قازىر قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلە – ۇرپاق ياكي بالا تاربيەسى. بۇعان ەل ەرتەڭىن ويلاعان ءاربىر ازامات بەيجاي قارامايدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءاردايىم ۇرپاق تاربيەسىنە جاۋاپتى بولۋدى جۇيەلى ەسكەرتىپ-اق ءجۇر. مۇنى ۇلتتىق قۇرىلتاي مىنبەرىنەن دە ايتتى. ءبىر سوزىندە: «وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاربيەسى – وتە ماڭىزدى ماسەلە. اشىعىن ايتساق, قازىر جاس ۇرپاق الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تاربيە الىپ جاتىر. بالانى دۇرىس باعىتقا بۇرىپ, جول كورسەتىپ وتىرماساق, بۇل – وتە قاۋىپتى ءۇردىس», دەگەن-ءدى. وسى جاعىنان كەلگەندە, بار سالماق اتا-اناعا تۇسەدى. ويتكەنى بالا تاربيەنى الدىمەن وتباسىندا الادى. وتباسىندا نە كوردى, نە ءتۇيدى – سونى بويىنا سىڭىرەدى. بۇل رەتتە سان عاسىر جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق تاربيەمىزدىڭ ءرولى زور. ەلدىك تاربيەنىڭ قاينارىنا قانىپ وسكەن ورەننىڭ تانىمى دا تەرەڭ. اسىرەسە قازاق وتباسىندا اتا-اجە, اكە-شەشە, باۋىر دەگەن ۇعىمداردىڭ ورنى بولەك. قوعام, ۋاقىت وزگەردى دەگەنىمەن, ۇلتتىق تاربيەدەن اجىراماعان ءجون. بۇعان ءوز ۇلتىنىڭ ءداستۇرى مەن بولمىسىن ساقتاعان الەم ەلدەرىنەن كوپ مىسال كەلتىرە الامىز. سونىمەن قاتار پرەزيدەنتتىڭ «ادال ادام» تۇجىرىمداماسى دا حاكىم ابايدىڭ «تولىق ادام» ىلىمىمەن ۇندەسەدى. وسى رەتتە ءبىز بۇگىن قازىرگى جاس ۇرپاقتى ادالدىققا, تازالىققا, ەڭبەكسۇيگىشتىككە قالاي تاربيەلەيمىز, سونداي-اق قوعامداعى ىسىراپشىلدىق سەكىلدى كەلەڭسىز كورىنىستەردى قالاي توقتاتامىز دەگەن ماقساتپەن دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسىن ۇيىمداستىرىپ, وعان ەلىمىزگە تانىمال تۇلعالار – تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ومىرزاق وزعانباي, بەلگىلى ديپلومات, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءادىل احمەتوۆ, ارداگەر-جۋرناليست سايراش ابىشقىزى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى جانىبەك كارىبجانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ, قوعام قايراتكەرى شالاتاي مىرزاحمەتوۆ سەكىلدى ازاماتتاردى شاقىردىق.
– اتا-انانىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءرولى ەرەكشە. سوندىقتان اڭگىمەنى وسىدان باستاساق.
ومىرزاق وزعانباي:
– شىن مانىندە, بالا تاربيەسىندە اتا-انانىڭ ءرولى زور. مەن بۇعان قاتىستى ءسوزىمدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اكە تۋرالى وي-تولعاۋ» اتتى كىتابىنان باستاعىم كەلىپ وتىر. بۇل ەڭبەكتى اۆتوردىڭ اتا-انا رۋحىن ايالاعان پەرزەنتتىك پارىزى, جىپ-جىلى قوشەمەتى دەسە بولار. كىتاپتىڭ ونە بويىنان بايقالاتىنى: اكە كەمەل ۇل-قىزىن جەكە ۇلگىسىمەن تاربيەلەگەن. سوعىستان اۋىر جارالانىپ كەلسە دە, قينالعانىن بىلدىرمەگەن. ءتىپتى دەمالىسقا الماتىدان ۇزاپ تا بارماعان. قولى قالت ەتسە, كىتاپ جازعان. قاسىم سەكىلدى مايداندا شەيىت كەتكەن اعاسىنىڭ باۋىرمالدىعى مەن بىلىمگە دەگەن تالابىن, كەڭەستىك اۋىر جىلدارداعى ءوز اكەسىنىڭ, اناسىنىڭ, بوپە قارىنداسىنىڭ باسىنداعى تراگەديانى بايانداعان. قاراپايىمدىق پەن تازالىق – اكە كەمەل مەن انا تۇراردىڭ ۇلكەن مەكتەبى دەپ ويلايمىن.
تالاي جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بارلىق باستاماسىندا ەلىمىزدىڭ وتكەنىن, بۇگىنىن, ەرتەڭىن سالماقتاپ ارەكەت ەتەتىنى انىق. مىنە, وسىنداي جاۋاپتى جۇمىستىڭ ارقاۋى – ۇرپاق ساباقتاستىعى.
ۇلتتىق قۇرىلتاي مىنبەرىنەن ۇرپاق تاربيەسىنىڭ ايتىلۋى – كوكەيكەستى دابىل. سوندىقتان بۇل ەلدىك ىستە قوعام ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك.
ءادىل احمەتوۆ:
– «ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەگەن ماتەل تەگىن ايتىلماعان. اتا-انانىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءرولى وسى سوزبەن ناقىشتالىپ تۇر. ۇيدە اۋىزبىرلىك بولماسا, اتا-انانىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قارىم-قاتىناسى دۇرىس ورناماسا, ۇرىس-كەرىس ورىن السا, تاربيە قۇلدىرايدى. بالالار كورگەنىن قايتالايدى. «سەن مىقتى بول, تاربيەلى بول» دەگەن قۇرعاق اقىلدان ەشتەڭە شىقپايدى. ەڭ الدىمەن اتا-انانىڭ ءوزى تاربيەلى بولۋى كەرەك. اكەسى تەمەكى تارتىپ, شەشەسى اراق ىشسە, ولاردى كورگەن بالا قانداي بولىپ شىعادى؟ كەيىن قايتالاماي قويمايدى. وتباسىنداعى بالانىڭ جەتىلۋى اتا-انا تاربيەسىنە تىكەلەي بايلانىستى. «ادالدىق تۋابىتكەن قاسيەت ەمەس, بىرتە-بىرتە جۇرە قالىپتاسادى» دەپ ءجۇر. مەن بۇعان كەلىسپەيمىن. «تەكتىدەن تەكتى تۋادى, تەكتىلىك تۇقىم قۋادى» دەگەن قازاقتىڭ كەرەمەت ماقالى بار. اتادان بالاعا قانمەن بەرىلەدى. ورتانىڭ دا ۇلكەن ىقپالى بار. جاقسى ورتادا تاربيەلەنگەن بالا تەكتى بولىپ وسەدى. بىراق گەنەتيكالىق تۇرعىدان قاراعاندا, تەكتىلىك – تۇقىم قۋالايتىن قاسيەت. سوندىقتان تەكتى وتباسىندا تاربيەلەنگەن بالانىڭ ءوزى دە تەكتى. وسىعان قاتتى ءمان بەرۋ كەرەك. «اكە كورگەن وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر» دەيدى. جوعارىداعى ءسوزىمنىڭ ءتۇيىنى وسى-اق. دەمەك, مەكتەپتە بالا تاربيەسىنە قاتىستى ماقال-ماتەلدەردى جاتتاتىپ, ساناسىنا ءسىڭىرۋ كەرەك. سوندا ۇلكەن ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. سالت-داستۇرىمىزدەگى ادامي قۇندىلىقتارىمىز ءبىزدىڭ ماقالدارىمىزدا ءتۇيۋلى تۇر. وسى جاعىنا قاتتى ءمان بەرگەن ءجون. سەن بىلاي بول دەگەننەن گورى, سىنىپ ساعاتى مەن تاربيە ساعاتىندا الگىندەي ماقال-ماتەلدەردى جاتتاتىپ, ءمان-ماعىناسىن اشىپ بەرسە, نۇر ۇستىنە نۇر. ماقال-ماتەلدەردى ءتۇيسىنىپ وسسە, تەكتى بولادى. ويتكەنى ول ۇلتتىڭ تاربيەسى. اتادان كەلە جاتقان جول. «اناسىن كورىپ قىزىن ال, اياعىن كورىپ اسىن ءىش» دەيدى. اناسى ناشاردىڭ قىزىن الما دەپ تۇر. ار جاعىندا تىيىمدار تۇر. «اكە تۇرىپ ۇل سويلەگەننەن بەز, شەشە تۇرىپ قىز سويلەگەننەن بەز» دەگەن دە ماقال بار. ومىرلىك تاجىريبەسى مول ۇلكەندەر تۇرعاندا, ءتىلىم بار ەكەن دەپ الدى-ارتىن ويلاماي جاستار سويلەگەن قايبىر جاقسى؟ كيەلى كىتاپتاردا دا كوپ مىسال بار. نەنىڭ كۇنا, نەنىڭ كۇنا ەمەستىگى قۇراندا ءتۇزۋلى تۇر. مەنىڭ عىلىمي جۇمىسىم تيىمدارمەن بايلانىستى بولعان سوڭ ايتىپ وتىرمىن مۇنى. ء«اي دەيتىن اجاسى, قوي دەيتىن قوجاسى بولماسا», بالا بەتىمەن كەتۋى عاجاپ ەمەس. دۇرىس جولعا سالاتىن – اتا-انا.
سايراش ابىشقىزى:
– اتا-انا – بالانىڭ العاشقى مەكتەبى. ولاردىڭ ءومىر سالتىنان ساناعا ءسىڭىپ, بويعا دارىعان ادامشىلىق قاسيەت جاس وركەندى جاقسىلىققا جەتەلەيدى. «وتباسى – شاعىن مەملەكەت» دەگەن ءسوز بار. ءار شاڭىراقتىڭ وتاعاسى مەن وتاناسى وسىرگەن ۇل-قىز ەسەيىپ, جەكە-جەكە وتاۋ تىگىپ, اۋلەت بولعانى – شاعىن مەملەكەت ەمەس پە؟ ول – ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ التىن بەسىگى. قازىرگى ۋاقىتتا وتباسى ينستيتۋتىن دامىتۋ ماسەلەسى مەملەكەتتىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەنى – اسا قۇپتارلىق, قۋانارلىق باعدار. بۇل ورايدا وتباسىنان, ءبىلىم مەن تاربيە باستاۋىنان ءنار العان قاراكوزدەرىمىزدىڭ ازاماتتىق قالىپتاسۋ وتكەلى ىسپەتتى مەكتەپتىڭ دە اتقارار مىندەتى, كوتەرەتىن جۇگى اسا جاۋاپتى. وتباسى مەن مەكتەپ ىنتىماقتاستىعىنىڭ وسال بۋىنعا اينالعانى قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعانى – ورىندى. جاس ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ ءىسى – وتباسى مەن مەكتەپتىڭ قوعام الدىنداعى ورتاق مىندەتى. باسقاسىن ايتپاعاندا, وتە نازىك سەزىمتالدىقتى, بيىك ادامگەرشىلىكتى, جوعارى بىلىمدىلىكتى قاجەت ەتەتىن ءجاسوسپىرىم قىزدار مەن ۇلدار تاربيەسىنىڭ جاۋاپتىلىعىن كوتەرۋ – ەڭ اۋەلى وتباسىنىڭ, ودان كەيىن مەكتەپ مۇعالىمىنىڭ بىرلەسە وتىرىپ اتقاراتىن كيەلى پارىزى. مۇنداي ىنتىماقتاستىق ءجيى ەستىلىپ قالاتىن اتا-انانىڭ مەكتەپكە, مەكتەپتىڭ اتا-اناعا كوڭىلى تولمايتىن ءارتۇرلى اڭگىمەنىڭ دە جولىن كەسە الادى.
