الەم قالاي ءوسىپ-ونبەك

زەرتتەۋدەگى بول­جامدارعا سۇيەنسەك, 2084 جىلى جەر شارىن­داعى حالىق سانى 10,3 ملرد-قا جەتەدى. ال 2100 جىلعا قاراي ول 10,2 ملرد-تان ءسال عانا از بولادى. سونى­مەن قاتار ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى بىرتە-بىرتە ارتىپ, 21 عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي 81,7 جاستى قۇرايدى: ەرلەر 80 جاستان ءسال از, ايەلدەر – 84 جاس.

مامانداردىڭ تالداۋىن­شا, 2100 جىلى حالىق سانىنىڭ ەڭ ۇلكەن تابيعي تومەندەۋى قىتاي مەن ءۇندىستاندا بايقالۋى مۇمكىن. وندا ءولىم-ءجىتىم ءبىر جىلداعى تۋ كورسەتكىشىنەن 10,5 ملن جانە 7,4 ملن ادامعا اسىپ تۇسەدى. وسىعان قاراماستان ولار الەمدەگى حالقى ەڭ كوپ ەكى ەل بولىپ قالا بەرمەك. بول­جام بويىنشا 2100 جىلى حالىق سانى قىتايدا 638,6 ملن, ال ءۇن­دىستاندا 1,51 ملرد ادامدى قۇرايدى.

حالىقتىڭ ەڭ جوعارى تابيعي ءوسىمى 2100 جىلعا قاراي كونگو, تانزانيا, ەفيوپيا جانە پاكىس­تاندا بولادى. ال حالىق سانى كەلەسى مەملەكەتتەردە تومەندەيدى: رەسەيدە 126,4 ملن ادام (روسستاتتىڭ مالىمەتى بويىن­شا قازىرگى حالىق سانى 146,2 ملن), گەرمانيادا – 70,9 ملن ادام (قازىر 83,8 ملن), ۋكراينادا – 15,3 ملن ادام.

سونىمەن قاتار قازىر ايەلدەر ورتا ەسەپپەن 1990 جىلمەن سالىس­تىرعاندا ءبىر بالاعا كەم تۋادى. دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ جارتىسىنان استامىندا تۋ دەڭگەيى ءبىر ايەلگە شاققاندا 2,1 بالادان از. بۇل حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمىن ساقتاۋ ءۇشىن قاجەتتى دەڭگەيدەن تومەن. قازىر قىتاي, يتاليا, وڭتۇستىك كورەيا جانە يسپانيا سەكىلدى مەملەكەتتەر «اسىرە تومەن» تۋ كورسەتكىشىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. وندا 1 ايەلگە ءومىر بويىنا 1,4 بالادان كەلەدى.

ەسەپكە سۇيەنسەك, 2024 جىلى تۋ دەڭگەيى وتە تومەن 24 ەلدە كەلەسى 30 جىلدا ءبىر ايەلگە 2,1 بالادان بولۋىنىڭ قايتالانۋ ىقتيمالدىعى وتە تومەن (0,1%). 2030 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بۇل مەملەكەتتەردەگى 15 پەن 49 جاس ارالىعىنداعى (رەپرودۋكتيۆتى جاس) ايەلدەردىڭ ۇلەسى تەز تو­مەندەپ جاتقاندىقتان, بالا تۋدى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ساياساتتاردىڭ تيىمدىلىگى ازايادى.

سونداي-اق 2070 جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي جەر بەتىندە 18 جاسقا تولماعاندارعا قاراعاندا 65 جاستان اسقان ادامدار سانى (2,2 ملرد) كوبىرەك بولماق. 2030 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي 80 جانە ودان جوعارى جاستاعى ادامداردىڭ سانى 265 ملن-عا جەتۋى مۇمكىن. بۇل ءبىر جاستاعى نەمەسە ودان كىشى نارەستەلەر سانىنان الدەقايدا كوپ بولماق. ءتىپتى حالىق سانىنىڭ ءوسىمى جوعارى جانە سالىستىرمالى تۇردە جاس دەموگرافياسى بار ەلدەردە دە الداعى 30 جىلدا 65 جانە ودان جوعارى جاستاعى ادامداردىڭ سانى ارتادى دەپ كۇتىلەدى.

