ورتاق مۇددە اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق

– اركەن كەڭەسبەك ۇلى, الدىمەن اگەنتتىكتىڭ ستراتەگيالىق باعىتىن, ماقسات-مىندەتىن اشىپ ايتىپ بەرسەڭىز.

– ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادىلەتتى قازاق­ستان – ادال ازامات» اتتى ەكىنشى وتىرىسىندا پرەزيدەنت ء«بىز مادەني مۇ­رامىزدى جان-جاقتى دارىپتەۋىمىز قاجەت. ەلىمىزدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن «جۇمساق كۇشتىڭ» مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانعان ءجون», دەي كەلە «KazAID» قازاقستاندىق حالىق­ارالىق دامۋ اگەنتتىگىنە ۇلتتىق برەندتى, تاريحتى, ءتول مادەنيەتتى ىلگەرىلەتۋدە كەڭ سپەكترگە يە ساياسات, ەكونوميكا, عىلىم, ءبىلىم, سپورت, بيزنەس سەكىلدى تاعى باسقا سا­لا­داعى ءىس-شارالاردى سۇيەمەلدەۋدى تاپ­سىردى. بۇگىندە اگەنتتىك دونور ەل رەتىن­دە وڭىرلىك ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن بار­لىق مۇددەلى تاراپتىڭ كۇش-جىگەرىن ۇيلەس­تىرۋدە. بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماق­سات­تارىنا قول جەتكىزۋدە دامۋعا رەس­مي كومەك (درك) نەگىزىندە باسقا ەلدەر­مەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحني­كالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس ورناتۋدا جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر.

سونداي-اق دامۋ جوسپارىمىزعا ساي­كەس وتاندىق جانە شەتەلدىك ماماندار­دى تارتا وتىرىپ, ساراپتامالىق الاڭداردى ۇيىمداستىرۋ, درك قۇرالدارىن پايدالانىپ, جوبالاردى تەحنيكالىق ازىر­لەۋدە جانە پراكتيكادا ىسكە اسىرۋدا جار­دەمدەسىپ وتىرمىز. اگەنتتىك قۇزىرەت­تىلىك, كاسىبيلىك, يننوۆاتسيا, شىعارما­شىلىق, ازاماتتىق جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك, اشىقتىق, كوشباسشىلىق, باستاماشىلدىق قۇندىلىقتارىنا باسىم­دىق بەرەدى.

بۇگىندە «KazAID» قازاقستان دامۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭ­دەتۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر الەۋەتتى جيناقتادى. ءبىز ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى فورماتتاعى ديا­لوگ پەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلاۋعا اشىقپىز. باستى ماقسات – الەمدىك وركەنيەتتىڭ دامۋىنا ىقپالداسۋ.

– «KazAID» قانداي حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتتى؟ قازاقستاندىق دامۋ مودەلىنىڭ تارتىمدىلىعى نەدە؟

– اگەنتتىك ءيزرايلدىڭ «MASHAV», اقش-تىڭ «USAID», يسپانيانىڭ «AECID», تۇركيانىڭ «TIKA», كورەيانىڭ «KOICA», جاپونيانىڭ «JICA» جانە ازەربايجاننىڭ «AIDA» ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. بۇگىندە ەكىجاقتى جانە كوپ­جاقتى فورماتتا دونورلىق ۇيىمدارمەن سەرىكتەستىك قاتىناستاردى كەڭەيتۋ جانە باعدارلامالار مەن جوبالاردى ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرىپ كەلەدى.

«KazAID» ورتالىق ازياداعى درك سالا­سىن­داعى جالعىز ۇيىم بولا وتىرىپ, وڭىردە «ۇشجاقتى» ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرىن (دونور – ەل, سەرىكتەس – ەل, دونور – ۇيىم) پايدالانا وتىرىپ, پەرس­پەكتيۆالى جوبالاردى ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار بىرقاتار بەدەلدى قازاقستاندىق جانە وڭىرلىك ينس­تيتۋت, ۇيىمدارمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتىپ ۇلگەردى. ماسەلەن, قازاق­ستاندىق ۇەۇ ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ قاۋىمداستىعىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىمەن, حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىمەن, وزبەكستاننىڭ «وقساليش» جالپىۇلتتىق قوزعالىسىمەن, ورتالىق ازيانىڭ وڭىر­لىك ەكولوگيالىق ورتالىعى جانە ەۋرا­زيا قورىمەن درك سالاسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى.

