋىن-حاندىق بيلىكپەن تەڭدەس, كەيدە ودان بيىك دەڭگەيدە تۇردى. بيلەر سوتى جەرگىلىكتى ماندەگى داۋ-دامايدى, قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەردى قاراعان. بيلەر سوتىنىڭ شەشىمدەرىنە كوڭىلى تولماعان, ادىلدىگىنە سەنبەگەن داۋلاسۋشى تاراپ وزگە بيلەرگە نەمەسە توبە بي تورەلىگىنە جۇگىنۋگە قۇقىلى بولعان. ال توبە بي ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا اربيتر قىز­­مەتىن اتقارعان (كەنجاليەۆ ز. كوشپەلى قازاق قوعا­­مىنداعى ءداستۇرلى قۇقىقتىق مادەنيەت. ا., 1997; قازاقستان. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا. 2-توم. ا., 1999). ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ پارلامەنتىمەن دەڭگەيلەس ينستيتۋت – بيلەر كەڭەسى بولدى. ول جىلدىڭ ءبىر مەزگىلىندە, ادەتتە ەل جايلاۋعا كوشىپ بولعان سوڭ (ال كەيبىر اۆتورلار كۇز ايلارىنىڭ بىرىندە دەيدى) وتكىزىلگەن, وعان حان, سۇلتاندار, ءۇش ءجۇزدىڭ ەلگە سىيلى, «قارا قىل­دى قاق جاراتىن» ادىلدىگىمەن تانىلعان بيلەرى, باتىرلار مەن قوجالار قاتىسقان. بيلەر كەڭە­سىندە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەلەر تالقى­لانىپ, ءتيىستى شەشىمدەر الىنعان. بيلەر شەشىم­دەرىن ەشكىم بۇزا الماعان, حان دا, قارا دا ونى ورىنداۋعا مىندەتتى بولعان. تاۋكە حان قالىپ­تاس­ت­ىرعان وسى دەموكراتيالىق-قۇقىقتىق قاعي­دا­نى كەيىنگى قازاق حاندارى قاتاڭ ۇستانعان. ال بي­لەر كەڭەسىنىڭ رەسەيمەن تەك بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋ جونىندەگى ۇيعارىمىن بۇزىپ, ءوز دەگەنىمەن رەسەي بوداندىعىن (مەيلى, ءتىپتى, پروتەكتورات-اق بول­سىن) قابىلداۋ جونىندەگى ابىلقايىر حاننىڭ قادامى حالىق تاراپىنان قاتتى قارسىلىققا ۇشى­رادى. قازاقتاردىڭ ابىلقايىردان سىرت اينال­عانى سونشالىق, 1736 جىلى ونىڭ ورداسىنا كەلگەن اعىلشىن سۋرەتشىسى دجون كەستل: «حان ءوز قول استىنداعىلارمەن اسا ءبىر ۇلكەن ساقتىقپەن ارالاسۋعا ءماجبۇر, سوندىقتان جەكە باسىنا كورسەتىپ وتىرعان ولاردىڭ تۇرپايىلىعىن ايتىپ, مەنىڭ سوگە جامانداۋىمدى سۇرادى» دەپ جازادى ءوز «كۇندەلىگىندە» (دجون كەستل. 1736 جىلى كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىرعا بارىپ قايتقان ساپار تۋرالى. الماتى, 1996. 22-23-ب.). بيلەر كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرى حان بەدەلىنەن جوعارى قويىلعانىمەن, ورتالىقتاندىرىلعان بيلىك پەن باسقارۋ ىسىنە قايشى كەلمەدى (س. وزبەك ۇلى). سوناۋ عۇندار زامانى, تۇرىك قاعاناتى كەزەڭدەرى­نەن بەرى كەلە جاتقان مەملەكەتتىك اتريبۋتتار مەن باسقارۋ ينستيتۋتتارى قازاق حاندىعىندا سول كۇيىندە, وزگەرمەستەن قابىلداندى دەۋ قاتەلىك بولار ەدى. قازاق قوعامى مەملەكەتتىلىك ءداستۇر ساباقتاستىعىن جالعاستىرا وتىرىپ, ونى ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىنا وراي دامىتتى. اسىرەسە, حVIII عاسىردا سىرتقى كۇشتەردىڭ ەل ەگەمەندىگىنە بايلانىستى جانە قوعام ومىرىندە وتىرىقشىلىقتى – ەگىنشىلىكتى وڭىرلەر ءرولىنىڭ ارتۋىن ەسكەرە وتىرىپ, اعا حاندى سالتاناتتى تۇردە سايلاۋ ءتارتىبى جانە وعان وزگەرىس ەنگىزۋ نورمالارى قابىلدانادى. ونى ابىلايدى سايلاۋعا ءۇش ءجۇزدىڭ حاندارى, سۇلتاندارى, بيلەرى جانە باسقا دا ىقپالدى ادامدارىمەن بىرگە, تۇڭعىش رەت وڭتۇستىك قازاقستان قالالارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسۋىنان كورەمىز. ابىلاي (1771-1780) وتىرىقشى حالىقتارعا قوسا, كوشپەلىلەردەن دە سالىق جيناي باستايدى. مەم­لەكەتتىلىك بيلىكتى كۇشەيتۋ شارالارى قولعا الىنا­دى. ابىلاي تولەڭگىتتەردەن تىكەلەي وزىنە عانا باعى­ناتىن جەكە گۆارديا قۇرادى. حان وكىلەتتىلىگى كەڭەيتىلەدى. تورەلەر وكىلەتتىگىن شەكتەۋ ماسەلەسى دە العا قويىلدى. تولە بي حانعا, قانداي قيىنشىلىق بولسا دا, ونى كوتەرەتىن تورەلەر ەمەس, حالىق ەكەندىگىن ايتىپ, «قابىرعادان قار جاۋسا, اتان مەنەن نارعا كۇش; ەل شەتىنە جاۋ كەلسە, باتىرلار مەن بيگە كۇش», – دەيدى. ايتەكە ءبيدىڭ 1698-1699 جىلدارى تۇركىستاندا وتكەن جيىندا رەسەيدىڭ, قىتايدىڭ, نە باسقا ەلدەردىڭ كومەگى تۇبىندە وپا بەرمەيتىنى, ونىڭ ورنىنا اسكەري دايىندىقتان وتكەن تۇراقتى جاساق ۇستاپ, وعان كەرەكتى قاراجاتتى تورەلەر مەن اۋقاتتى ادامداردان جيناۋدى ۇسىنادى. ۇسىنىستى تولە بي مەن قازىبەك بي دە قولدايدى (بيلەر ينستيتۋتى جونىندە: ورازباەۆا ا. ءداستۇرلى قازاق قوعامىنا ءتان بيلەر ينستيتۋتى. الماتى, 2004). مۇنىڭ ءوزى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ءتۇبىرلى ساياسي-اكىمشىلىك رەفورمالاردىڭ الدىندا تۇرعانىن, ونىڭ وزگەرىسكە, پروگرەسسيۆتى دامۋعا قابىلەتتىلىگىن كورسەتەدى. «قىرعىز – قايساقتاردىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك قاتىناستارىن» زەرتتەگەن نەمىس عالىمى فرانتس شۆارتس: «قىرعىز-قايساقتاردا, دۆورياندارمەن قاتار, جاي حالىقتان شىقسا دا, قۇرمەت تۇتۋ جاعىنان اتاقتى اقسۇيەكتەردەن جوعارى تۇرعان ادامدار بار. ولار – جورىقتار كەزىندە ەرلىگىمەن جانە ايلا-تاسىلمەن ەرەكشە كوزگە تۇسكەندەر, ياعني باتىرلار», – دەيدى (شۆارتس ف. تۋركەستان – ۆەتكا يندوگەرمانسكيح نارودوۆ / نەمەتسكيە يسسلەدوۆاتەلي ۆ كازاحستانە. چ.ءى. پەر.س نەم. الماتى, 2006. س. 180). وتاندىق تاريحنامادا باتىرلار ينستيتۋتى, ونىڭ ءداستۇرلى قازاق قوعامىنداعى ورنى, باتىرلاردىڭ الەۋمەتتىك كاتەگوريا رەتىندە قالىپتاسۋى ءبىرشاما زەرتتەلگەن. باتىرلاردىڭ ءداستۇرلى فۋنكتسياسى –  ەلدى سىرتقى شاپقىنشىلىقتان قورعاۋ. امەريكالىق ديپلومات يۋ.