ايەلدەر ورتا ەسەپپەن ەرلەرگە قاراعاندا ۇزاعىراق ءومىر سۇرە­تىندىكتەن, ولار بارلىق دەرلىك پوپۋلياتسيادا ەگدە جاستاعى ەرلەردەن اسىپ تۇسەدى. ساياساتكەرلەر زەينەتكەرلىك جار­دەماقىلارعا تەڭ قولجە­تىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ايەل­دەردىڭ دەنساۋلىعىنىڭ قاجەت­تىلىكتەرىنە باسىمدىق بەرۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيە­لەرىن كۇشەيتۋ ارقىلى ايەلدەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن قاراستىرۋى كەرەك.

ەسەپتە كورسەتىلگەن دەرەكتەرگە ءمان بەرسەك, 100-گە جۋىق ەلدە 20 مەن 64 جاس ارالىعىنداعى ادامداردىڭ ۇلەسى 2054 جىلعا دەيىن جالپى حالىق سانىنان جىلدام وسەدى. بۇل دەموگرافيالىق بونۋس رەتىندە بەلگىلى ەكونوميكالىق ءوسۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنادى. دەمو­گرافيالىق بونۋس تۋ كورسەت­كىشىنىڭ تومەندەۋى ەسەبىنەن ەڭ­بەككە جارامدى حالىقتىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ ءوسۋى تۋىنداعان كەزدە پايدا بولادى. بۇل مۇمكىندىكتى بارىنشا پايدالانۋ ءۇشىن جاقسى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ستراتەگيا قاجەت.

الەم حالقىنىڭ 28%-ىن قۇرايتىن 63 ەل 2024 جىلعا دەيىن حالىق سانىنىڭ شىڭىنا جەتتى. بۇل توپقا قىتاي, گەرمانيا, جاپونيا جانە رەسەي كىرەدى. اتالعان ەلدەردە الداعى 30 جىلدا حالىق سانى 14%-عا ازايادى دەپ كۇتىلەدى. 2024 جىلى كەمىندە 90 000 حالقى بار ەل­دەر مەن ايماقتار اراسىندا 2054 جىلعا قاراي ەڭ ۇلكەن قۇل­دىراۋدى البانيادا, بوسنيا جانە گەر­تسەگوۆينادا, ليتۆادا, پۋەر­تو-ريكودا, مولدوۆا رەسپۋب­ليكاسىندا بايقاۋعا بولادى.

زەرتتەۋدە ماماندار 2024 جىلى الەم حالقىنىڭ 10%-ىن قۇ­رايتىن 48 ەلدە حالىق سانى 2025-2054 جىلدار ارالىعىندا ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتەدى دەپ برازيليا, يران, تۇركيا, ۆەت­نام مەملەكەتتەرىن اتاپ وتەدى. بۇل ەلدەردە حالىق سانى الداعى 30 جىلدا 5,3%-عا ارتادى. 2054 جىلعا قاراي ەڭ ۇلكەن سالىس­تىرمالى ءوسىم بۋتان, كولۋمبيا, كيپر, يراندا بولادى دەپ كۇتىلەدى.

قالعان 126 ەل مەن ايماقتا پوپۋلياتسيا 2054 جىلعا دەيىن ءوسۋدى جالعاستىرىپ, 2100 جىلدان كەيىن شىڭىنا جەتۋى مۇمكىن. بۇل توپقا ءۇندىستان, يندونەزيا, نيگەريا, پاكىستان, اقش سىندى الەمدەگى حالقى ەڭ كوپ ەلدەردىڭ بىرنەشەۋى كىرەدى. بۇل ەل­دەردە 2054 جىلعا دەيىن حالىق سانى 38%-عا ارتادى دەپ كۇتىلەدى. وسى ەلدەردىڭ توعىزىندا (سونىڭ ىشىندە انگولا, ورتالىق افريكا, كونگو, نيگەر, سومالي بار) حالىق سانىنىڭ ءوسۋى 2024 جانە 2054 جىلدار ارالىعىندا ەكى ەسە بولۋى مۇمكىن.

قورىتا كەلگەندە, اتال­عان ەسەپ الەم حالقىنىڭ دە­مو­گرا­فيا­­لىق ءوسىمى مەن كەلەشەك دامۋى­نا قاتىستى جان-جاقتى تالدا­مالىق ماتەريالدارىمەن, ستا­تيس­تيكالىق مالىمەت­تەرىمەن عالىم­دار مەن ماماندار ءۇشىن قۇندى اقپارات كوزى بولىپ وتىر.

ماريا جىلقىشيەۆا, قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى