موپەد ماسەلەسى ۋايىمعا اينالدى

كەشىككەن كەشەندى شارا

موپەدتەر ماسەلەسىنە تومەندە كەڭىرەك توقتالامىز. الدىمەن ەلدەگى جالپى جول-كولىك وقيعالارىن شولىپ شىقساق. جىل وتكەن سايىن ۇكىمەت دەڭگەيىندە, ءتيىستى مينيسترلىكتەردە جولداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا كەشەندى شارالار قابىلدانىپ-اق جاتىر. الايدا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تالداۋى كورسەت­كەندەي, ولار جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر.

ماسەلەن, وسى جىلدىڭ وزىندە 10 مىڭنان اسا جول اپاتى تىركەلىپ, وندا 981 ادام قازا تاۋىپ, 12 مىڭ­نان استام ادام جاراقات العان. قر ءىىم اكى­م­شىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى قايسار سۇلتانباەۆتان جول اپاتى مەن ودان قازا تاۋىپ, جاراقات العاندار سانىنىڭ كۇرت ءوسۋىنىڭ سەبەبىن سۇرادىق.

– ول الدىمەن جول-كولىك وقي­عا­لارىن ەسەپكە الۋ ولشەم­دەرى­نىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى. باس پرو­كۋراتۋرانىڭ جاڭا تالاپتارىنا سايكەس بارلىق جول اپاتى تىركەلەدى جانە جول اپاتىنان كەيىن مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە جۇگىنگەن ادامدار دا دەنساۋلىعىنا تيگەن زياننىڭ بار-جوعىنا قارا­ماس­تان ەسەپكە الىنادى. بۇعان دەيىن ەسەپكە, دەنساۋلىعىنا زيان كەل­گەنى مەديتسينالىق راستالعان جول اپاتتارى عانا تىركەلەتىن.

سونىمەن قاتار تالداۋ كور­سەت­كەن­دەي, جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاي-كۇيىنە اسەر ەتەتىن بىرنەشە فاكتور بار.

ءبىرىنشى – جولداعى ءتار­تىپ­تىڭ تومەندىگىن ايتۋ­عا بو­لادى. پوليتسيا بۇزۋ­شى­­­لىقتاردى انىقتاۋ بارى­سى­نا جارىس وتكىزبەيدى, ءبىز تەك جول قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتەتىن بۇزۋ­شى­لىقتاردىڭ جولىن كەسەمىز. دەگەن­مەن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ جىل سايىن ءوسۋى جۇرگىزۋشىلەر ءتارتىبىنىڭ جاقسارماعانىن, ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى جول ەرەجەلەرىن جۇيەلى تۇردە ورەس­كەل بۇزىپ جۇرگەنىن كورسەتەدى.

ماسەلەن, جىل باسىنان پوليتسيا 6 ملن-عا جۋىق جول ەرەجەسىن بۇزۋ­شىلىقتى انىقتادى, ونىڭ ىشىندە 238 مىڭ جاياۋ جۇرگىنشىگە ايىپپۇل سالىندى. 12 مىڭنان استام جۇرگىزۋشى ماس كۇيىندە ۇستالدى. قارسى جولاققا شىعۋدىڭ 5 مىڭ دەرەگى انىقتالدى. سوتپەن 14 مىڭعا جۋىق جۇرگىزۋشى كولىك باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. 12 مىڭنان استام قۇقىق بۇزۋشى اكىمشىلىك قاماۋعا الىندى, – دەيدى كوميتەت توراعاسى.

جۇرگىزۋشى دايارلاۋ ءىسى سىن كوتەرمەيدى

مينيسترلىك ۇسىنعان اقپا­راتقا سۇيەنسەك, جىل باسىنان بەرى ماس جۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن 178 (+21%) جول اپاتى ورىن الىپ, وندا 26 (-26%) ادام قازا تاۋىپ, 234 (+23%) ادام جاراقات العان ەكەن.

بۇل رەتتە اۆتومەكتەپتەردىڭ دە بەرىپ جاتقان ءبىلىمىنىڭ ساپا­سىزدىعىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. ويتكەنى العاش كولىك ءرۋلىن ۇستاعان جۇرگىزۋشىلەردىڭ دە ستاتيستيكاسى سىن كوتەرمەيدى. مۇنىڭ ار جاعىندا ونىڭ العان ءبىلىمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى مەنمۇندالايدى. سەبەبى اۆتومەكتەپتەرگە قويى­لا­تىن تالاپتاردىڭ تومەن بولۋى جانە ولاردىڭ قىزمەتىنە مەم­لەكەتتىك باقىلاۋدىڭ بولماۋىنا بايلانىستى جۇرگىزۋشىلەردى دايارلاۋدىڭ ساپاسى سىننان كوز اشپاي تۇر.

– جۇرگىزۋشىلەردى شىن مانىندە وقىتاتىن جانە ولارعا جولدا ءوزارا سىيلاستىق قاعيداتتارىن ۇيرەتەتىن جەكەلەگەن اۆتومەكتەپتەر بار, بىراق ولاردىڭ بولۋى جانە ءالى دە جۇمىس ىستەۋى تەك باسشىلارى مەن ۇجىمنىڭ ىنتا-جىگەرىنە بايلانىستى. مەملەكەت تاراپىنان اۆتومەكتەپتەردى ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە كوشىرۋ ءۇشىن, زاڭنامانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن السىرەتۋ ارقىلى وسى سالا باقىلاۋدان شىعىپ قالعانىن مويىن­دايمىز. بۇگىندە ەلدە 747 وقۋ ورتالىعى جۇرگىزۋشى وقىتىپ وتىر, – دەگەن قر ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى قايسار سۇلتانباەۆ 2018 جىلدان باستاپ ­اۆتومەكتەپ اشۋ ءۇشىن ليتسەنزيالار مەن رۇقساتتار قاجەت ەمەس ەكەنىن دە ايتىپ ءوتتى.

ءتىپتى 2020 جىلى ولاردىڭ قىز­مەتىنە مەملەكەتتىك باقىلاۋ توقتاتىلعان. ياعني ساپاسىز دايىن­دىق ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك الىنىپ تاستالعان. بۇل ءوز كەزەگىندە وقۋ ۇدەرىسىنىڭ كوبىندە قاعاز جۇزىندە عانا «قانتتاي» ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ال كوپتەگەن مەكتەپتەگى قاجەت­تى ما­تەريالدىق بازانىڭ جوق­تىعى دا ءوز الدىنا بولەك اڭگى­مە. مىنە, وسىنداي جۇيەسىزدىكتىڭ سوڭى موپەدتەر ماسەلەسىنە جەتىپ, ءىس نا­سىرعا شاۋىپ بارا جاتقانى جاسى­رىن ەمەس.

سونداي-اق كوميتەت توراعاسى جكو سانىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتكەن ەكىنشى فاكتور رەتىندە جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاعدايىن اتادى. ويتكەنى ونسىز جول قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. ال تاعى ءبىر فاكتور رەتىندە العا وزىپ وتىرعان ەرەكشە ماسەلە – قالا ماڭىنداعى جولداردى ايتۋعا بولادى. ەلىمىزدەگى بارلىق ترانزيتتىك لەك وسى جولدار ارقىلى وتەدى ەكەن. ولاردىڭ ۇلەسىنە جول اپاتىنىڭ اۋىر تۇرلەرى جانە ادام شىعىنىنىڭ 50%-ى تيەسىلى.

سونداي-اق زاڭسىز جولاۋشى تاسىمالداۋشىلار مەن تەمىر تۇلپار سانىنىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋى دە جاعدايدى بارعان سايىن قيىنداتىپ وتىر. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلدىڭ وزىندە كولىك سانى 500 مىڭ­عا ارتىپ, قازىر ولاردىڭ سانى ەل كولەمىندە 5 ملن 350 مىڭنان اسىپ وتىر ەكەن.

جاستاردى جەلىكتىرگەن «جۇيرىكتەر»

راسىندا كولىك قۇرالدارى سانى­نىڭ كۇرت ءوسۋىنىڭ جول قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى كەيبىر شەشىمدەردى قايتا قاراپ, قابىل­دان­عان شارالاردى قاتايتۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعان شاقتا «جى­­عىل­عانعا جۇدىرىق» بولىپ موپەد­تەر ماسەلەسى قوسىلدى. ءتىپتى كەيىنگى جىلدارى ەلەكترساموكاتتار مەن مو­پەدتەر ماسەلەسى ايتارلىقتاي كۇشەيە ءتۇستى جانە ولاردىڭ جول جاعدايىنا تيگىزەتىن كەرى اسەرى دە ارتىپ كەلەدى.