جانىبەك كارىبجانوۆ:
– بالا تاربيەسىندەگى باستى تۇلعا – اتا-انا. سوندىقتان بالا ساناسىنا ادالدىق, مەيىرىمدىلىك, قايىرىمدىلىق, يناباتتىلىق, ادەپتىلىك جانە ەلى مەن جەرىن ءسۇيۋ سەكىلدى جاقسى قاسيەتتەردى ءسىڭىرۋ – اكە-شەشەدەن قالىپتاسادى. ويتكەنى بالا كورگەنىن ىستەيدى. اتا-انا ۇلى مەن قىزىنا ەشتەڭە ايتپاسا دا, مىنەزى, ءسوزى, قالا بەردى, ءجۇرىس-تۇرىسى قانداي, سونىڭ ءبارىن ءسىڭىرىپ الادى. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەگەن ناقىل سودان شىققان سەكىلدى. قازىر ءبىزدىڭ جاسىمىزداعىلاردى بالا تاربيەسى قاتتى تولعاندىرادى. ءوز بالالارىمىز ەسەيىپ كەتكەنىمەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ كەلەشەگىنە الاڭدايمىز. بۇگىندە بالاعا اتا-انادان بولەك, وعان ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامى, ءبىلىم الاتىن مەكتەبى, ارالاساتىن ورتاسى دا اسەر ەتەدى. ودان كەيىن سمارتفوننىڭ دا ىقپالى كۇشتى. قىسقاسى, قازىر بالانىڭ تاربيەسىنە, ونىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا اسەر تيەتىن جاقسى دا, جاعىمسىز دا دۇنيە كوپ. دەگەنمەن, اتا-انا بالا تاربيەسىنە باستى جاۋاپتى. ەگەر ول كىشكەنتاي كۇنىنەن بالاسىنا وبال-ساۋاپتى, ادالدىقتى, تازالىقتى, «ۇلكەنگە – قۇرمەت, كىشىگە – ىزەت» كورسەتۋ سەكىلدى قاسيەتتى ۇعىندىرىپ وسىرسە, ول بالا جاقسى ادام بولىپ قالىپتاسادى. قانشا دەگەنمەن, بالا ەسەيىپ كەتسە دە, ونىڭ اتا-انادان العان تاربيەسىندەگى قاتەلىگىن قوعامدىق تاربيەدە تۇزەتۋ قيىن. سوندىقتان بالا تاربيەسىنىڭ نەگىزى اتا-انادان قالىپتاسادى. ارقالى اقىن عافۋ قايىربەكوۆ «انا تۋرالى جىر» اتتى ولەڭىندە «ەسەيىپ كەتسەم دە, مەن ساعان ءسابيمىن» دەگەن جولدار بار. كەز كەلگەن بالا ەرجەتىپ, قانشا جاسقا تولسا دا, اتا-اناسىنا ءسابي كورىنەدى. بۇل – وتە تەرەڭ وي. شىن مانىندە, ادام قانشا جاسقا تولسا دا, ءاۋ باستان اكە-شەشەسىنەن العان تاربيەدەن, ونەگەدەن الىسقا ۇزامايدى. وسى تاربيە ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ول اتقارعان كەز كەلگەن ءىستىڭ نەگىزى بولادى.
شالاتاي مىرزاحمەتوۆ:
– بارلىق اتا-انا ۇل-قىزىنىڭ اقىلدى, وجەت, پاراساتتى بولىپ ءوسۋىن قالايدى. قازاقتا «بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاما», «ۇيات, وبال بولادى» دەگەن تاعىلىمدى سوزدەر بار. وسى ۇعىمداردى بالاعا جاسىنان ءسىڭىرۋ كەرەك. سوندا جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا قازاقى رۋح ءسىڭىپ وسەدى. ءالى ەسىمدە, جاسىم 13-كە تولىپ, ءبىرىنشى مۇشەلدى ەڭسەرگەنىمدە, اكەم جانىنا وتىرعىزىپ: «بالام, سەن ەندى ەر جەتتىڭ, ون ءۇش جاس وتاۋ يەسى» دەپ جايلاپ, اپتاسىنا نەمەسە ەكى اپتادا ءبىر رەت قۇلاعىما تاربيەلىك ءسوزدى قۇيا باستادى. سۇراق قويىپ, وي-ءورىسىمدى دامىتۋعا ىقپال ەتتى. سوندا اكەم ايتاتىن: «بالام, جامان ادام بولمايدى, وسە كەلە تاربيەسىنە بايلانىستى جامان اتانادى. ەرتەڭ وسكەندە قىزمەتىڭ كوتەرىلىپ, باسشىلىق قىزمەتكە كەلىپ جاتساڭ, قاراماعىڭداعى ادامدارعا قامقور بول. ولاردىڭ دا بالا-شاعاسى بار, سولاردى ويلا» دەيتىن. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, ءاربىر اتا-انا وسىلاي ۇل-قىزىمەن اشىق سويلەسىپ, تاربيەلەسە, بۇل ەرتەڭ ولاردىڭ ومىرلىك ۇستانىمى, كرەدوسى بولادى. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن جولدامامەن اقتوبە وبلىسى بايعانين اۋدانىندا جاڭادان قۇرىلعان اباي كەڭشارىنا باردىم. قۇرىلىس شەبەرى بولىپ قىزمەتكە ارالاستىم. 3-4 ايدان كەيىن ديرەكتور مەنى شاراۋاشىلىق قۇرىلىسىنىڭ جەتەكشىسى ەتىپ تاعايىندادى. قۇرىلىستا باسشىلىق قىزمەتتە 13 جىل, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىندە 11 جىل ىستەدىم. 24 جىل اۋداندا باسشىلىق قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە بىردە-ءبىر ادامدى جۇمىستان شىعارماۋعا تىرىستىم. اسىرەسە قۇرىلىستا اشۋعا ءمىنىپ, كەيدە ءبىر جۇمىسشىلاردى سالعىرتتىعى ءۇشىن جۇمىستان بوساتىڭدار دەپ تاپسىرما بەرگەندە دە, تۇنىمەن ويلانىپ, ونىڭ دا بالا-شاعاسى بار عوي دەپ رايىمنان قايتىپ, تاڭەرتەڭ شالعايداعى باسقا قۇرىلىس نىسانىنا جىبەرەتىنمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اتا-انانىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءرولى وتە جوعارى.