سكايلەر: «ەرەن ەرلىكتى, ەلدىك پەن تاۋەل­سىزدىكتى جوعارى ۇستاعان قىرعىزدار قاي كەزەڭدە دە, سىرىم, ارىنعازى نەمەسە كەنەسارى سياقتى دالا توسىندە اتقا قونعان باتىرلار تۋى استىندا جي­­نا­لۋعا دايىن تۇراتىن», – دەپ جازدى ء(Schuyىer E. Turki­stan. Notes of a journey in Russian Turkistan, Kho­kand, Buchara and ءKuىdja. ءVoى. I. ءىondon, 1876. P. 34). باتىس اۆتورلارى قازاق حاندىعىنداعى بيلىك ءبولىنىسىنىڭ ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جانە دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ەكەندىگىن, قايتا قوعامدى تۇراقتاندىرۋعا, نىعايتۋعا باعىت­تال­عاندىعىن ەسكەرە بەرمەيدى. سەبەبى, سان عاسىرلار تاريحى بار كوشپەلىلىك, وزىندىك وركەنيەت رەتىندە, ابسوليۋتتىك جۇيەنى, ەشقانداي شەكتەۋ قويىلماعان بيلىككە ۇمتىلۋشىلىق ءۇردىسىن قابىلدامادى. حان مەن حالىق اراسىنداعى بيلىك تەپە-تەڭدىگىنىڭ ساقتالۋى كوشپەلى قوعامنىڭ دامۋىنا قولايلى جاعدايلار تۋدىردى. قازاق مەملەكەتتىلىگى فۋنكتسيالارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى نەگىزىنەن ادەتتىك عۇرىپتار باسىم ءتۇرلى قۇقىقتىق نورمالار جۇيەسىمەن رەتتەلىپ وتىرىلدى. تۇركى حالىقتارىنىڭ سان عاسىرلىق قۇقىقتىق نورمالار جۇيەسى تاۋكە حاننىڭ 1680-جىلدارى كۇلتوبەدە حان كەڭەسىن شاقىرىپ, جەتى بي اتسالىسىپ قۇراستىرعان قازاقتاردىڭ «جەتى جارعى» اتتى اتا زاڭىندا جۇيەلەندى. ا.ي.لەۆشين: «بيلەردىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان قاسىم حان مەن ەسىم حان تۇسىنداعى ادەتتىك-قۇقىق جۇيەلەرى «جەتى جارعى» زاڭىندا جيناستىرىلدى», – دەپ جازادى. قازاق قۇقىعى ءوز باستاۋىن ءحىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءۇيسىن مايقى بيدەن الادى. «جەتى جارعى» ەرەجەلەر جيناعىندا بۇرىننان باسشىلىققا الىنىپ كەلە جاتقان «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىنداعى», حاقنازاردىڭ «اق جولىنداعى» «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىنداعى» جوسىقتار عانا ەمەس, « ۇلى جاساقتىڭ» دا كەيبىر باپتارى پايدالانىلادى. بىراق سوڭعىلارى قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-سالتىنا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا وراي بەيىمدەلىپ الىندى. «جەتى جارعى», موڭعول يمپەرياسى نەمەسە التىن ورداداعى سەكىلدى, جوعارىدان تۇسىرىلگەن قۇقىق ەمەس, قۇقىقتىق ادەت-عۇرىپتى جاڭا ساياسي جاعدايعا بەيىمدەۋدىڭ ناتيجەسى بولدى. مۇنى نەمىس عالىمى گ. ديورفەردىڭ كوشپەلىلەردەگى موڭعولدىق جانە تۇركىلىك ەلەمەنتتەردى زەرتتەۋگە ارنالعان ەڭبەگىنەن ايقىن كورۋگە بولادى (Doerfer G. Türkische and ءmongoىischen elements im neufersischen. Bd. I. Wiesbaden, 1963. S. 264-265). عۇلاما عالىم س. زيمانوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, قازاق قۇقىعىنىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ كوشپەلى مادە­نيەت شەڭبەرىندە تۋىپ, سول ءداۋىردىڭ ەڭ قۇندى سيپاتىن يەلەنۋىندە. «جەتى جارعىدا» ادەتتىك قۇقىقتىڭ باسىمدى­لى­عى قازاق حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, قازاق حان­دىعىنىڭ نىعايۋىنا جۇمىس ىستەدى. ءا.