اگەنتتىك ەىدۇ-مەن ءوزارا ءىس-قي­مىل جونىندەگى 2022-2025 جىلدارعا ارنال­عان جوسپار شەڭبەرىندە «قازاقستانداعى درك جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان ەىدۇ جانە «KazAID» جول كارتاسىن» جۇزەگە اسىرادى. وسى رەتتە كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالپى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۇيىمدار, اگەنتتىكتەر, قارجى ينستيتۋتتارى مەن بۇۇ مەكەمەلەرى جانە رەسپۋبليكادا اككرەديتتەلگەن ديپلو­ماتيالىق وكىلدىكتەر سەكىلدى 300-دەن استام مەكەمەلەرمەن كەزدەسۋ وتكىزدى.

اگەنتتىكتىڭ ستراتەگيالىق دامۋ ماقسا­تىنا سايكەس ارىپتەستىك تاجىريبە, ءبىلىم مەن تىڭ تەحنولوگيالارىمەن الما­سۋ تەتىگى – ەلدىڭ جاھاندىق جانە وڭىر­لىك پلاتفورمالار مەن فورۋمدارعا قاتى­سۋى. قازاقستاننىڭ درك-داعى سالا­لىق باسىمدىقتارى – سۋ, ەنەرگەتيكا, ەكولو­گيالىق پروبلەمالار, تسيفرلاندىرۋ, ءبىلىم جانە كادرلىق الەۋەتتى ارتتىرۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.

تۇجىرىمدامالىق نەگىزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامۋعا رەسمي كومەك سالاسىنداعى ساياساتى كەدەيلىك, حالىق­ارالىق قىلمىس, ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى جانە زاڭسىز كوشى-قون ماسەلەلەرىن قوسا العاندا, ورنىقتى دامۋدىڭ جاھان­دىق جانە وڭىرلىك پروبلەمالارىن شەشۋگە جاردەمدەسۋ, الەۋمەتتىك-باعدارلانعان ەكونوميكانى قۇرۋ ۇدەرىستەرىنە كومەكتەسۋ, شەت ەلدەرمەن ساياسي, ەكونوميكالىق, ءبىلىم بەرۋ, قوعامدىق, مادەني جانە عىلىمي بايلانىستاردى دامىتۋ, قازاقستان شەكاراسىنىڭ پەريمەترى بويىنشا تاتۋ كورشىلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ, ارىپتەس مەملەكەتتەرمەن ساۋدا-ەكونومي­كالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, تاۋار­لار, قىزمەتتەر جانە جۇمىس كۇشى نارىق­تارىنىڭ ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرىن ىنتالاندىرۋ, الەمدىك قوعامداستىقتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەدەلىن نىعاي­تۋ جانە وڭ قابىلداۋىنا جاردەم­دەسۋدى كوزدەيدى.

جالپى, ەلىمىز بىرقاتار وڭىرلىك پروب­لە­مانى شەشۋدە بەلگىلى ءبىر ارتىقشى­لىقتارعا يە. ياعني ارىپتەس مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرى, قاجەتتىلىكتەرى مەن ەرەكشە­لىكتەرى قازاقستاندىق كومەكتىڭ نىساندارى مەن باعىتتارىنا سايكەس كەلەدى. ال درك تۇجىرىمدامالىق/قۇقىقتىق بازاسى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىمەن كوررەلياتسياداعى ەلدىڭ ۇستانىمى مەن باسىمدىقتارىن كورسەتەدى. قازاقستاندىق دامۋ مودەلى ءوزىن بەيبىت, اشىق مەملەكەت, جاھاندىق جانە وڭىرلىك ىستەردە سەنىمدى ارىپتەس رەتىندە بەكىتۋ ارقى­لى حالىقارالىق ارەناداعى پوزيتسيا­سىن نىقتادى. ەلىمىز كوپۆەكتورلى, پراگ­ماتيكالىق جانە بەلسەندى سىرتقى سايا­ساتتى ىسكە اسىرادى, قاۋىپسىزدىك, ىن­تى­ماقتاستىق, ورنىقتى دامۋ سالا­سىن­داعى جاھاندىق جانە وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا, ىسكە اسىرۋ­عا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى.

– قازاقستان ورتالىق ازياداعى قانداي وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسىپ جاتىر؟

– جوعارىدا اتاپ وتكەن شارتتاردى, سونداي-اق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارمەن, ءدىني ەكسترەميزم, ەتنوس­ارا­لىق قاقتىعىستار جانە ۇيىمداس­قان قىلمىس قاتەرلەرىمەن بايلانىس­تى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى قازىرگى سىن-قا­تەرلەردى نازارعا الا وتىرىپ, قا­زاق­­ستاننىڭ دامۋعا كومەك كورسەتۋدەگى گەوگرافيالىق فوكۋسى ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستانعا شوعىرلانادى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل رەتتە قىرعىزستان, تاجىكستان جانە اۋعانستانداعى جوبالار ەكىجاقتى فورماتتا تابىستى بولدى.