– ال ۇلتتىق تاربيەنىڭ بالا تاربيەسىندەگى ورنى تۋرالى نە ايتاسىزدار؟
سايراش ابىشقىزى:
– ۇلتتىق تاربيە دەگەن – بالامەن قازاقشا سويلەسۋ عانا ەمەس. اتا-انالار قازاقتىڭ ءتىلى ارقىلى ونىڭ دىلىنە تەرەڭدەۋى قاجەت. سوندا مۇحيتتىڭ تەرەڭىنەن مارجان سۇزگەندەي ۇلت بويىنداعى اسىل قازىنالار اقتارىلا بەرەدى. قازاقشا سويلەۋمەن قاتار, قازاقشا ويلاۋ كەرەك, قازاقشا ءومىر ءسۇرۋ كەرەك. بابامىزدىڭ باي ءداستۇرى – بايتەرەكتىڭ تامىرىنداي. ءبىز بۇگىنگى ادالدىق پەن ەڭبەككە باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياسات ءداستۇرىمىزدى دە رەتتەيدى دەپ سەنەمىز.
ءادىل احمەتوۆ:
– وتىز جىل سينگاپۋر ۇكىمەتىن باسقارعان لي كۋان يۋ دەيتىن تۇلعانىڭ ءسوزى بار. ول «مەملەكەتتىڭ ۇلىلىعىن تەك جەر كولەمى ايقىنداي المايدى. ۇلىلىقتى جۇدىرىقتاي جۇمىلعان حالىقتىڭ جىگەرى مەن بىرلىگى, تاباندىلىعى مەن ءتارتىبى جانە سول مەملەكەتتى قۇتتى مەكەنگە اينالدىرعان ۇلتجاندى كوشباسشىلاردىڭ ساپاسى سومدايدى» دەيدى. تەرەڭىرەك ۇڭىلگەندە, تەك كوشباسشىعا قاتىستى ايتپايدى. قاي حالىقتىڭ ىشىندە زيالى قاۋىم كوبىرەك بولسا, سول مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى زور. زيالى قاۋىمنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى. ماسەلەن, كورشى وزبەك اعايىنداردا اقساقالدىق ينستيتۋت جاقسى دامىعان. اۋىلدىق جەرلەردە تەنتەكتەردى اقساقالدار تىيىپ ۇستايدى. سول سياقتى, ۇلتتىق ءداستۇر ساقتالسا, ءبارى تۇگەندەلەدى.
شالاتاي مىرزاحمەتوۆ:
– جالپى, ءار ەتنوس وكىلى ءوزىنىڭ ۇلتىن جوعارى سانايدى. شاماسى ۇلتتىق رۋح پەن سانا سونىمەن دە بيىكتەسە كەرەك. مارقۇم اكەم «ونەر الدى – قىزىل ءتىل» دەپ, سوسىن اباي اتامىزدىڭ «ادامنىڭ مىنەزىن تۇزەۋگە بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم» دەگەن ءسوزىن ءجيى ايتاتىن. سودان كەيىن اكەمنىڭ «قازاق – سوزگە توقتاعان حالىق. ءبىراۋىز سوزبەن-اق ەلدىڭ, جەردىڭ تاعدىرىن شەشكەن» دەگەن سوزدەرى دە ەسىمدە قالدى. «سوندىقتان, بالام, سويلەگەندە ابايلا. ويتكەنى ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق. ءسوز ايتىلعانشا سەن ونىڭ ەگەسىسىڭ, ايتىلعان سوڭ ەگەسى بولمايسىڭ. ول ءسوز ەندى ەلگە تارايدى. سوندىقتان قاي كەزدە دە ءوزىڭنىڭ قازاق ەكەنىڭدى ۇمىتپاساڭ, ءوزىڭنىڭ سوزىڭە ەگە بولا ءبىل» دەۋشى ەدى. سوندىقتان بالاعا تاربيە بەرگەن كەزدە سەن ۇلى حالىقتىڭ ۇلانىسىڭ, ۋاجگە تۇرعان ۇلتتىڭ بالاسىسىڭ دەپ قۇلاعىنا قۇيۋ كەرەك. مەن جوعارى قىزمەتتەردە جۇرگەنىمدە مەكتەپ جاسىنان باستاپ بالالارعا نەگىزگى پاندەرگە قازاق حالقىنىڭ قاسيەتىن, جاقسى مىنەزىن ۇيرەتەتىن وي, دەرەك ەنگىزۋ قاجەتتىگىن كوتەرگەنمىن. بۇل ءالى دە كوكەيكەستى. نامىسقويلىق, سوزگە تۇرۋ, شەشەندىك, قوناقجايلىق, دوسقا ادالدىق باستاۋىش سىنىپتان وقۋشىلارعا وقۋمەن دە, تاربيەمەن دە سىڭسە دەيمىز. وسى ىستە اتا-انانىڭ, قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ايرىقشا.