بوكەي­حانوۆ­تىڭ: «كوشپەلى جانە وتىرىقشى ءومىر سۇرگەن قارعاتامىرلى قازاقتاردى «ادەت زاڭى» ورتاق تارتىپكە شاقىردى, ءوز تاڭباسى, ءوز ۇراندارى بار تايپالاردى «الاش» ۇرانى ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىردى» دەگەن سوزىندە وسى تاريحي شىندىق جاتىر (تۋزەمەتس ء[ا. بوكەيحانوۆ]. جەنششينا پو كيرگيزسكوي بىلينە كوبلاندى / تۋركەستانسكيە ۆەدوموستي. 1899. №35. س. 208-209). «جەتى جارعى» – تاۋكە حان تۇسىندا قوعام ءومىرىنىڭ سان-سالاسىن قامتىعان, قازاق حاندىعىنىڭ, ەل-جۇرتىنىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان كونستيتۋتسيالىق قۇجات بولدى. قازاق حاندىعىنىڭ ەتنوستىق نەگىزىنىڭ نى­عايۋىن­دا يسلام ءدىنى ماڭىزدى ءرول اتقاردى. سىرت­قى كۇشتەرگە قارسى كۇرەستە ءدىني يدەولوگيا حالىقتى جۇمىلدىرۋشى, ينتەگراتسيالىق پروتسەستى جەدەلدەتۋشى كۇش بولدى. قازاق حاندارىنىڭ ءبىر دىنگە سەنۋى جانە ءبارى بىردەي يسلام ءدىنىنىڭ سوپىلىق باعىتىن ۇستانىپ, دالالىق يسلامنىڭ نەگىزىن قالاۋى قوعام مەن مەملەكەتكە ەرەكشە ىقپالىن تيگىزدى, رۋحاني جىكشىلدىككە توسقاۋىل قويدى. پارسى عالىمى مەھدي ساناي قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى ءرولىن جوعارى باعالاپ, ول «قازاقستان ءۇشىن ۇلتتىق جانە يسلامدىق جاعىنان ءوزىن-ءوزى تانۋ قۇرالى ءارى حالىق ماقتانىشى بولدى» دەپ كورسەتەدى (Mehدي Caنaي. ياسساۋي تاريقاتى – قازاق ادەبيەتى. 1998. 17 شىلدە). يسلام ءدىنى, قازاق حاندىعىنىڭ مەملەكەتتىك ءدىنى رەتىندە, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ دوكتريناسىنا اينالدى. قازاقتاردىڭ بۇكىل قوعامدىق-ساياسي جانە مادەني ءومىرى شارياتتىڭ باسىمدىق رولىمەن سيپاتتالدى. قازاق زاڭدارىنىڭ قۇقىقتىق دەرەككوزدەرىنىڭ ءبىرىن يسلام ءدىنى قۇراي باستايدى. قورىتا ايتقاندا, قازاق حاندىعى يسلامدىق مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسادى. شارياتتىڭ مەملەكەت ومىرىندە بەرىك ورىن الۋى­مەن حالىقتىڭ ادەت-عۇرپىندا, مادەني دامۋىن­دا سونى وزگەرىستەر, ەلەۋلى العا باسۋشىلىق ورىن الادى (نۋرتازينا ن. يسلام ي ەۆوليۋتسيا گوسۋدار­ستۆەننوستي ۆ كازاحستانە / وتان تاريحى. 2006. № 1.). قازاق حاندىعىنىڭ ەكونوميكاسىن تەك كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن عانا سيپاتتاپ, وسىدان بارىپ «قازاقتاردا مەملەكەت بولمادى» دەۋ ەشقانداي تاريحي قۇجاتتارمەن راستالمايدى. ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ تۇرعىندارى, ولاردىڭ ىشىندە قازاق حاندىعى حالقىن قۇراعاندار ەجەلدەن, مال شارۋاشىلىعىنا قوسا, ەگىنشىلىكپەن شۇعىلدانىپ, كەن قورىتقان, قولونەر كاسىبىمەن اينالىسقان. مۇنى ەدىلدىڭ تومەنگى جاعى مەن جايىق بويىندا, سىرداريا, تالاس, جەتىسۋ وڭىرىندە, ورتالىق قازاقستاندا, التاي تاۋىنىڭ قويناۋلارىندا ءجيى كەزدەسەتىن تاريحي ەسكەرتكىشتەر ايقىن دالەلدەيدى. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋى مەن گەنەزيسىندە وتىرىقشىلىق مادەنيەت پەن ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلار كەزىندەگى قالالاردىڭ ءرولى ەرەكشە بولدى. وسى ورايدا ا.ي.لەۆشيننىڭ مىنا سوزدەرى ويعا ورالادى: «ودين بۋحارەتس, چاستو پوسەششاۆشي ورەنبۋرگ ي سلىۆشي چەلوۆەكوم ۋچەنىم, راسسكازىۆال نام, بۋدتو بى ۆ درەۆنيە ۆرەمەنا بەرەگا سىرا ي ارالسكوگو موريا بىلي ستول ناسەلەنى, «چتو كوشكا موگلا پريتي يز تۋركە­ستانا ۆ حيۆۋ, پەرەبەگايا س ودنوي كرىشي نا درۋگۋيۋ» (لەۆشين ا.ي. وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح يلي كير­گيز-كايساتسكيح ورد ي ستەپەي. الماتى, 1996. س. 111). بۇگىنگى قازاقستان اۋماعىن مەكەندەگەن مەملەكەتتەردەگى كوشپەلىلىك جانە وتىرىقشىلىق سيمبيوزى اسىرەسە, قاراحاندار تۇسىندا ايرىقشا كورىندى (قاراڭىز: پريتساك و. كاراحانيدى / يسلام. ءحححى. 1951. س. 21-23; بايپاكوۆ ك.م. سرەدنەۆەكوۆايا گورودسكايا كۋلتۋرا يۋجنوگو كازاحستانا ي سەميرەچيا. ا.꞊ا., 1986; پيششۋلينا ك.ا. پريسىردارينسكيە گورودا ي يح زناچەنيە ۆ يستوري كازاحسكيح حانستۆ ۆ حV-حVII ۆۆ. / كازاحستان ۆ حV-حVIII ۆەكاح. ا.-ا., 1969). ح عاسىرداعى عالىم-گەوگراف ءال-ماكديسي ءوزىنىڭ «كيتاب ءال-ءباد ۆا-تاريح» («دۇنيەنىڭ باستالۋى مەن تاريحى جونىندەگى كىتاپ») اتتى ەنتسيكلوپەديالىق شىعارماسىندا قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان ونداعان قالا ءتىزىمىن كەلتىرەدى. ولار قولونەر ءوندىرىسى مەن زات ايىرباسىنا, ساۋدانىڭ دامۋىنا بايلانىستى پايدا بولىپ قالىپتاسادى. سوزاق, سىعاناق, وتىرار, تۇركىستان, ساۋران, قويلىق, تالعار (تالحيز), تاراز, اركۋك جانە ت.ب. ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ ءىرى ساۋدا, قولونەر جانە ساياسي, مادەني ورتالىقتار بولعاندىعى شىعىس دەرەككوزدەرىندە ايتىلىپ, ارحەولوگيالىق جادىگەرلەرمەن ناقتىلانىپ وتىر. ءبىر عانا التىن وردادا 110 قالا بولعاندىعى, ونىڭ 21-ىندە اقشا سوعىلعاندىعى انىقتالدى. بۇلاردىڭ سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. 2001 جىلى ورال قالاسىنىڭ تۇبىنەن, شاعاننىڭ جايىققا قۇيار ساعاسىنداعى قىرقاسىنىڭ مۇيىسىنەن ءحىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن ءحىV عاسىر كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن قالانىڭ ورنى تابىلدى. وتىرىقشى وڭىرلەردى, قالا تۇرعىندارىن بىلاي قويعاندا, كوشپەلىلەردىڭ وزدەرى دە كەيبىر ءداندى داقىلدار وسىرۋمەن شۇعىلدانعان. باتىس ديپلوماتى يوسوفات باربارو دەشتى-قىپشاق تۇرعىندارىنىڭ ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىنىن ءوز كوزىمەن كورەدى (باربارو ي كونتاريني و روسسي. ك يستوري يتالو-رۋسسكيح سۆيازەي ۆ حV ۆ. لەنينگراد, 1971). سىرداريا ءوڭىرى دامىعان ەگىنشىلىك پەن ساۋدانىڭ, قولونەر مەن مادەنيەت ورتالىعى بولدى. سىرداريا بويىنداعى قالالاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماڭىزى, قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنداعى ءرولى ۆ.