درك نەگىزىندە ەكولوگيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ايەل قۇقىعى, تەڭىزگە شىعا المايتىن ەلدەرگە كومەك كورسەتۋ, ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس جانە تاعى باسقا سالالارداعى جوبالاردى قوسا العاندا, ەرىكتى جارنالار مەن تراست قورلارىنا قاتىسۋدا قازاقستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى تاجىريبەسى مول.

«KazAID» اگەنتتىگى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى سەكتورلارىنا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت, تسيفرلاندىرۋ, تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ كىرەدى. بۇگىندە ۇيىم ءبىلىم بەرۋ ساپاسى مەن ونىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جوبالاردى قولدايدى. ءارى كومەك الۋشى ەلدەردەگى كاسىپتىك داعدىلاردى دامىتۋعا جانە ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا جاردەمدەسەدى. سونداي-اق يننوۆاتسيالىق ءوسۋ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى باس­تامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇددەلى. بۇعان قوسا تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ, قورعاۋ, سۋ, ورمان جانە مينەرالدى رەسۋرستاردى تۇراقتى باسقارۋدى, ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن حالىقتىڭ حابار­دار­لىعىن ارتتىرۋعا ىقپالداسادى.

قازىرگى ۋاقىتتا «KazAID» سەكتورلىق قىزمەتى شەڭبەرىندە ازىرلەنىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ەكى باعدارلاماعا ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. ءبىرىنشىسى, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جاس كوشباسشىلارىنىڭ بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «دوس­تىق» باعدارلاماسى. بۇل باستاما قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا تسيفرلاندىرۋ, ءححى عاسىر مەديتسيناسى, جۋرناليستيكا جانە ديپلوماتيا سالالارىندا ءبىلىم مەن تاجى­ري­بە جيناعىسى كەلەتىن قىرعىزستان مەن تا­جىكستان جاستارىنا ارنالادى. ءبىز ەلىمىزدە وتەتىن حالىقارالىق فورۋمدارعا قاتىسۋ ءۇشىن دارىندى جاستاردى جيناپ, ولار­دىڭ ءوز سالالارىنداعى بەلگىلى ساراپ­شىلار مەن مامانداردىڭ شەبەرلىك ساباق­تارىنا قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋگە تىرىسامىز.

ەكىنشىسى, مەديتسينا سالاسىنداعى ستۋدەنت­تەردىڭ اكادەميالىق تاجىريبە الماسۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن «اۆيتسەننا» باعدارلاماسى. بۇگىندە وڭىردە اسىرەسە شالعاي اۋىلداردا ساپالى مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى وزەكتى ماسەلە. مۇنداي ماسەلە ورتالىق ازيانىڭ بىرقاتار مەملەكەتىندە بار. ياعني كاسىبي دارىگەر ماماندار جەتىسپەيدى. سوندىقتان «KazAID» قازاقستاندىق مەديتسينا مەكەمەلەرى مەن دارىگەرلەرىنىڭ قىرعىزستان, تاجىكستانداعى ارىپتەس­تەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى ءبىز ءارتۇرلى سەكتورداعى تاجىريبە ورتالىعى بولۋدى دا ماقسات ەتىپ وتىرمىز. ماسەلەن, بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ ىشىندەگى ورتالىق ازياداعى تازا سۋ مەن سانيتارياعا قول جەتكىزۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالىپ وتكىم كەلەدى. الەمدىك ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ورتالىق ازيا ەلدەرى سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ماسەلەسىندە اسا جاۋاپتىلىق تانىتۋ قاجەت. سەبەبى ايماق ەلدەرى سۋدى الەمنىڭ كەز كەلگەن باسقا وڭىرىنە قاراعاندا كوبى­رەك تۇتىنادى. سوندىقتان سۋ رەسۋرس­تارىن باسقارۋ, كولىك لوگيستيكاسى سياق­تى ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋگە كۇش بىرىكتىرىپ, جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت. «KazAID» رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتەدى. جالپى العاندا, ۇيىم قازاقستاننىڭ جانە تۇتاستاي العان­دا ايماقتىڭ دامۋى ءۇشىن جاقسى ناتي­جەلەرگە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا كومەك كورسەتۋدىڭ ۇيلەستىرۋشىسى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ, اگەنتتىكتىڭ ىقپال ەتۋ اياسىن كەڭەيتۋگە, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە دونور ەلدەرمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەۋگە, ورتالىق ازياداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە باسىمدىق بەرەدى.