ومىرزاق وزعانباي:
– ۇلتتىق تاربيەنىڭ ەرەكشەلىگى دەگەندە, وقىرمانعا وي سالاتىن مىنا عيبراتتى اڭگىمەنى ايتسام دەيمىن. ءبىر جاس جىگىت ءالجۋاز, جاسى جەتىپ قارتايعان, وڭىنەن ءارى تايعان اناسىن ەرتىپ مەيرامحاناعا كەلىپتى. كوڭىلى قالاعان ءارتۇرلى اس مازىرىنە تاپسىرىس بەرەدى. الدارىنا ءدام كەلىپ, تاماقتانىپ جاتقان كەزدە كارى انانىڭ قولى قالتىرىپ, قاسىعىنداعى تاعامدى كويلەگىنە توگىپ الادى. ونى بايقاپ وتىرعان كوپشىلىك «وسىنداي قارتايعان ادامدى مەيرامحاناعا اكەلە مە ەكەن؟» دەگەندەي جاقتىرماعان كەيىپ تە تانىتادى. بىراق بالاسى سۇق كوزدەردى ەلەمەستەن دەرەۋ اناسىنىڭ ءۇستىن تازارتىپ, قيسايىپ كەتكەن كوزاينەگىن تۇزەپ, قوبىراپ كەتكەن شاشىن تارتىپكە كەلتىرىپ, تاماقتاندىرۋدى جالعاستىرادى. ابدەن اۋقاتتانىپ العاننان كەيىن اناسىن جەتەكتەپ كەتىپ بارا جاتقاندا, كوپ ىشىنەن ءبىر ساليقالى ازامات: ء«ىنىم نە تاستاپ كەتتىڭ؟», دەيدى. جاس جىگىت: «ەش نارسە ۇمىتپادىم», دەپ جاۋاپ قاتادى. سوندا بەيتانىس كىسى: «جوق, ءىنىم, سەن قالدىرعان زاتتىڭ سالماعى قورعاسىنداي اۋىر. بالادان قايىرىم كۇتىپ, ءۇمىت وتى سونە باستاعان اتا-انا جۇرەگىنە جىلۋ بەردىڭ, مەيىرىمى ازايعان ۇرپاقتىڭ ساناسىنا يماندىلىق پەن يناباتتىلىق نۇرىن قۇيدىڭ», دەگەن ەكەن.
سايران بۇقانوۆ:
– نەگىزى, و باستا ادام بالاسى شىر ەتىپ دۇنيەگە ەسىگىن اشقاندا, مەيلى ول نەمىس, ورىس نەمەسە قازاق بولسىن, كوز الپەتى مەن ءتۇر-ءتۇسى وزگەشە بولعانىمەن, اقىل-ەسى مەن قارىم-قابىلەتى, مۇمكىندىگى جاعىنان بىردەي بولىپ جاراتىلادى. راس, ەڭبەككە بەيىمدىلىك, شارۋاعا ەپتىلىك, كاسىبي شەبەرلىك سياقتى قاسيەتتەر بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قانمەن كەلەتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بىراق ومىرگە كەلگەن ءسابيدىڭ ەڭبەكقور يا جانايار جالقاۋ بولىپ قالىپتاسۋى, ەڭ الدىمەن, وسكەن ورتاسىنا, قوعامعا, ۇيدەگى تاربيەگە, اكە مەن اناعا بايلانىستى. «اكە كورگەن وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر» دەگەن ءسوز وسىنداي ءومىر تاجىريبەسىنەن الىنعان. بالانى تاربيەلەۋ – ول وعان اقىل ايتۋ ەمەس. قازىر كوبىمىز وسى ەكەۋىن شاتاستىرىپ الىپ ءجۇرمىز. بالاعا كوپ اقىل ايتۋدىڭ قاجەتى جوق. ءوزىڭ دۇرىس ءجۇرىپ, ىزدەنىپ, ادال ەڭبەك ەتسەڭ, شاعىن عانا وتباسىڭنىڭ شارۋاشىلىعىنا مىعىم بولا بىلسەڭ, قاسىڭداعى بالا كورگەنىن ىستەيدى. ەرتەڭ ول دا ءوزىڭ سياقتى ءار ءىستىڭ ەبىن بىلەتىن ەڭبەكقور, شارۋاقور ازامات بولىپ وسەدى. سوندىقتان تابىس تابۋدىڭ جالعىز جولى بار ەكەنىن, ول زەردەلى ءبىلىم مەن تاباندى ەڭبەك ەكەنىن, وسى ەكەۋىن ۇشتاستىرا بىلگەن ادام يگى ماقساتتارعا جەتەتىنىن بالا ءبىلىپ ءوسۋى كەرەك.
قازىر ەلگە, قوعامعا قاراتا ايتىلعان ادىلەتتىلىك پەن ادالدىقتىڭ كىلتى – ەڭبەك پەن جاۋاپكەرشىلىكتە دەپ سانايمىن.
جانىبەك كارىبجانوۆ:
– جالپى, ۇلتتىق تاربيەنىڭ ماڭىزدى ءتۇرى – بالانى جاسىنان ەڭبەككە باۋلۋ. بۇعان مىسالدى ءوز زامانىمنان كەلتىرەيىن. ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىز 50-جىلدارعا تاپ كەلدى. سوعىستان كەيىنگى كەزەڭ. ەل ەڭسەسى ەندى كوتەرىلىپ كەلە جاتتى. اۋىلدا تۇرامىز. اتام وتە ەڭبەكقور ەدى. قۇر قاراپ وتىرمايتىن. وزىمەن مەنى دە ەرتىپ ءجۇرىپ, ەڭبەككە باۋلىدى. جازدا ەكەۋمىز شالعىمەن ءشوپ شابامىز. اتامنىڭ ءوزى ماعان ىڭعايلاپ جەڭىل شالعى جاساپ بەردى. قىسقا وتىن دايىندايمىز. كۇن سايىن قۇدىقتان سۋ تاسىپ, باقشا سۋارامىن. ءارامشوپ جۇلامىن. زامانداستارىمنىڭ كوبى وسى مەكتەپتەن ءوتتى. قاراپ وتىرساڭىز, وسىنىڭ ءبارى – تاربيە. ارينە, اۋىل بالالارى ەڭبەككە ءبىر تابان جاقىن بولىپ وسەدى. ال قالادا وسكەن ورەندەردى دە ەڭبەكسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋگە بولادى. وعان مىسال كوپ.