ولاردىڭ سانى ورتاق جولداردا ايتارلىقتاي ءبىلىنىپ, ءوسۋ تەندەنتسياسى بايقالادى. كۇندەلىكتى جول بويىندا كورىپ جۇرگەنىمىزدەي موپەد يەلەرىنىڭ جول ەرەجەلەرىن ساقتاماۋى, كوبىنە ولاردى بىل­مەۋىنە بايلانىستى, ال ونىڭ سوڭى اپاتتارعا اكەلىپ سوعىپ جاتىر. ارا­سىن­دا ادام شىعىنى دا بار. بالا­سى­نىڭ كورسەقىزارلىعىنا كونىپ, كو­ڭىلىن جىققىسى كەلمەگەن تالاي اتا-انانىڭ اجالى موپەدتەن كەل­گەن بالاسىن جوقتاپ, «بوتالاپ» قال­­عا­­نىن كورگەندە قوسا ەگىلگىڭ كەلەدى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ سوڭ­عى اقپاراتىنا سۇيەنسەك, وسى جىل­دىڭ جارتى جىلىندا-اق ەلەك­تر­­سامو­كاتتىڭ قاتىسۋىمەن 78 جول اپاتى تىركەلگەن, 2 ادام قازا تاۋىپ, 76 ادام جاراقات العان. ەلەكترساموكات جۇر­گى­زۋشىلەرىنىڭ 12 مىڭنان استام جول ەرەجەلەرىن بۇزۋشىلىعى انىق­تال­عان. بىل­تىرعى التى ايلىقتا 9 365 ەرەجە بۇزۋ فاكتىسى تىركەلگەن ەكەن.

ال بيىلعى 6 ايلىقتا موپەد­تەر­دىڭ قاتىسۋىمەن بولعان جول اپاتتارىنىڭ كورسەتكىشى جاعاڭ­دى ۇستاتادى. 542 جول اپاتى تىركەلىپ, سالدارىنان 27 ادام قازا تاپقان, 577 ادام جاراقات الىپتى. وسى 577-ءنىڭ ىشىندە مۇگەدەك بولىپ قالعاندارى دا جوق ەمەس. جىل باسىنان بەرى موپەد جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن 31 مىڭنان استام قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالىپتى. ال بىلتىر 25 030 وقيعا ورىن العان. بۇل سالىستىرمالى تسيفرلار تەك قانا مەملەكەتتىك جۇيەنى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن عانا ەمەس, تۇتاس قوعامدى الاڭداتۋعا ءتيىس. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن بۇل كەلەڭسىزدىككە قارسى قولعا الىنىپ جاتقان شارالار جونىندە سۇرادىق.

– وتكەن جىلعى 30 تامىزدا ءماجى­لىس دەپۋتاتتارىمەن بىر­لەسىپ ازىرلەنگەن زاڭ جوباسى قا­بىل­داندى, وندا «ەلەكترسامو­كات» ۇعىمى, ءجۇرىپ-تۇرۋ قاعي­دالارى, سونداي-اق ولاردىڭ جۇر­گى­زۋ­شىلەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مىن­دەتتەرى بەكىتىلگەن.

بۇل شارالار ولاردىڭ ءجۇرىسىن رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەردى, ال پوليتسيا­دا ولارعا اسەر ەتۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى پايدا بولدى.

سونىمەن قاتار بۇل ماسەلەنى تەك پوليتسيانىڭ ادىستەرىمەن شەشۋ مۇم­كىن ەمەس. بىزدە ساموكاتتار ءۇشىن قا­ۋىپسىز جول ينفراقۇرىلىمى جوق نە­­مەسە ول ەندى عانا قۇرىلا باستاعا­­نىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءبىزدىڭ دەرەكتەرىمىز بويىنشا ەلىمىزدە ۆەلوجولاقتار مەن ۆەلو­جولداردىڭ ۇزىندىعى 586 كم نەمەسە قازاقستانداعى جولداردىڭ 0,26%-ىن عانا قۇرايدى. بۇل رەتتە ۆەلوجولداردىڭ باسىم كوپشىلىگى استانا, الماتى جانە اقمولا وبلى­سىنىڭ بۋراباي كەنتىندە عانا.

بۇكىل ەل بويىنشا ۆەلو­جول­داردىڭ جىلدىق ءوسىمى نەبارى 123 شاقىرىمدى قۇراپ وتىر. سوندىق­تان زاڭدى كۇشەيتۋمەن قاتار اكىم­دىك­تەردىڭ دە ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا شارالار قولعا العانى قاجەت, – دەيدى كوميتەت توراعاسى قايسار ابىلەك ۇلى.

