سۇلتان كارتوەۆ حالىقارالىق «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلار قاتارىنا قالىڭ كوپشىلىكپەن بىرگە, پوليگوندى جاپساق ەكەن دەگەن ارمانمەن قوسىلدى. بىراق ول بۇل قوزعالىستىڭ جولى اۋىر بولاتىندىعىن, وتباسىن, نەگىزگى ماماندىعىن ۇمىتىپ, حالىقتىڭ بەيبىت ءومىرى ءۇشىن تەك قانا ات ۇستىنەن تۇسپەي ءجۇرۋ كەرەكتىگىن سول شاقتا بىلمەگەن دە ەدى.
– سۇلتان ومار ۇلى, ءسىز اقىن, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ۇزەڭگىلەس ءارى سىرالعى دوسىسىز. ەكەۋىڭىزدى وسى «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنان باسقا نە بىرىكتىرەدى؟ قانداي ورتاق كوزقاراستارىڭىز بار؟
– قازىر ايتسام, ەشكىم سەنبەۋى دە مۇمكىن. بىراق كەزىندە ماعان «ولجاستان باس تارت», دەپ سوڭىما شىراق الىپ تۇسكەندەر بولعان. «سويتسەڭ, قىزمەتىڭدى وسىرەمىز, قۇرمەتتەپ, قارجىلاي سىيلىق بەرەمىز», دەدى. مەن كونبەدىم. سودان سەگىز جىل بويى ولجاسپەن دوستىعىم ءۇشىن جانىما تىنىشتىق بولمادى. «ەرتىس گەسسترويدا» جۇمىس ىستەگەن كەزىمدە ءۇش رەت قۋعىندالدىم. ءۇش رەت ءوزىمنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىمدى قورعاپ, جانتالاستىم. وسىنىڭ بارىندە مەنى ولجاس قانا قورعادى, ولجاس قانا قولدادى.
باسىمىزدان نەشە ءتۇرلى ءوتتى عوي, سوندا دا ءبىز دوستىعىمىزدى ساقتاي بىلدىك. ءبىزدىڭ ارامىزداعى دوستىق – ناعىز ەرلەر دوستىعى. مۇنداي باقىت ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ باسىنا قونا بەرمەيدى. مەن سول ءۇشىن دە ومىرگە ريزامىن. ءبىز قازىردە ءبىر-بىرىمىزگە ءجيى قوناققا بارىپ تۇرامىز. ەكەۋمىز دە پاۆلودار وبلىسىنانبىز. ەكەۋمىز دە شاحمات ويناعاندى ۇناتامىز. قاي جەردە كەزدەسسەك تە – اەروپورتتا, ۆوكزالدا, دالادا ول ماعان «سۇلتان, كانە شاحماتتى شىعارشى!» دەيدى. كەزدەسكەن سايىن ول وتكەن كۇننىڭ قيىندىقتارىن ەسىنە الادى.
– سىزدەردىڭ قاتارلارىڭىزعا قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ حالقى قوسىلدى. قوزعالىس باستالماستان بۇرىن ءسىز قانداي ىسپەن شۇعىلدانىپ ءجۇردىڭىز؟
– ميلليونداعان الەم حالقى سياقتى مەن دە يادرولىق قارۋعا قارسى بولدىم. سەبەبى, 40 جىل بويى پوليگوننىڭ ءدال تۇبىندە ءومىر ءسۇردىم ەمەس پە؟! 1984-1989 جىلدارى شۇلبىگە جۇمىس بابىمەن اۋىسىپ, «ەرتىسگەسستروي» مەكەمەسىنە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە كىرىستىم. زايىبىممەن, بالالارىممەن اپتا سايىن جەر-دۇنيەنى تىتىرەتكەن جارىلىستىڭ كۋاسى بولاتىنمىن.
سول كەزدەگى سەمەي وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى سياقتى ءبىزدىڭ ۇيىمىزدە دە كيىم-كەشەك سالىنعان ەكى شابادان دايىن تۇراتىن. بىرىندە قوسىمشا قۇجاتتار, ەكىنشىسىندە قىسىلتاياڭ ساتتە قاجەت بولىپ قالار دەگەن ازىق-ت ۇلىك پەن ءدارى-دارمەكتەر. سوعىس جاعدايىندا ءومىر سۇردىك قوي. وسىلاي ىستەۋگە ءماجبۇر بولدىق. كەز كەلگەن ساتتە بومبا جارىلىپ, جەر ورتاسىنا ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. ۇيلەرىمىز «بي بيلەپ», شكافتارداعى ىدىستار سىڭعىرلاپ «ءان سالاتىن» قورقىنىشتى ساتتەر ءالى دە كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمدا.