– ادالدىق, ەڭبەكسۇيگىشتىك, جاسامپازدىق جانە ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋ سەكىلدى قاسيەتتى جاس ۇرپاق بويىنا قالاي سىڭىرەمىز؟
سايران بۇقانوۆ:
– قازاقتىڭ ۇيلەنۋ تويى, قۇدالىعى, شىلدەحاناسى, تۇساۋكەسەرى, تۋعان كۇنى بار – ايتەۋىر تويى بىتپەيدى. «تويدان ايىرماسىن» دەگەن حالىقتىڭ جاقسى تىلەگىن مەن دە ءبىر ادامداي تۇسىنەمىن. بىراق توي كۇندەلىكتى شارۋاڭا, سول شارۋاڭدى رەتتەپ وتىرعان تارتىپكە زيانىن تيگىزبەۋگە ءتيىس. ياعني توي وتكىزەتىن مۇمكىندىك بولۋ كەرەك. سوندىقتان توي دەگەندە اركىمنىڭ كورپەسىنە قاراي كوسىلگەنى ابزال. ءوزىم شارۋاشىلىق باسقارىپ جۇرگەندە تالاي كوردىم. ناۋقاننىڭ قىزىپ تۇرعان شاعىندا ء«بىر-ەكى كۇنگە قالاعا بارىپ كەلۋ كەرەك ەدى. قاينىم 40-قا, جاقىنىم 70-كە تولىپ جاتىر» دەپ قيىلا سۇرانادى. «اينالايىن-اۋ, كوزىڭ كورىپ تۇر عوي, ورىلماي جاتقان ەگىن اناۋ. اۋا-رايىنىڭ ءتۇرى مىناۋ. ءبىر-ەكى كۇنىڭ نە؟ بىزگە ءار ساعات قىمبات قوي. سوعان بارماي-اق, بىلاي تەلەفونمەن قۇتتىقتاپ, جاعدايىڭدى تۇسىندىرۋگە بولماي ما؟» دەسەڭ, قىزمەتكەرىم: «ۇيات قوي, اعا», دەيدى. شارۋاعا دەگەن كوزقاراسىنىڭ ءتۇرى وسى. ءبىر جىلدارى اۋىلدا ءبىر كىسى قارىز سۇراپ كەلدى. «بالام اسكەرگە كەتەتىن ەدى, الىس-جاقىن اعايىن, ءوزىمنىڭ, ۇلىمنىڭ دوستارى بار – بارلىعىنىڭ باسىن قوسىپ, توي جاساعىم كەلەدى. نەسيە الايىن دەسەم, وزىمدە دە, ايەلىمدە دە كرەديت بار. بانك بەرمەي جاتىر», دەپ. «ەندى جاعدايىڭنىڭ ءتۇرى مىناۋ. بالاڭ اسكەرگە كەتىپ بارا جاتسا, ۇلكەن توي جاساماي-اق, ءبىر تاباق ەت اسىپ, ۇلكەندەردى ۇيگە شاقىرمايسىڭ با؟ ۇلىڭ ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الادى» دەسەم, بۇل دا «ۇيات قوي», دەيدى. ەتەگىمىزدەن تارتىپ, ىلگەرى باستىرماي تۇرعان دا وسى جالعان ۇيات. ءبىر جاقىنىمىز شاقىرعان تويىمىزعا كەلە الماي قالسا, ونى جاۋدان بەتەر عىپ الامىز. «بار جيعان-تەرگەنىڭ تويعا شاشىلسىن» دەگەن ماقال بار ءبىزدىڭ حالىقتا. قازىر وسى ماقال ەلدىڭ باستى ۇرانىنا اينالدى. تىرنەكتەپ جيعان دۇنيەنى نەگە تويعا عانا شاشۋ كەرەك؟ ونى جۇمسايتىن باسقا يگىلىكتەر بار ەمەس پە؟ مۇنىڭ ارتىندا نە جاتىر؟ بالەنشە بالەنباي قۋانىشىنا توي جاسامادى دەگەن سوزگە قالامىز, كوپتەن ۇيات بولادى, ەلدەن قالماۋ كەرەك. ء«بىز مىنا ادامنان كەمبىز بە؟» دەگەن جالعان نامىس جاتىر. ء«بىز پالەنشەدەن كەمبىز بە؟» دەگەندەگى باقتالاستىق. «پالەنشە» قانى بولەك, ءدىلى باسقا الىستاعى بوتەن بىرەۋ ەمەس, كۇندە كورىپ, ارالاسىپ جۇرگەن ءوز اۋىلداسى, ءوز كورشىسى, ءوز جاقىنى, ءوز اعايىنى. وسىلايشا, وزگەمەن ەمەس, وزىمىزبەن ءوزىمىز تارتىسىپ, باقتالاسىپ, كۇندەسىپ كۇن كەشۋ بار. قازىر بىزگە جات جانىنان تۇڭىلەتىندەي شىنايى ۇلتتىق نامىس كەرەك. سول ۇلتتىق نامىسىمىز ۇساقتالىپ, وتباسىلىق, رۋلىق نامىسقا اينالىپ بارادى. «انا رۋدىڭ ءبىر اتاسى كەزىندە جاۋعا جالعىز شاپقان كەرەمەت باتىر بولىپتى, مىنا رۋدىڭ ءبىر اتاسى كيەلى اۋليە ەكەن...» دەپ, وسىعان تايلى-تاياعىمىز قالماي قارجى جيناپ, تاس قويىپ, تاي شاپتىرىپ, توي جاساۋ جاداعاي ءۇردىس بولىپ الدى. ءبىز نەگە بۇلاي بولىپ كەتتىك؟ ويتكەنى بولماشى ماقتانىشتى اڭسايمىز. ول ماقتانىشتى قاسىمىزدان, ءوز ارامىزدان تابا الماعان سوڭ, سول باياعى ۇلكەندەردەن ەستىگەن اتالارىمىز تۋرالى اڭىز-قيالدان اقيقات ىزدەپ, ونى باسىمىزعا تۋ عىپ كوتەرەمىز. بۇل ۇلتتى العا باستىراتىن, ۇرپاققا دۇرىس ونەگە بولاتىن دۇنيە ەمەس. ارتتا قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان وسكەلەڭ ۇرپاققا جاقسى ونەگە قالدىرامىن دەسەك, تويعا شاشاتىن قارجىنى بالانىڭ دۇرىس ءبىلىم الۋىنا جۇمسايىق. ونى زامانعا قاۋقار كورسەتە الاتىنداي ساپالى بىلىممەن قارۋلاندىرىپ, ەڭبەكقور ەتىپ تاربيەلەيىك.