– تاياۋدا ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا قىتايدىڭ «CIDCA» حالىقارالىق دامۋ جانە ىنتىماقتاستىق مەملەكەتتىك اگەنت­­تىگى ۇيىمداستىرعان بىرلەسكەن دا­مۋ جونىندەگى جاھاندىق ءىس-قيمىل فو­رۋ­مىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى 2-كون­فە­رەنتسياسىنا قاتىستى. ساپاردىڭ ماق­سات-مىندەتى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.

– ءىسساپاردىڭ ماقساتى جوعارى دەڭ­گەيدەگى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ جانە «CIDCA» قىتايدىڭ دامۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگى­مەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ بولدى. سونداي-اق حالىقارالىق دامۋ, تاجىريبە الماسۋ جانە بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ سالاسىندا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ارىپتەستىك قاتىناستاردى ورناتۋ جولىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ. ءبىز بىرلەسكەن باستامالار شەڭ­بەرىندە الەۋەتتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ماقساتىندا «CIDCA» وكىلدەرىمەن ەكىجاقتى كەلىسسوز­دەر جۇرگىزدىك.

ال كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى­نا كە­لە­تىن بولساق, ول جاھاندىق دامۋ, قاۋىپ­سىزدىك جانە وركەنيەت باستامالارى شەڭ­­بەرىندە جارقىن بولاشاق قۇرۋ مۇددەسىندە ارىپتەستەردىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلىنا جاردەمدەسۋ جانە جاھاندىق دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ورتاق پىكىر قالىپتاستىرۋ. ءىس-شارا اياسىندا جاھاندىق باسقارۋ, يننوۆاتسيالار جانە جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى.

جيىنعا جالپى 50-دەن استام ەلدەن كەلگەن جوعارى دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى تۇلعالار, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ساراپشىلارى, اكادەميالىق قوعامداستىق پەن تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ وكىلدەرىن قوسا العاندا, شەتەلدىك دەلەگاتسيالار قاتىستى.

فورۋمداردىڭ بىرىندە مەن تدم 2030 جەتىستىكتەرى ءۇشىن قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى حالىقارالىق دامۋعا جاردەمدەسۋدەگى ءرولى تۋرالى بايان­داما ۇسىندىم. وندا تۇراقتى دامۋ سالاسىنداعى جاھاندىق كۇن ءتارتىبى كون­تەكسىندە وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى نى­عايتۋداعى قازاقستاننىڭ نەگىز­گى باعىتتارى مەن باستامالارى جاريالاندى.

وتكىزىلگەن كەزدەسۋلەر مەن قول جەتكى­زىل­­گەن ۋاعدالاستىقتاردىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا قازاقستاندىق جانە قى­تايلىق تاراپ درك سالاسىنداعى ىنتى­ماقتاستىقتى كۇشەيتەدى.

ايتا كەتەيىن, جۋىردا قازاقستانداعى تۇرىك ىنتىماقتاستىق جانە ۇيلەستىرۋ اگەنتتىگىنىڭ (TIKA) ۇيلەستىرۋشىسى ح.وزدە­نوعلۋمەن كەزدەستىم. جۇزدەسۋدە درك سالاسىنداعى ەكى اگەنتتىك اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادىق. مەن درك ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ باسىم باعىتتارى شەڭبەرىندە اگەنتتىكتىڭ جوسپارلانعان باعدارلامالارى تۋرالى اقپارات بەرىپ, تۇرىك تاراپىنا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى شەڭبەرىندە ىنتىماقتاسۋدى ۇسىندىم. ءوز كەزەگىندە, «TIKA» ۇيلەس­تىرۋشىسى ح.وزدەنوعلۋ اگەنتتىك قىزمەت­كەرلەرى اراسىندا تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭ­دەتۋگە دايىن­دىعىن ءبىلدىردى. تۇرىك تاراپى اگەنتتىكتىڭ «اۆيتسەننا»: دەنساۋلىق ساقتاۋ» «KazAID» باعدار­لاماسىنا جانە باسقا دا الەۋەتتى جوبالارعا قاتىسۋعا قىزىعۋشىلىعىن راستادى. تاراپتار «KazAID» جانە «TIKA» اراسىنداعى درك سالاسىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرا­لى مەموراندۋمعا قول قويۋ مۇمكىن­دىگىن تالقىلادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن – زەيىن ەرعالي, «Egemen Qazaqstan»