بۇل سالاداعى تاعى ءبىر وزەكتى ماسە­لەنى ايتپاي كەتۋگە بولماس. بۇگىن­دە جۇرتتىڭ ىعىرىن شىعارىپ جىبەر­گەن موپەدتەر, موكيكتەر جانە سكۋ­تەر­لەردىڭ ەسەبى جۇرگىزىلمەيدى ەكەن, ال بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك ماردىمسىز. اقبتك-ءنىڭ 620-بابى بويىنشا, ايىپپۇل ­ 3 اەك, ياعني 11 مىڭ تەڭگە عانا.

ەندىگى كەزەكتى ءماجىلىس دەپۋتات­تارىنىڭ باستاماسىمەن ولاردى مىندەتتى مەملەكەتتىك تىركەۋگە الىپ, ا1 ساناتىنداعى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن بەرۋدى ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بۇگىن­دە موكيكتەر مەن سكۋتەرلەر ءجۇرى­سىن زاڭنامالىق رەتتەۋ جانە ولار­دى تىركەۋ جونىندەگى ۇسىنىستار پار­لا­مەنت سەناتىندا قارالىپ جاتىر.

ەسكە سالا كەتسەك, ءماجىلىستىڭ مامىر ايىنداعى كەزەكتى جالپى وتىرىسىندا «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭعا جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە كولىك قۇرالدارىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنىڭ ءجۇرۋىن ۇيىم­داس­تىرۋ جانە جول قاۋىپسىزدىگىن تسيفر­لاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەنگى­زىلگەن زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ەكىن­شى وقىلىمدا قابىلدانعان-دى. ءماجى­لىس­تىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىر­لىك دامۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەكا­تە­رينا سمىشلياەۆانىڭ بايانداماسىنا زەر سالساق, موپەدتەردى تىركەۋدىڭ جاڭا تالاپتارى زاڭعا قول قويىلعان سوڭ 6 ايدان كەيىن كۇشىنە ەنەدى. بۇل ۋاقىت موپەدتەردى «زاڭداستىرۋ» ءۇشىن بەرى­لىپ وتىر.

سونىمەن قاتار موپەد جۇرگىزۋ­شى­لەرى جول قوزعالىسىنىڭ تولىق­­­قاندى قاتىسۋشىلارىمەن تەڭەس­تىرىلۋ ءۇشىن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس­ك­ە­ ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك. موپەد­­­تەردى باسقارۋ ءۇشىن ازامات­تار ۋاكىلەتتى ورگاندا مىندەتتى تىركەۋدەن جانە جىل سايىنعى تەحنيكالىق بايقاۋدان وتەدى. وعان قوسا ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپ­كەر­شىلىگىن مىندەتتى ساقتان­دىرۋدى راسىمدەۋى قاجەت.

بۇل رەتتە موپەد جۇرگىزۋشىلەرى دە اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرى سياقتى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. بۇرىن جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن ولار باسقا جول قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلار سياقتى اقبتك-ءنىڭ 615-بابىنا سايكەس 2 اەك مولشەرىن­دە ايىپپۇلمەن جازالاناتىن. ەندى ەرەجە قابىلدانعاننان كەيىن اۆتو­كولىك جۇرگىزۋشىلەرى سەكىلدى موپەد جۇرگىزۋشىلەرىنە دە بارلىق جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەلمەك.

موپەدكە ءمىنىپ الىپ, قالا كوشە­لەرىندە دەلەبەسى قوزىپ, جەلى­گىپ جۇر­گەن كەي جاستاردىڭ كەسىرى موپەدتى تاقىمداپ, كاسىپپەن اينالىسىپ جۇرگەن جاندارعا دا ءتيىپ جاتىر. بۇل ءبىر قوعام بولىپ كۇرمەۋىن شەشەتىن كۇردەلى ماسەلەگە اينالىپ بارادى. ءماجىلىس قابىلداپ, سەناتتىڭ ماقۇلداۋىنا ۇسىنىلعان زاڭ جوباسىندا ءبىراز وزگەرىستەر قامتىلعان. بۇل زاڭ دا ءبىراز كەلەڭسىزدىكتى رەتتەۋ­گە ءتيىس.