سايراش ابىشقىزى:
– ادامنىڭ بويىنان ۇنەمى جاقسى قاسيەت تابىلا بەرمەيدى عوي. كىسىلىك پەن كىساپىرلىك, ىرىلىك پەن ۇساقتىق – ءومىر وزەگىندە الماكەزەك اينالىپ جاتقان بولمىس سيپاتتارى. كەيدە ادامنىڭ دەرت-مەرەزى قوعامدىق دەڭگەيدە دە كەڭ ءورىس الىپ كەتەتىنى – اقيقات. كەيىنگى ءداۋىر ديدارىنان اڭعارىپ جۇرگەن سونداي جاعىمسىزداۋ ىستەردىڭ ءبىرى – ىسىراپشىلدىق. البەتتە, ونىڭ ارتىندا ماقتانگەرشىلىك تۇر. قازىر ءوز رۋىن شەگىنەن تىس اسپەتتەپ, قايبىر اتاسىن ۇلتتىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرگىسى كەلەتىندەردىڭ قاراسى كوبەيىپ جاتىر. قولدان تۇلعا جاساپ, وعان استا-توك اس بەرۋ – تاريح الدىنداعى ادەپسىزدىك. مەملەكەتىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى قولىنا باق-داۋلەت بىتسە, ونىڭ ەڭ اۋەلى حالىق يگىلىگىنە جۇمسالۋى كەرەگىن سەزىنۋ قاجەت. ەلدىڭ جىرتىعىن جامايتىن ىسكە جۇمسالسا, ول – قايىرلى داۋلەت. ءوز باسىنا بەرەكە بولىپ قايتىپ ورالادى. ال ءبىر كۇندىك ماقتان مەن دۋ-دۋمان ءۇشىن اقشانى سارپ ەتۋ – بارىپ تۇرعان بىلمەستىك.
ومىرزاق وزعانباي:
– اتىراۋ قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي جيىنىندا جانە بۇدان كەيىنگى بىرنەشە جيىندا مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك كەسەلدەر – ناشاقورلىقپەن, لۋدومانيامەن, ۆانداليزممەن, ىسىراپشىلدىقپەن كۇرەسۋ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا جول بەرمەۋ سياقتى ماسەلەلەرگە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىپ, بۇلاردى جاڭا قازاقستاننىڭ تاربيە جۇمىسىنداعى باستى كەمشىلىك ەكەنىن اشىق ايتتى. قاسيەتتى دىنىمىزدە دە پرەزيدەنت ايتقان ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋ ءجيى ەسكە سالىنادى. وندا استا-توك ءىشىم-جەم, باعالى جانە جاعالى كيىمدەر, قىمبات كولىك تاكاپپارلىققا جانە ىسىراپشىلدىققا جول اشادى دەلىنەدى. ەۋروپا ەلدەرىندە ميللياردەرلەردىڭ كوشەدەگى قاراپايىم حالىقتان ەش ەرەكشەلىگى جوق, كيگەنى –دجينسى شالبار, مىنگەنى – شاعىن ليتراجدى اۆتوكولىك, «بايلىق مۇرات ەمەس, كەدەيلىك ۇيات ەمەس» دەگەن قاعيداتپەن ءومىر سۇرەدى. اللا ەرەكشە داۋلەت بەرىپ سەنى سىناسا, ونىڭ قادىرىن ءبىلىپ قاجەتتى مولشەردە پايدالانىپ, جاراتقان جولىنا ۇلەس ءبولىپ, شۇكىرشىلىكتى قاناعات ەتىپ, جارلى-جاقىبايلاردى ۇمىتپا دەپ جاتادى. داۋلەت بىتكەن ادامداردا سابىر, قاناعات, شۇكىرشىلىك بولعانى ابزال. الەمدە جىل سايىن 2,2 ملرد توننا تاماق قوقىسقا توگىلەدى. وكىنىشكە قاراي, سايران مىرزا ايتقانداي, بىزدە دە استا-توك توي جاي قۋانىشتا دا, توپىراقتى ءولىم داستارقانىندا ءجيى بايقالادى. 2023 جىلى قازاقستاندا 4 ميلليون تونناعا جۋىق تۇرمىستىق قالدىقتار شىعىپ, ونىڭ 24 پايىزى عانا قايتا وڭدەلگەن. 2021 جىلى ەكولوگيالىق كودەكس كۇشىنە ەندى. بۇل باعىتتاعى تاربيە جۇمىسى ۇلانعايىر. بالاباقشادا, مەكتەپتە, جوعارعى وقۋ ورىندارىندا, قوعامدىق ورىنداردا ۇقىپتىلىققا, ۇنەمدىلىككە سانانى دايىنداۋ قاجەت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «اكە تۋرالى وي-تولعاۋ» اتتى كىتابىنان وسى اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان ىسىراپشىلدىققا قارسى ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. كەمەل اعامىزدى جوعارى كەڭەس جۇمىسىنان بوساتىپ, «جالىن» جۋرنالىندا جاريالانعان بولاشاق رومانىنىڭ تاراۋىن, تۇتاستاي ءنومىردى جويىپ, قاعازدىڭ شىعىنى ءۇشىن 1000 سوم تولەتتىرىپ, وتباسى قيىن ەكونوميكالىق جاعدايدا قالعان كەزدە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى 40 سوم ستيپەندياسىمەن مگيمو-نى ۇزدىك – قىزىل ديپلومعا ءبىتىرىپ شىعادى. بۇل قاجىرلى ەڭبەك بۇگىنگى جاستارعا دا ونەگە بولسا دەيمىز. ماڭداي تەردىڭ وتەۋى ءسوزسىز كەلەدى.