1986 جىلى چەرنوبىلدە بولعان قايعىلى وقيعادان كەيىن يادرولىق سىناقتارعا دەگەن ەڭ الدىمەن عالىمداردىڭ, سودان كەيىن قوعام قايراتكەرلەرى مەن حالىقتىڭ كوزقاراسى وزگەرە باستادى, ءدال سول جىلى شىلدەنىڭ 11-ءى كۇنى ماسكەۋدە وتكەن حالىقارالىق فورۋمدا يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ كەرەكتىگىن عالىمدار قاتاڭ تۇردە ەسكەرتتى. ويتكەنى, الەمدەگى ادامزات قۇرىپ كەتۋ قاۋپىنىڭ الدىندا تۇردى. كسرو عىلىم اكادەمياسى ۇيىمداستىرعان فورۋمعا الەمنىڭ دامىعان وزىق ەلىنەن 340 عالىم شاقىرىلدى. ول كەزدەرى عالىمداردىڭ ايتقانىن, كەلتىرگەن مالىمەتتەرىن نازارعا الىپ, پوليگوندى جابايىق دەپ حالىق تاعدىرىن ويلاپ, باس قاتىرىپ جاتقان بىردە-ءبىر باسشى جوق ەدى.
ال كەڭەستىك كومپارتيانى قولدايتىن ورتالىق باسىلىمدار, ماسكەۋدەن شىعاتىن گازەت-جۋرنالدار «سەمەيدە ەشقانداي پروبلەما جوق, ادامدار مالدارىن جايىپ, تويلارىن وتكىزىپ جاتىر, دەمالۋعا بولاتىن تاماشا تازا تابيعات ورتاسى» دەپ جازعانىن تالاي وقىدىق. ءيا, ەگەر ءبىزدىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ تاريحي جارلىعىمەن بارىنە نۇكتە قويماعاندا, مۇنداي ايتىس-تارتىس, داۋ-جانجالدار جالعاسا بەرەر ەدى دە, سۇراپىل يادرولىق پوليگون ەشقاشان جابىلماس ەدى. پوليگون جابىلعان سول جىلدارى حالىق دۇنيەگە كەلگەن ۇلدارىن ولجاس اتاپ, ەلىنە قورعان بولار ەر-ازامات بولسىن دەپ ىرىمداپ جاتتى.
– پوليگون جابىلدى, ولاي بولسا الداعى ۋاقىتتا «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ الدىندا قانداي جۇمىستار تۇر؟
– ءبىز كۋرچاتوۆتاعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقپەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە كوشتىك. ماقساتىمىز – ەلباسى تاپسىرۋىمەن بەيبىت اتومدى ناسيحاتتاۋ. ورتالىق ديرەكتورى, عالىم ەرلان باتىربەكوۆ قازاقستاندا جاپوندارمەن بىرلەسىپ, اەس سالۋ جۇمىسىن باستادى. بۇل – تىڭ جوبا. بۇعان دەيىن دە ەرلان عادىلەت ۇلى كوپتەگەن شارۋالاردىڭ باسىن قايىردى. سونىڭ ءبىرى – پوليگون ورنالاسقان دەگەلەڭ تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى ينجەنەرلىك قۇرىلىمداردى, ونداعى زياندى قالدىقتاردى تاۋىپ, وعان ارنايى قۇيما قۇيعىزىپ, راديواكتيۆتىلىكتىڭ اينالاداعى قورشاعان ورتاعا تاراماۋىنا ىقپال ەتتى.
بۇگىندە دەگەلەڭ تاۋىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ىشكى اسكەرلەرى قورعاۋعا العان. سونداي-اق, قورعانىستى نىعايتۋ ءۇشىن دەگەلەڭدە ءۇش دەڭگەيلى جوبا ىسكە اسىرىلدى. جوبا بويىنشا بەينەكامەرالار, باسقارۋ بەكەتى ورنالاسقان. وسىناۋ ءۇش دەڭگەيلى قازاقستان, اقش, رەسەي عالىمدارىنىڭ ويلاپ تاپقان جوباسى بويىنشا قورعانىس جۇيەسىن جەرگىلىكتى جەردەن دە, كۋرچاتوۆ قالاسىنان دا باقىلاپ وتىرۋعا بولادى. مىنە, الەم عالىمدارى وسىلايشا سوعىس اتومىن بولدىرماۋدى قاداعالاۋدا.
ال وسىنىڭ باسىندا ءاۋ باستا ولجاس سۇلەيمەنوۆ تۇرعان ەدى عوي. سوندىقتان دا حالقى ولجاستى ەشقاشان ۇمىتپايدى. ءوز باسىم ولجاستاي دوسىم بارىن قاشاندا ماقتان تۇتامىن.
اڭگىمەلەسكەن
راۋشان نۇعمانبەكوۆا,
جۋرناليست.
سەمەي.