ۆ.بارتولد, ا.ن.بەرنشتام, ا.ح.مارعۇلان, ك.ا.پيششۋلينا تاراپىنان جان-جاقتى زەرتتەلدى. توبىلدىق بويارين س.سالتىكوۆپەن بىرگە تاۋكە حانعا بارىپ قايتقان ورىس ەلشىسى ۆ.كوبياكوۆ ءسىبىر پريكازىنا بىلاي دەپ حابارلايدى: «ا گورودا ۋ نيح, تەۆكەحانا, ۆسە سدەلانى يز سىروگو كيرپيچا... ا ۆسەگو يح, ۆوينسكيح ليۋدەي, بۋدەت س 20 000 چەلوۆەك, كوتورىە كوچۋيۋت پو سىرۋ رەكە... ا حلەب ۋ تەۆكيحانا روديتتسا منوگوە چيسلو, پشەنيتسا ي ياچمەن ي پروسا...» (راسسپروسنىە رەچي ۆ سيبيرسكوم پريكازە كازاكا ۆاسيليا كوبياكوۆا و پرەبىۆاني ەگو ۆ تۋركەستانە / دوپولنەنيا ك اكتام يستوريچەسكيم. ت. ح. 1867. دوك. № 80, ءحىV. س. 389-390). حVI-ءحVىى عاسىرلاردا ياسى (تۇركىستان) قالاسى ۇلكەن ەگىنشىلىكتى اۋماقتىڭ ورتالىعىنا اينالادى. يبن رۋزبيحان ياسىنى «تۇركىستان بيلەۋشىلەرىنىڭ استاناسى» دەپ اتايدى. بۇل ءوڭىر ءداندى داقىلدارمەن جانە باسقا دا ازىق-ت ۇلىكپەن ءوز حالقىن عانا ەمەس, باسقالاردى دا قامتاماسىز ەتەدى. تۇركىستاندا دەشتى قىپشاقتىڭ, ماۋرەنناحر جانە قىتايدان كەلەتىن ساۋدا جولدارى توعىسادى. شىعىس دەرەككوزدەرىندە ياسى قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە ورنالاسقان يكان, كارناك, كاراچۋك جانە ت.ب. ەلدى مەكەندەر اتالادى. قازاق حاندىعىنىڭ تۇپكىلىكتى استاناسى بولۋى­نان باستاپ تۇركىستان سىرداريا ءوڭىرىنىڭ ساياسي, ءما­دە­ني عانا ەمەس, مۇسىلماندىق ورتالىعىنا اينالدى. وتىرىقشىلىق جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ ءبىراز اۋماعىن قامتيدى. قازاقتاردىڭ مۇندا موعول حاندىعىنىڭ تۇسىندا تۇراقتى جايلاۋ, قىستاۋلارى بولعان. قازاق قىستاۋلارى بۇكىل سىرداريا وزەنىنىڭ بويىن الىپ جاتادى (فازلاللاح يبن رۋزبيحان يسفاحاني. ميحمان نامە ي بۋحارا (زاپيسكي بۋحارسكوگو گوستيا. پەرەۆود, پرەديسلوۆيە ي پريمەچانيە ر.پ. دجاليلوۆوي, م. 1976. س. 94, 31). قازاقتاردىڭ كوشپەلىلىكتەن گورى, جارتىلاي وتىرىقشى بولعاندىعىن قاسىم حاننىڭ (حVI ع.) موعول حانى سەيد حانعا ايتقان مىنا سوزدەرىنەن-اق بايقاۋعا بولادى: «قىس بولسا جاقىنداپ كەلەدى, ءبىز, دالا ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى, بۇل كەزدە قىستاۋ ماسەلەسىنىڭ قامىن ويلاستىرۋىمىز كەرەك» (ماتەريالى پو يستوري كازاحسكيح حانستۆ حV-ءحVىىى ۆەكوۆ. ا.-ا., 1969. س. 227). كوشىم ەسماعامبەتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. (جالعاسى بار).