ءادىل احمەتوۆ:
– قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنداعى ادامدار ادالدىقپەن جۇرسە, مەملەكەت تە گۇلدەنەدى. ادال ەڭبەك ەتكەن ادام ەشقاشان ءتارتىپ بۇزبايدى. زاڭعا باعىنادى. ال ارامدىق جۇرگەن جەردە كۇللى تەرىس نارسەلەر مەن جاماندىقتار ەتەك الادى. ىسىراپشىلدىق سودان شىعادى. مەملەكەت دامۋىن جىلدامداتاتىن ادالدىقتىڭ تامىرى وتباسىنداعى ءتالىم-تاربيەمەن تىكەلەي بايلانىستى. بالاباقشا, مەكتەپ, ەسەيگەندەگى ورتاسىنا قاتىستى. سول تاربيە مەن ادالدىق – مەملەكەتتىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگىنە قىزمەت ەتۋشى قۇبىلىس, تىرەك. ەل دامۋ ءۇشىن بۇكىل قوعام ادال بولۋ كەرەك. قازىر پرەزيدەنتىمىز باستاعان ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ماقساتى – ادالدىققا جەتۋ, ارامدىقپەن (جەمقورلىق تا وسىنىڭ ىشىندە) كۇرەس. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ءبارى وتباسىلىق تاربيەدەگى ادالدىقتان ءوربيدى. ەت جاقىندارىڭا عانا ەمەس, سىرت ادامدارعا دا ادالدىق تانىتۋ شارت. سوندا مەملەكەت تە, قوعام دا قارىشتاپ داميدى.
شالاتاي مىرزاحمەتوۆ:
– مەنىڭ تۇسىنىگىمشە, ءاربىر ۇلت ۇرپاعىنىڭ ادال بوپ ءوسۋىن قالايدى. كىشكەنتاي كەزىمىزدە اۋىلدىڭ قارا شالدارى: «بالام, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاما!» دەپ كوپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى, جارىقتىقتار. وسى ءسوز قاراپ وتىرساق, ادالدىققا اپارادى ەكەن. ياعني بىرەۋدىڭ زاتىنا, مۇلكىنە قول سۇقپا, كوز الارتپا دەگەن ءسوز عوي. كەزىندە كەڭەستىك قوعامدا ءومىر سۇردىك. كەيىن نارىقتىق ەكونوميكا كەلدى. الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ءبىر مۇشەسى بولۋ ءۇشىن دە وسى قۇرىلىمعا كوشتىك. ءبىر كەزدەرى مەن 8 جىلداي «جىبەك جولى» امبەباپ تاۋار بيرجاسى دەپ اتالاتىن باسقارمانى باسقاردىم. سول كەزدە ءوزىمىزدىڭ تىكەلەي مىندەتىمىزدەن بولەك ءبىر-ءبىرىن الداپ سوققان قازاق كاسىپكەرلەرىن جاراستىرىپ, كەلىستىرۋمەن ۋاقىتىمىز كەتەتىن. وعان دۇنيەتانىم, كوزقاراسىمىز ول كەزدە ءالى دايىن بولماعاندىقتان, سولاي بولعان شىعار دەپ ويلايمىن. سول ۋاقىتتا ۇلىبريتانيانىڭ ايگىلى ليۆەرپۋل بيرجاسىندا ءىس-تاجىريبە تاعىلىمداماسىنان ءوتتىم. ولاردا ىسكەر ازاماتتاردىڭ كودەكسى 8 باپتان تۇرادى. سونىڭ ىشىندە ەڭ ءبىرىنشى باپتا «ىسكەر ازاماتتار ادال بولۋ كەرەك» دەپ جازىلعان. ەل العا باسۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ازاماتتار ادال بولۋى قاجەت. بىزدىڭشە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇرىلتايدا قوعامدى ازدىراتىن كەسەلدەردەن ساقتاندىرۋى جانە وسىنى تىياتىن زاڭداردى قابىلداۋعا مۇرىندىق بولۋى ۇرپاق تاربيەسىنە تىكەلەي قاتىستى. ادالدىقتىڭ, ءتالىم-تاربيەنىڭ ەڭ جارقىن كورىنىسى قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتىندە, رۋحىندا تۇر. سول ءۇشىن قازاقتىڭ دانالىعىن ۇيرەتەتىن مەكتەپ باعدارلاماسىندا ارنايى ساباق بولۋى كەرەك. ويتكەنى جاسىندا تىڭداعان دۇنيەنى بالا ەشقاشان ۇمىتپايدى. «قاناعات قارىن تويعىزار, قاناعاتسىزدىق جالعىز اتىن سويعىزار» دەگەن ءبىراۋىز سوزبەن بابالارىمىز ىسىراپشىلدىقتىڭ جاعىمسىز ەكەنىن سيپاتتاپ بەردى.
جانىبەك كارىبجانوۆ:
– ادالدىق – ادامنىڭ ار-ۇياتى, نامىسى. ادال ازاماتتىڭ ارى تازا. ونداي ادامنىڭ تۋعان-تۋىسىنىڭ, دوستارىنىڭ, ءتىپتى وتباسىنىڭ الدىندا ارى تازا. ەشكىمگە دە بۇگەجەكتەمەي تۋرا قارايدى. مارقۇم اكەم «ادال ادام ازبايدى» دەپ ايتۋشى ەدى. شىنىندا دا, ادال ادامنىڭ اتى ارىپ, تونى توزعانىن كورگەن جوقپىن. ويتكەنى ادال ازامات قانداي قوعامدا ءومىر سۇرسە دە سىيلى. ەل ونىڭ ازاماتتىعىن, ادالدىعىن, تازالىعىن ۇلگى تۇتادى. قۇرمەتتەيدى. پرەزيدەنتىمىز جۇيەلى ايتىپ, ىسكە اسىرىپ كەلە جاتقان ادال ازامات, ادال ەڭبەك, ادال قوعام قاعيداتى ەل ىشىندەگى جات قىلىقتاردى, ماسىلدىق پەن جونسىزدىكتى مەيلىنشە ازايتۋعا باعىتتالعان. ارينە, وسىنىڭ ءبارى ۇرپاق تاربيەسىنە ءسات سايىن جاۋاپتى بولۋدى تالاپ ەتەدى. ەڭ باستىسى, قوعام دا وسىنى قالاپ وتىر.
دوڭگەلەك ۇستەلدى دايىنداعاندار –
ازامات ەسەنجول,
جانىبەك ءاليمان,
«Egemen Qazaqstan»